علیشېر نوايی نینگ سمرقنددهگی حیاتی و ایجادي فعالیتی نواییشناسلیکده استاد واحد عبداللهیوف نینگ (1912-1985) خدمتلری طفیلی کېنگ یاریتیلدی؛ شو موضوعدهگی رساله بیر نېچه مرته قَیته نشر اېتیلدی. بو موضوعگه ینه مراجعت اېتیش نینگ احتیاجی بارمی، دېگن سوال توغیلیشی طبيعي. بیز نینگچه، بو موضوع اېسکیرمهیدیگن و همیشه ایزلنیشنی طلب قیلهدیگن موضوعلردن دیر.
سمرقند… معجزهکار محنتکش انسان نینگ تېرن فکری، ماهر قۉللری بیلن بنیاد اېتیلگن معمارلیک عابدهلری بیلن مشهور، نې-نې عالِم و ادیبنی، شاعر، متفکرو مورخ نی، رسّام و خواننده نی، زرین قلم کاتب و مفتون اېتووچی نوازهندهیو سازندهلرنی یېتیشتیرگن تبرک شهر. سمرقندنینگ تاریخي یادگارلیکلری کۉریلر اېکن، شهر نینگ قدیم کۉچهلریدن یوریلر اېکن، اولرده جامي و نوايی آوازلری اېشیتیلگندېک بۉلهدی، تبرک لایقهدهملری نینگ ایزلری تصور اېتیلهدی و بو زمینده یوریش نقدر شرَفلی اېکنینی حس قیلهدی کیشی.
عبدالرحمن جامي سمرقند محیطیده برکماللیککه اېریشیشگه نقدر اینتیلگن بۉلسه، اولوغ اۉزبېک شاعری علیشېر نوايی ایجادیاتی نینگ یوقاری زینهلرگه قدم قۉییشیده میرزا اولوغبېک یرهتگن علمي-ادبي محیط تأثیريو استادلر خاندانی نینگ سباغی هم شونچهلیک سېزیلرلی و ثمرهلی بۉلگن.
علیشېر نوايی 24-25 یشرلیگیده خراسانده شاعر صفتیده تنیلگن وقتده سمرقندگه کېلگن. البته، بو وقتگچه اونگه میرزا اولوغبېک نامی هم، سمرقند شهرتی هم معلوم اېدی. عینِ چاقده علیشېر نوايی نینگ نامی هم سمرقند ادبي محیطیگه ناتنیش اېمسدی. اما او سمرقندگه خراسان حاکمی ابو سعید میرزا تامانیدن سورگون قیلینگن اېدیکی، بو نینگ سببلری شادروان واحد عبداللهیوف رسالهلریده اساسلی بیان اېتیلگن. قیزیغی شوندهکی، نوايی توغیلیشیدن 14 ییل آلدین شاهرخ میرزا مشهور قاسیم انواعرنی هم سمرقندگه سورگون قیلگنده میرزا اولوغبېک اونی طنطنهلی طرزده کوتیب آلیب، عزت-حرمت قیلگن. اما علیشېرنی عزت-حرمتله کوتگووچی میرزا اولوغبېکلر عالمدن کۉز یومگن اېدیلر. شو نینگ اوچون سورگون قیلینگن مسافر طرزیده سمرقندگه کېلگن علیشېر اوّللری انچه قیینهلیب قالگن. شوندهی بۉلسه-ده، او سمرقند محیطیده اۉز تلنتی، علمگه چنقاقلیگی بیلن دستلب مشهور عالِم فض الله ابولیسي دقّتینی تارتگن بۉلسه، کېینچهلیک سمرقند عالِم و ادیبلری نظریگه توشیب، حتا شهر حاکمی، شاعرطبیعت احمد حاجی بېک وفايی اعتباری و حرمتیگه هم سزاوار بۉلگندی. علیشېر نوايی فضل الله ابولیسي خاندانی نینگ سېویملی فرزندی صفتیده بو مشهور عالِم مدرسهسیده فقه علمی، تیلشناسلیک و ادبیاتشناسلیک قاعده-قانونلرینی چوقور اۉرگندی. اولوغبېک مدرسهسی نینگ مدرسلری مولانا اعلیی شاشي، مولانا عالِم سمرقنديلردن تعلیم آلدی. سمرقند نینگ اۉشه دورلردهگی باشقه مدرسهلری رفیروزشاه مدرسهسی، احمد حاجی بېک مدرسهسی، بیبی خانیم مدرسهسی، مدرسهی صفیدی عالِم و علم طالبلری بیلن یقین علاقهده بۉلدی، اولوغبېک قوردیرگن مشهور رصدخانهنی کۉردی، فلکیات علمی ساحهسیده قۉلگه کیریتیلگن علمي کشفیاتلری بیلن تنیشدی، شاعرلری (مثلاً، میرزابېک)، هنرمندلری (مثلاً، بابر) بیلن دۉست توتیندی. سمرقند نینگ کۉرکم منزللریدن بۉلمیش کۉهکنی (چۉپانآته)، کۉنگیل و اوندهگی دلربا باغ راغلرنی ذوق و شوق بیلن تماشا قیلدی، «کۉهک سویی» نینگ (زرافشان دریاسی) منظرهلریدن بهرهمند بۉلدی.
علیشیر نوايی نینگ سمرقنددهگی حیاتی و ایجادی حقیده سۉز کېتگنده خصوصاً ابولیسيلر خاندانی نینگ اعتباری و اهمیتی علیحده تأکیدلنهدی. چونکه نوايی نینگ اۉزی هم اثرلریده بو خاندان نینگ زبردست وکیلی فضلالله ابولیسينی، اونینگ فرزندلری خواجه خاوند ابولیسي، خواجه ابولقاسیم ابولیسيلرنی نهایتده حرمت بیلن اېسلهیدی، کېینچهلیک هراتگه بارگن اۉغیللرینی قۉللب-قوّتلهیدی. نتیجهده خواجه ابولقاسیم ابولیسي انچه تنیقلی ادبیاتشناسلردن بیریگه ایلنهدی.
علیشېر نوايی سمرقندده علم اۉرگنیش، شهر آبدهلرینی کۉریش، آدملری بیلن تنیشیش جریانیده اۉزی نینگ بدیعي ایجادینی هم دوام اېتتیریب، اۉزبېک و فارس-تاجیک تیللریده غزل و معما، قصیده یو مثنويلر یرهتدی، مشاعرهلرده قتنهشدی، اۉقیش-اۉرگنیش برابریده شعر ایجادی بیلن هم مشغول بۉلدی. بو دورده یرهتیلگن اثرلری کۉزدن کېچیریلر اېکن، اولر نینگ اسلوبن تینیقلشگنینی، مضمونن تېرهنلشگنینی، منطقن اساسلنگنینی سېزیش قیین اېمس. بوندهی اثرلر کېینچهلیک نوايی نینگ اۉزی توزگن بیرینچی دېوانی «بدایعالبدایه»گه و «دېوانی فاني»گه کیریتیلگن اېدی. شولردن اعلی شاشي و تۉن تیکووچی هنرمند بابر حقیدهگی معمالرنی، آتهخانی سیدحسن اردهشېرگه یۉلهگن مثنوی نامهسینی، بیر نېچه غزللرینی، حسین بایقراگه بغیشلنگن «حلاليه» قصیدهسینی اېسلهتیش ممکن. اینیقسه، کېینگی اثرده علیشېر نوايی نینگ سمرقنددهگی علمي-ادبي محیطدن بهرهمند بۉلگنی، خصوصاً اولوغبېک علمي مکتبی نینگ تأثیری کۉرینیب تورهدی. بونده فلک نینگ عطارودی و بحرامی، کیوانو زوهللری، آی و قویاشی شونچهلیک تصویرلنگنکی، بو تصویر رياضيات فنیدن خبردار بۉلگن کیشینی حیرتلنتیرهدی. شو دورده یازگن ایکّینچی اثری سید حسن اردهشېرگه شعري مکتوبی اېسه، کۉپگینه فضیلتلری بیلن بیرگه ینه بیر مهم تاماندن اهمیتلی. سمرقندده 1466-1467 ییللرده یازیلیب، هراتگه جۉنهتیلگن مثنويده علیشېر نوايی اۉزی نینگ ایجادي رېجهلری حقیده، یعنی اۉزبېک تیلیده کتّه حجمدهگی اېپیک اثرلرنی یازیش احتیاجی توغیلیب قالسه، اونی بجریشگه تیارلیگینی ایتگن. بو ملاحظهلر قوییدهگی بَیتلرده جوده تینیق و انیق بیان اېتیلگن؛
مېن اول مېنکی، تا تورک بېدادی دور،
بو تیل بیرله تا نظم بنیادی دور.
فلک کۉرمهدی مېن کیبی نادرې،
نظامي کبی نظم ارا قادرې.
نې نظمې دېر اېرسم مېنی دردناک،
کی هر حرفی بۉلغهی انینگ دُری پاک.
اېتر تېنگریدین انچه قوّت منگه،
کی بۉلمس بیتیریگه فرصت منگه.
بو میدانده فردوسي اول گورد اېرور،
کی گر کېلسه رستم جوابین بېرور.
رقم قیلدی فرخونده «شاهنامه»اې،
کی سیندی جوابیده هر خامهیې…
دېدی اۉز تیلی بیرله اول کانی گنج،
«کی، سی سال بوردم به «شاهنامه» رنج.
انی دېرگه بۉلسه قچان رغبتیم،
اېرور آنچه حق لطفیدین قوّتیم.
کی هر نېچه نطق اۉلسه کاهیل سرای،
بیتیگهیمېن اۉتوز ییلین اۉتوز آی.
اگر خاصّه معنی، گر ایهام اېرور،
انینگ کونده یوز بَیتی حلوام اېرور.
ولې، ایت دېب کیم مېنگه توتتی یوز،
کی مېن یوز اوچون دېمهدیم ایکّی یوز…
علیشېر نوايی نینگ سمرقند دوری فعالیتی شاعرنینگ کېینگی دوردهگی اثرلریده، جملهدن «خمسه» داستانلریده، «مجالسالنفایس»یده اۉزی نینگ ایجابي تأثیرینی کۉرسهتدی. نتیجهده سمرقند و اونینگ اطرافیدهگی جایلر تصویری، میرزا اولوغبېک، رياضی سمرقندي، میرزابېک سمرقندي، فضلالله ابولیسي، خواجه خاوند ابولیسي، محمدعالِم سمرقندي و باشقهلر نینگ ذکرلری صمیميت بیلن تأکیدلنهدی.
اۉزی نینگ عبارهسی بیلن ایتگنده، «سمرقندی فردوس مانند» هم علیشېر نواينی هېچ وقت اونوتمهدی. جملهدن،17 عصر عالِمی سید شریف راقم سمرقندي اۉزینینگ «تواریخی کثره» («کۉپ سانلی تاریخلر») ناملی اثریده علیشېر نواينی «سۉز ملکی نینگ سلطانی» دېب ارداقلهدی، 19عصر کاتبلریدن مولانا مقیم خان، میر ابولحی، سعید عبدالسلام مخدوملر نوايی نینگ تورلی اثرلرینی («خمسه»، «خزاینالمعانی» مهارت بیلن کۉچیریب، شاعر ایجادی نینگ مخلصلریگه تقدیم اېتگن اېدیلر. علیشېر نوايی اثرلری قۉلیازمه نسخهلری نینگ کۉپی سمرقنددهگی شعر شنوندهلریگه معلوم. حتا اونینگ حیاتلیگی وقتیده کتبخانهسیده ایشانچلی کاتبی عبدالجمیل 1484 ییلده کۉچیرگن «خمسه»سی هم سمرقند نواییشناسلریگه معلوم بۉلیب، اونی 1930 ییلده مشهور شرقشناس یې. اې. بېرتېلس شهردن تاپیب، اۉشه وقتده سمرقندده بۉلگن علمي تدقیقات انستیتوتی فوندیگه تاپشیرگن اېدی («خمسه» نینگ بو اېنگ قدیمي و نادر نسخهسی حاضرده اۉزبېکستان فنلر اکادمیسی نینگ ابو ریحان بېروني نامیدهگی شرقشناسلیک انستیتوتی نینگ قۉلیازمهلر فوندیده سهقلنماقده). او کتاب نینگ نوايی کتبخانهسیدن قندهی قیلیب و قچان سمرقندگه کېلیب قالیشی تاریخی نینگ اۉزی قیزیق بیر سرگذشت قصه بۉلماغی ممکن.
معلومکی، علیشېر نوايی سمرقندده اوچ-تۉرت ییل یشب ایجاد اېتدی. کېین هم بو شهر بیلن علاقهسینی اوزمهدی، اونی دایم یادیده توتدی. شولرنی حسابگه آلگن حالده سمرقندده، خصوصاً فضلالله ابولیسي مدرسهسی جایلشگن فقېه ابولیس محلهسیده نوایي موزیمینی تشکیل اېتیش مسألهسینی جدّي اۉیلب کۉریش درکار. بو موزیمده «نوايی و سمرقند»، «نوايی و ابولیسيلر خاندانی» موضوعی کېنگ یاریتیلسه، همده، عموماً سمرقند و نوايی بیلن باغلیق موضوع سمرقندنینگ نواییشناس عالِملری، رسّاملری، مغّني و خوانندهلری، سمرقندده نوايی نامی بیلن اتهلگن جایلر تاریخی، نوايی عنعنهلرینی دوام اېتتیرگن سمرقندلیک شاعرلر، نوايی اثرلری سمرقند صحنهلریده کبی مسألهلر حاضرگی زمان طلبلری اساسیده نمایش اېتیلسه، نوايی توغیلگن کون نینگ 550 ییللیگیگه ارزیگولیک بیر ساوغه بۉلور اېدی.
اۉزبیک تلویزیونی تیارلهدی
