صوفی سمبولیده قلب بیر وقتنینگ هم الهی بیلیملر خزینهسی و هم تصوف بیلیش اُرگانی حسابلنهدی. حدیثی قُدسیده “نه آسماندهمن و نه یېردهمن، بلکه مېن بندهمنینگ قلبیدهمن” دېب اَیتیلگنی بیلن تصدیقلنهدی. قلب خوددی کۉزگو کبی الهي نورنی عکس اېتتیرهدی. حق قیافهسینی کۉریش اوچون اونی یخشیلب تازهلش کېرهک. حقیقت یۉلیگه کیرگن. سالکنینگ برچه حرکتی انه شو زنگنی کېتگزیشگه، یعنی عالَم یرهتیلیشینینگ سر۔صناعتی، غیب عالمی سِرلری حقیده عقلی۔منطقی ادراک اېتیشگه قرهتیلیشی لازم. اللهگه بۉلگن عشق، چېکسیز محبتگینه قلبنینگ مصفالیگینی تأمینلهیدی. حقنی بیلیش ظاهری “مېندن” وازکېچیش و حقیقی “مېن”نی اۉرنهتیش آرقهلی قۉلگه کیریتیلهدی.
عالَمنی بیلیش اساسیده عشق تورهدی، دېیدی متفکر. عشق نیمهلیگینی انگلهگن انسانگه بوتون دنیا سر۔صناعتی و ماهیتی عیان بۉلهدی:
ای عشق، غریب کیمیاسېن
بل آیینهی جهان نما سېن
انساننی که خلق قیلدی خلاق
یۉق طینت انگه بهغیر و تۉفراق
سېن کیم انگه آشانلیق اېتدینگ
تۉفراققه کیمیالیق اېتدینگ
آلتین قیلدینگ عذارین آنینگ
بلکیم تنی خاکسارین آنینگ
بو نوع اِیله باغی قیلمهدینگ بس
هجراۉتیغه سالدینگ اۉیله کیم خس
هم آلتین اۉلوب بو پیکر و خاک
هم اۉلدی بو نوع خالص و پاک
کیم قیلدی سېنگه نظرنی روشن
کۉردی یېر و کۉکده سېن معین
چون باققالی اختیار تاپتی
هر ساری که باقتی، یار تاپتی[1]
معناسی: ای، عشق، غرایب کیمیاسن. سېن عالَمنی کۉرسهتووچی کۉزگودیرسن. سېن ازلدن شوندهی یرهتیلگنسن. سېن انساننینگ تۉفراق تنینی آلتینگه اَیلنتیردینگ، اونی هجر اۉتیگه تابلب، نقصانلردن تازهلهدینگ. کیم کی سېنگه دقت قیلگن بۉلسه، اونگه یېر و کوکدهگینی انیق کۉرستدینگ. کیم کی بو کۉزگوگه قرهشنی اختیار اېتگن بۉلسه، قهیېرگه قرهمهسین او یېرده یارنی ۔ اللهنی تاپدی.
صوفی اۉز قلبیده الهي تجلیاتنی کۉرهآلیش درجهسیگه یېتیشی کېرهک. رومی مثللرینینگ بیریده صوفی آشناسی بیلن بیر باققه کیریب قالیبدی. هیچ نرسهگه قرهمهی چېککهده اۉلتیریب، باشینی آسیلتیرگنچه خیالگه تالیبدی. آشناسی اوندن: “نېگه الله نعمتلری علامتلری بۉلگن بو گۉزللیکدن ذوقلنمهیپسن” دېگنده، او: “بو علامتلرنی اۉز قلبیده کۉرهآلگن یخشیراق” دېب جواب بېرگن اېکن.
صوفینی حقیقتگه یېتکزهدیگن یۉل باشچی، بو ۔ عشقدیر. بو حسیات تصور و تخیلنی اۉیغاتهدی. تخیلسیز “غواص” عُمان توبیدن “حکمت نورلری”نی آلیب چیقهآلمهیدی. “اگر کیم دیر فعال تخیل بۉلمس اېکن، او معمالرنینگ ماهیتینی آچهآلمهیدی. او کۉردیر”، دېیدی مشهور تصوف نظریاتچیسی ابن عربی. انسان مادی عالَمده عکس اېتگن حق تعالینینگ ظهوراتیدن تنگرینینگ نې چاغلیق، یوز بیر، مینگ بیر، میلیون بیر کۉرکمراق اېکنلیگینی انگلهشی و حقیقی عشقدن مست بۉلیب، یعنی بیلیش واسطهسیده اول عالی ذاتگه قرهب اینتیلماغی درکار.
قدیمگی یونان فیلسوفی فلاتوننینگ تعلیماتیده شوندهی دېیلهدی: بو دنیاده جانسیز نرسهنینگ اۉزی یۉق، برچه نرسهلرگه جان عطا قیلینگن. بیراق فقط انسان روحی الهي روح بیلن یقین علاقهگه “بیرلیککه” اېگه. شو سببلی انسان روحی وحدتگه قرهب اینتیلهدی (انساننینگ اېنگ عالی مقصدی جسمانی قالبدن قوتیلیب، اِلهی وحدتگه قَیتیشیدیر. بونینگ شرطی بارلیقنینگ الهي گۉزللیگینی سېزیش و اخلاقی حیاتینی تکامللشتیریشدن عبارت. علیشېر نوایي بونی انکار اېتمهیدی:
قَیسی طرف کیم انگه بېریب نظر
دوست جمالی بۉلوبان جلوهگر
بلکه بۉلوب اۉزلوگی هم برطرف
کۉزگه سالیب، یار کۉروب هر طرف
کیم بو صفت عشقده مغلوب اېرور
هر نې که اندین کېلور، اول خوب اېرور[2]
اما متفکر مسالهگه کېنگراق نظر تشلهیدی. انسان اول۔ باشدن عالی درجهدهگی عقل و تفکر بیلن تأمینلنگن (انسان قلبی علم خزینهسی). اونینگ ذمهسیدهگی باش وظیفه الهي نعمت بۉلگن آنه زمیننی آباد قیلیش، یوکسک مدنیتگه ایلتیش و بونینگ گروی بۉلگن اېزگولیکنی اسرهشدیر. او اۉز ابتداسیده قابلیتینینگ جزئی و ساده کۉرینیشیگه اېگه حالده یرهتیلگن. تنگری انسانگه محنت، ایزلهنیش و تفکر بیلن عقلن و معنن رواجلنیشنی اراده قیلگن. باشقچه اَیتگنده، اونینگ قلبیگه یشیریلگن علملرنی کشف قیلیش نتیچهسیده قرآن کریمده بیان قیلینگن، الله فرشتهلرگه نمایش قیلگن انسان درجهسیگه یېتیشیش کېرهک. انسان کمالاتی ترقیاتینی کوزهتیش تنگریگه ذوق بېرهدی. زیرا، انسان تورلی کشفیاتلر، خطالیکلر و ادهشیشلر واسطهسیده حقیقتگه یقینلشه باشلهیدی. حقیقت شو که، انسان آخر۔عاقبتده اللهنینگ بارلیگینی توشونهدی و اونینگ بو زمیننی، آدامزاد و عالمنی یرهتیشدن اصل مقصدینی توشونیب یېتهدی. حقیقت توشونچهسینینگ نوایيانه تلقینی شودیر. شونینگ اوچون هم نوایي اوز اثرلریده آدملرنی تفکر قیلیشگه، علم آرتتیریشگه، یوکسک معنوی۔اخلاقی درجهلرینی اېگللهشیگه چقیرهدی. تفکر قیلیش انسانگه اۉز وجودی نینگ معجزوی صورتده متناسبلیگیدن، حیاتی جریانلرنی مستحکم قانونیتلرگه اېگه اېکنلیگیدن حیرتلهنیشیدن باشلنهدی. حیرت انسانی علم آلیشگه یۉللنتیرهدی. بیر تاماندن، هر بیر نرسهده الله قدرتی و معجزهسینی سېزیش، اونینگ صنعتکارلیگی درجهسیدن حیرتلهنیش انساننی اۉز عقلی صلاحیتینی طبیعت قانونیتلری و حیات فلسفهسینی چوقورراق اۉرگهنیشگه یۉللنتیرسه (یوقاریدهگی پرچهده کېلتیریلگن عشقنینگ «آیینهی جهاننما»لیک خصوصیتی) ایککینچی تاماندن، عشق اۉزینینگ «کیمیاگر»لیک خصوصیتی بیلن انساننی معنوی کمالاتگه خلل بېرهدیگن خودبین قرهشلردن، اجتماعی علتلردن قوتیلیشیگه، یوکسک فضیلتلرنی کسب اېتیشگه اوندهیدی. علمده یوکسهلیش دانشمندلیککه آلیبکېلهدی. دانشمندلیک فاضللیک، یعنی یوکسک معنویتنی تأمینلهیدی. متفکر اثرلریده عدل و انصاف، صبر۔قناعت، کرم۔سخاوت، مهر۔مروت قنچهلیک اولوغلنسه، کبر۔هوا، طمع و من۔منلیک بیلن باغلیق قطار علتلر قتیق قارهلنهدی. نفسانی لذتلرگه بېریلیش، حیات مضمونینی فقط شخصی منفتلرنی قاندیریشدن عبارت دیب بیلیش و شو یولده حرکت قیلیش انساننی حقیقتدن ییراقلشتیرهدی. عکسینچه، علم اۉرگهنیش کمالات سَری اینتیلیش نینگ اساسی واسطهسیدیر. علم انسان و عالَم مناسبتی، حیات ماهیتی و عالی عموم انسانی قدریتلر حقیده ملاحظه یوریتیشگه، تجربهده سینب کوریش آرقهلی حقیقت سرلرینی آچیشگه یاردم بېرهدی. نتیجهده انسان شخصی، نفسانی قرهشلر شکنجهسیدن قوتیلیب، الله تعالی اونی نېگه “خلق ایچینده بیعوض” (یرهتیلگنلر ایچیده بېنظیر) قیلیب قۉیگنینی و اونینگ ذمهسیگه مادی عالم اوچون مسووللیک، طبیعت و جمعیتنی ترقی اېتتیریش وظیفهسی یوکلهتیلگنلیگینی انگلهی بارهدی. اوشبو مسووللیک و وظیفه انساننی یېر یوزیده کېچهیاتگن برچه اقتصادی۔اجتماعی، سیاسی جریانلر، انسانیت تقدیریگه خوف توغدیرووچی عامللرگه لاقید بۉلمسلیک، دنیاده اېزگولیک حکمرانلیک قیلیشیگه اېریشوو اوچون کورهشیشگه چارلهیدی
[1] ۔علیشېر نوایي. لیلی و مجنون. متن، 9۔جلد. 1999۔ییل. 308۔310۔بېتلر.
[2] ۔علیشیرنوایي. حیرت الابرا. متن 7۔جلد. سنه1991، 206۔بیت.
- مؤلف: فیلالوژی فنلری دوکتوری، اکادمیسین شهرت سراج الدینوف
- نشرگه تیارلاوچی: پوهنمل احسان الله قووانچ
