خلق آغزهکی ایجادی – ملت حیاتی و تفکری نینگ بدیعي قاموسی دیر. فولکلورنینگ اوشبو خصوصیتی، اینیقسه، اېپاسده کۉزگه یقّال تشلنهدی. زېرا، باشقه هېچ بیر ژانر عالم و آدمنی بدیعي ادراک اېتیشده اېپاسدېک کېنگ امکانیتگه اېگه اېمس. دنیا خلقلری آغزهکی ادبیاتی نینگ سره اېپیک نمونهلری آرهسیده «قۉرقوت آته کتابی» هم غایت مشهور («قۉرقوت آته کتابی». «یاشلیک» ژونالی، 1988 – 5-سان (38 – 55-بېتلر)؛ 6-سان (34 – 47-بېتلر)؛ 7-سان (41- 54-بېتلر). تورک، آذربایجان، تورکمن کبی خلقلرنینگ مشترک ادبي میراثی بۉلمیش بو محتشم اثر بغریده هم «ایلیهده» و «آدیسسېیه»، «رمیهنه»، «الپامیش» و «منس»دهگیدېک، توگنمس معنا بولاغی قَینهیدی.
«قۉرقوت آته کتابی» ترجمهسیگه سۉزباشی یازگن ادبیاتشناس عالِم بختیار نظراوف قید اېتگنیدېک، 9 – 14 عصرلرده یرهتیلیب، 15عصرده ترتیب بېریلگن، اۉن ایکّی حکایتدن عبارت مذکور اثرده اسلامگچه بۉلگن دورگه منسوب تورکي خلقلر حیاتی هم اۉز افادهسینی تاپگن (ب.نظراو.»قۉرقوت آته کتابی» حقیده.«یاشلیک» ژونالی، 1988 ییل 5-سان،39-بېت). اېپاسدهگی هر بیر حکایت مستقل اثر بۉلیب، برچه حکایتلرنی اولرده قتنهشووچی پېرسوناژلر، اېنگ اوّلا، ذکّا بخشی-شاعر قۉرقوت آته سیمای بیرلشتیریب تورهدی. ذاتاً، «قۉرقوت آته کتابی» اوشبو بخشی-شاعرنی تعریف-توصیف اېتووچی قوییدهگی سۉزلر بیلن باشلنیشی اصلا بېچیز اېمس: «حضرتی رسول علیهالسلام زمانیگه یقین پیتده بیات نسلیدن قۉرقوت آته دېگن اېر دنیاگه کېلدی. او کیشی اۉغازنینگ بیلگووچیسی اېدی، اۉغاوز ایچیده اونینگ بیر کرامتی ظاهر بۉلمیش اېدی، نې دېسه بۉلردی، غایبدن تورلی خبر سۉیلردی، یرهتگن نینگ اۉزی اونینگ قلبیگه الهام سالردی». بو سۉزلردن قۉرقوت آته نینگ حق تعالیگه قلبن باغلنگن ذات بۉلگنی، الهي الهام واسطهسیده غیبدن مژدهلر آلگنی معلوم بۉلهدی. اونینگ اېل آرهسیدهگی آبرویی شو قدَر بلند اېدیکی، «قۉرقوت آته اۉغاوز قومی نینگ مشکلینی حل اېتردی؛ هر نې ایش بۉلسه، قۉرقوت آتهدن بې مصلحت کۉریلمسدی؛ هر کیم اونینگ بویورگنینی بجرردی». بختیار نظراو ینه کیریش سۉزیده تأکیدلهگنیدېک، «مذکور کتابده… قۉرقوت آته… اۉلمس، ابدي حیات کېچیرووچی قهرمان صفتیده تلقین قیلینهدی. بو اېسه اصلیده مذکور اثرنی یرهتووچی خلق آرزولری نینگ افادهسیدیر» (یوقاریدهگی منبع، 40-بېت).
«قۉرقوت آته کتابی» حکایتلریده، اساسا، جمعیت نینگ یوقاری طبقه وکیللری – خانلر، بېکلر باش قهرمان صفتیده گودهلنتیریلهدی. بو نینگ سببی شوکی، عادتده، ملت حیاتی کۉپراق یوقاری طبقه وکیللری فعل-اطواری، ایستک-خواهشی، سعی-حرکتیگه باغلیق طرزده کېچهدی. البته، اهالی نینگ قویی طبقهسی وکیللری اوچون هم خان و بېکلرنیکیدېک کېچینمه، آرزو-ایستک، تویغو و احتراسلر بېگانه اېمس. بیراق هر کونی بیر خیل یوموش بیلن شغللنیب، کمترانه کون کېچیرووچی چۉپان، دهقان و هنرمندلر اکثر تورموش نینگ اداقسیز ميده تشویشلریگه اۉرهلشیب یشهیدی. حکمدار و اونینگ اطرافیدهگی زادهگانلر اېسه بوندهی تشویشلردن فارغ بۉلگنی سبب اولر حیاتیده انساني احتراسلر نینگ چېکسیز عمانی موجلنهدی. ذاتاً، قویی طبقه وکیللریگه خاص تیریکچیلیک تشویشلری آیاغیگه توشاوو بۉلگنیده اېدی، الپامیش برچیننی دېب قلماق یورتیگه، فرهاد شیریننی دېب ارمن اۉلکهسیگه یۉل آلمس اېدی. اما، شونگه قرهمهی، «قۉرقوت آته کتابی»ده عادي خلق وکیللری، چنانچی، چۉپانلرنینگ یارقین سیماینی هم اوچرهتیش ممکن.
اثرده واقعه-حادثهلر نثر، قهرمانلر اۉی-کېچینمهسی اېسه نظمده افادهلنهدی. خواه نثري، هم نظمي بیانده بۉلسین، خلقانه تیلگه خاص دانالیک، لۉندهلیک، یارقینلیک کۉزگه تشلنیب تورهدی. «قۉرقوت آته کتابی»نی مطالعه قیلر اېکنسیز، بات-بات یامبی عبارهلر، تېرن حکمتلرگه دوچ کېلهسیز. اوشبو عباره و حکمتلر اۉغاوز خلقی نینگ کۉپ عصرلیک حیات تجربهسیدن چیقریلگن دانا خلاصهلر اۉلهراق کیشی عقلینی حیرتگه سالهدی. اولر گاه بخشی-شاعر نطقی، گاه اېسه پرسوناژلر نطقیده کېلیب، مضمون تېرهنلیگی و شکل گۉزللیگی اوچون خدمت قیلهدی.
«قۉرقوت آته کتابی» – قدیمگی تورکي خلقلر نینگ طبیعت، جمعیت و انسانگه دایر بای قرهشلرینی اۉرگنیشده بېنظیر منبعدیر. بیز قوییده اوشبو اېپاس نینگ اَیریم حکایتلرینی تحلیل قیلیش آرقهلی انه شو قرهشلرگه بیر کرّه نظر تشلهیمیز. دستلب تحلیلیمیز اوچون اساس بۉلهجک بیر نېچه حکایت مضمونی بیلن مختصر تنیشیب آلسهک.
- دیرسه خان اۉغلی بۉغآچ خان حقیده حکایت. بۉیینتورخان هر ییلی بیر مرته اۉغاوز بېکلرینی چقیریب، تۉی بېرر اېدی. اوشبو ضیافتلر شو قدَر دبدبهلی اۉتردیکی، او تیکدیرگن چادرلر یېر یوزینی قاپلر، آله سایهبانلر اېسه کۉک یوزینی تۉسردی. بو گل بایینتور: «اۉغلی بارنی آق اۉتاوگه، قیزی بارنی قیزیل اۉتاوگه قۉندیرینگ، کیم نینگکی اۉغلی-قیزی بۉلمهسه، قاره اۉتاوگه اۉتقزینگ، قاره کیگیز تۉشهنگ، آلدیگه قاره قۉی نینگ سانیدن قۉیینگ، یېگنی یېسین، یېمهگنی کېتسین. اۉغلی-قیزی بۉلمهگننی اېگهم قرغهگندیر، بیز هم قرغرمیز»، دېیدی. اۉغاوز بېکلریدن دیرسه خان نینگ اۉغیل-قیزی یۉق اېدی، شو باعث او قاره اۉتاوگه کیریتیلهدی. بوندن جهلی چیققن دیرسه خان تۉینی تشلب اۉردهسیگه قَیتهدی-ده، «قنی ایت-چی، سندهمی، مندهمی عیب، قادر اېگهم بیزگه بیر اۉغیل بېرمس»، دېیه خاتینینی قیستاوگه آلهدی. خاتینی اېسه بونگه جوابن: «نه مندن و نه سندن، اوستیمیزده تورگن یازیقدن دیر»، دېیدی غم-حسرتده. دیرسه خان خاتینی نینگ مصلحتی بیلن آتدن – اَیغیر، تویهدن – بۉغرا، قۉیدن – قۉچقار سۉیدیریب، ایچ اۉغاوز، تش اۉغاوز بېکلرینی چقیریب، آچ کۉرسه تۉیدیریب، یلانغاچ کۉرسه کيینتیریب، قرضدارلرنی قرضیدن قوتقزیب، اېلدن بیر جوجوق سۉرب، دعا آلهدیکی، تېز آرهده خاتینی حاملهدار بۉلیب، آی-کونی یېتگنده بیر اۉغیل توغهدی.
اۉغیل بېش یاشگه کیرگنیده، دیرسه خان اونی آلیب بۉیینتور خان اۉردهسیگه بارهدی. بۉیینتورخان نینگ بیر بوقه و تویهسی بۉلیب، اولر تاشنی تېپسه، تلقانگه ایلنتیرر درجهده کوچلی اېدی. بۉیینتورخان هر ییلی ایکّی مرته – یاز و کوزده اولرنی اوریشتیرردی. آدملر بوقه میدانگه چیقیب کېلگنده دفعتاً اوچ-تۉرت باله بو یېرده اۉینهب یورگنینی کۉریب قالهدی. اولر نینگ «قاچینگ» دېگن قیچقیریغیگه جوابهن باشقه بالهلر قاچهدی، بیراق دیرسه خان نینگ اۉغلی میدانده تورهوېرهدی. حتا بوقه اونگه هجوم قیلماقچی بۉلگنده اونینگ منگلهییگه مشت اوریب، یېرگه هم قولهتهدی. شو یېرده حاضر بۉلگن قۉرقوت آته باله نینگ مردلیگیگه تثنا ایتهدی و اونگه بۉغآچ دېیه اسم قۉییب، «آتینی من بېردیم، یاشینی اېگهم بېرسین»، دېیه دعا قیلهدی.
تاباره کوچ-قوتگه تۉلیب، داوروغی هم یاییلیب بارهیاتگن بۉغآچگه دیرسه خان نینگ قیرق ییگیتی قلبیده حسد اویغآنهدی. اولر: «اې خان، اۉغلینگ نانکۉر چیقدی، یرهمس چیقدی. او کتّه-یو کیچیک، اېرکهگو عیال، برچه-برچهنی خۉرلهماقده، تحقیرلهماکده. بو نینگ خبری بۉیینتور خانگه یېتیب بارسه، اونینگ غضبیگه دچار بۉلهسن. بوندهی اۉغیل سنگه نه کېرهک، اۉلدیرسنگ-چی»، دېیه اونینگ کۉنگلیگه غُلغُله سالیشهدی.
عاقبتده دیرسه خان قیرق ییگیت مصلحتی بیلن اۉغلینی الدهب آوگه آلیب چیقهدی-ده، او کییک قوویب، آتهسی آلدیدن اۉتگنده، اۉغلیگه کماندن اۉق اوزهدی. بوندن کېینگی واقعاًی راوي: «… اۉق اۉغلان نینگ ایکّی کورهگی اۉرتهسیگه باریب قدهلدی، قیزیل قان تۉکیلدی، قۉینی قانگه تۉلدی، بدوي آتینینگ بۉینینی قوچاقلهدی، یېرگه قولهدی»، دېب تصویرلهیدی. اۉز قیلمیشیدن دهشتگه توشگن دیرسه خان اۉغلی اوستیگه کېلیب هۉنگرهب ییغلهیدی. آخری، اۉغلیم اۉلدی، دېگن فکرگه کېلیب، قیرق ییگیتی بیلن اۉردهسیگه قَیتهدی. اۉغلی نینگ ایلک آوینی بیرهم قیلیش ایلینجیده تورگن دیرسه خان نینگ خاتینی اېسه بو دورهده اۉغلینی کۉرمهی، اونی سۉرب-سوریشتیریشگه توشهدی. بیراق دیرسه خان موم تیشلهگندېک لام-میم دېمهی تورهوېرهدی. نامرد قیرق ییگیت اېسه آنهگه بوندهی جواب قیلهدی: «اۉغلان ساغدیر، اماندیر، اېرته تانگآترده کېلر، قۉرقمه، قیغورمه، بېک سرخوشدیر، شو نینگ اوچون جواب بېرمهدی».
بو جوابدن قناعتلنمهگن آنه قیرق اینجه قیزنی یانیگه آلگنچه، عربي آتگه مینیب، اۉغلینی قیدیریب کېتهدی. او بیرمونچه یۉل یوریب، قیشین-یازین قاری، موزی اېریمس بیر تاققه یېتیب بارهدی. قرهسه، بیر دره اوستیده قرغه-قوزغون ایلنهیاتیر، گاه قۉنیب، گاه اوچهیاتیر. دیرسه خان نینگ خاتینی آتنی انه شو تامان یۉرتتیرهدی. بۉغآچ خان شو یېرگه قولهگن بۉلیب، قرغه-قوزغون اونینگ اوستیگه قۉنماقچی بۉلر، لېکن ایکّی کوچوک اۉز اېگهسینی اولردن قۉریقلب تورردی. اتفاقا بۉغآچ خان اوستیده یشیل تۉنلی، بۉز آتلی چال پیدا بۉلهدی-ده، اونینگ یرهسینی اوچ مرته سیلهب، «قۉرقمه اۉغلان، سنگه بو یرهدن اۉلیم یۉقدیر، تاغ چېچهگی-له آنه سوتی یرهنگگه مرحم بۉلر»، دېب کۉزدن یۉقالهدی.
چال غایب بۉلگن محل آنه اۉغیل آلدیگه یېتیب کېلهدی. بۉغآچ خان اونگه یشیل تۉنلی، بۉز آتلی چال سۉزلرینی یېتکزهدی. قیرق قیز درحال تاغ چېچهگینی تېریب کېلهدی. آنه اېسه کۉکرهک سوتیگه قاریب، اولردن مرحم تیارلهیدی. سۉنگ اۉغلینی اۉردهگه کېلتیریب، حکیملر قۉلیگه تاپشیرهدی-یو، لېکن بونی دیرسه خانگه بیلدیرمهیدی. شوندن کېینگی واقعه راوي: «… قیرق کونده اۉغلان نینگ یرهسی بیتدی، قیرق کونده ساپّه-ساغ بۉلدی. اۉغلان آتگه مینیب، قیلیچ اوشلهیدیگن بۉلدی، آو آولب، قوش قوشلهیدیگن بۉلدی»، دېب بیان قیلهدی.
بۉغآچ خان نینگ تیریکلیگیدن خبر تاپگن قیرق ییگیت اېسه، اگر دیرسه خان اۉغلینی کۉرهر بۉلسه، جیم تورمس، بیزنی بیرته قۉیمهی قیریب تشلر، دېیه اېندی اونینگ اۉزینی یۉقاتمسقه کیریشهدی. نامردلر دیرسه خاننی مستلیگیده توتیب، آیاق-قۉلینی باغلهیدی-ده، غیورلر مملکتی سری یۉلگه توشهدی. اولر اۉز اسیرینی انه شو بېگانه یورتده اۉلدیریش رېجهسینی توزیشگن اېدی. بو مشعوم خیانتدن بېخاص خبر تاپگن دیرسه خان نینگ خاتینی درحال اۉغلی یانیگه بارهدی و اونگه: «اول قیرق نامرد آتهنگنی توتدیلر، قۉللرینی آرتیگه باغلهدیلر، جون چیلویرنی بۉینیگه سالدیلر، اۉزلری آتده، آتهنگ اېسه یَیاو اوزاق یورتلرگه کېتدیلر. خانیم اۉغلی، قهلقیب اۉرنینگدن تور، یانینگگه قیرق ییگیتنی آل، آتهنگنی قوتقر، بار اۉغلیم، آتهنگ سنی قییسه هم، سن آتهنگنی قییمهگیل»، دېیه نصیحت قیلهدی.
بۉغآچ خان آنه اۉگیتیگه کۉره، قیرق ییگیتنی یانیگه آلگنچه، آتهسی آرتیدن قوویب کېتهدی. آتهسی نینگ قارهسینی آلگچ اېسه، قیرق ییگیتینی پیستیرمهگه قۉییب، اۉزی آت اوستیده کۉرینیش بېرهدی. بو پیتده خایینلر سایه-سلقین بیر جایگه قۉنیب، راسه شرابخۉرلیک قیلماقده اېدی. اولر بۉغآچ خاننی تنیمهی، شو ییگیتنی هم توتهیلیک، دیرسه خان ایکّیسینی دشمن یېریگه اېلتیب، اۉشه جایده بۉغیزلهیلیک، دېیه منمنلیککه بېریلیشهدی. بو سۉزلرنی اېشیتگن دیرسه خان، منینگ قۉلیمنی یېچینگ، قۉبیزیمنی دستیمگه بېرینگ، اول ییگیتنی من چقیرهی، سۉنگره خواه اۉلدیرینگ، خواه تیریک قالدیرینگ، اختیار اۉزینگیزده، دېیدی اولرگه قرهته. دیرسه خان نینگ قۉلینی یېچیب، دستیگه قۉبیزنی بېرهدیلر. او اۉغلینی تنیمهی، قۉبیز چهلگنچه، ییگیتنی یانیگه چقیرهدی. بۉغآچ خان اشارهسی بیلن اونینگ قیرق ییگیتی پیستیرمهدن چیقهدی و دشمن اوستیگه یاپیریلهدی. قنچه خایین نینگ باشی تنهسیدن اوچهدی، قنچهسی توتقون قیلینهدی. دیرسه خان نهایت اۉغلی تیریکلیگینی بیلهدی. آته-اۉغیل بیر-بیرینی قوچیب ییغلهیدی، بیر-بیریگه دلی راز قیلهدی. سۉنگره اولر اۉز اۉردهلریگه قَیتهدیلر، دیرسه خان نینگ خاتینی اېری و اۉغلینی بیرگه کۉریب، یرهتگنگه شکرانه کېلتیرهدی…
