اۉرته آسیا تورک ادبیاتی نینگ اسلامدن سۉنگگی مکتبلری آرهسیده یسوي مکتبی[1] جوده نفوذلی، کتّه اۉرین توتهدیر. بو مکتب عصرلر بۉییچه بیزنینگ اۉلکهده خانقاه، عبادت ادبیاتی یرهته کېلدی. اېلیمیزگه دنیادن، حیاتدن اوزاقلشیش، ریاضت چېکیش فکرلری کبی بودیزم قالدیقلرینی اسلامي بۉیاقلر بیلن بۉیهب بېریشگه مشغول بۉلدی. ذاتاً، عبادت ادبیاتی اسلامدن بورونغی تورکلرگه یات بیر عادت اېمس اېدی. میلادي اۉنینچی عصرده بخارادن چینگچه سیاحت قیلغن سیاح عبدالوف[2] مسلمان بۉلمهغن قیرغیزلرنینگ اۉز عبادتلریده تیزمهلر اۉقوغنلرین کۉرگن اېدی.
یسوي طریقتی نینگ، اینیقسه، دله تورکلری آرهسیده مونچه کېنگ شکلده ترقهلیشیغه، بو طریقت نینگ اولرنینگ اېسکی عبادت شکللریگه یات بۉلمهغهنین هم کتّه رۉلی بۉلغن، البته، یسوي مکتبی ادبیاتی نینگ باشیده میلادي 1166 (هجري 562) ده اۉلغن مشهور احمد یسسوي تورهدی. اۉرته آسیا صوفيلیگی نینگ «یسسويه» یاخود «جهريه» قۉلینی تأسیس قیلغن بو آدم حقیده «معارف و اۉقیتغوچی» ژونالی نینگ اۉتگن سانلریده یازیلغن اېدی، ینگیدن بو حقده سۉزلش کېرهک اېمس. یالغوز شونی ایتیب اۉتیش لازمکی، یسوي طریقتی اۉرته آسیاده عبدالخالقيلر یاخود نقشبندلر طریقتی[3] بیلن مواضع سورتده دوام اېتیب کورهشکن. تېموريلر زمانیده یسويلر بو کورهشده موفق بۉله آلمهغن بۉلسهلر هم، اۉزبېکلر حکومتی زمانیده رقیبلرینی یېنگه آلغهنلر. شَیبانيخان نینگ یسوي شیخلری نینگ فاتحه و تشویقلری بیلن کېلیب مشهور نقشبند شیخی خۉجه احرارنینگ سېوگیلی اۉغلی خۉجه یحی(نگ) اوکهلری بابالری بیلن اۉلدوریلیشی یسويلرنینگ یېنگیشلری اېدی. اۉزبېک عبیدالله خان زمانیده یشب، میلادي 1542 ییلده اۉلغن مخدوم اعظمی دهبیديه نینگ[4] نقشبند بۉلگنی حالده «جهريه»نی قبول قیلیشی اۉرته آسیاده یسويلیک غلبهسی نینگ خارجي بیر شاهدی بۉلدی[5]. منه شوندن سۉنگ یسويلیک نینگ اۉرته آسیاده غالب صفتی بیلن دوام قیلغنین کۉرهمیز.
یسويلیک نینگ خواه غلبهسیدن بورون، خواه اوندن کېین اۉرته آسیاده بیر کۉب شاعرلر یېتیشتیرگنینی قبول اېتمک جوده یم ینگلیش بیر حرکت بۉلمهسه کېرهک. لېکن بو یسوي شاعرلری نینگ اثرلری بۉلسون، اۉزلری بۉلسون حلیگچه تماماً معلوم بۉلمهغن، تېکشیریلمهغن! بولردن بیزگه یخشیگینه معلوم بۉلمهغهنی احمد یسوي نینگ شاگردی، مریدی حکیم سلیمان آتهدیر. حکیم سلیمان آته احمد یسوي نینگ اوچینچی خلیفهسی بۉلوب، اونینگ کۉرسهتیشی بیلن خوارزمغه باریب شیخلیک قیلگن. میلادي 1186 ده (پیریدن ییگیرمه ییل سۉنگره) اۉلگن. قبری خوارزمده باقیرغان دېگن جایده، قۉلیمیزده بۉلغن «تذکرتاولیا»لرنینگ بیری احمد یسوي نینگ «حکمت»لریدن بېرمهگنی حالده همهلری حکیم سلیمان آته نینگ کۉب «حکمت»لری بارلیغینی بیر آغیزدن ایتیب تورهدیلر.
باقیرغان حکمتلری «باقیرغان کتابی» اسمی بیلن 1906 ییلده قازانده باسیلغن[6]. باری 75 بېتدنگینه عبارت بۉلگن بو کتابچهدهگی شعرلرنینگ همهسی حکیم آته شعرلری اېمس. آنده حکیم سلیمان آته نینگ یالغوز 36 پرچه شعری بۉلغن، همهسی 1180 مصرعدن عبارتدیر. بو شاعرلردن «قول احمد»، «خواجه احمد»، «قول خواجه احمد» تخلصلری بیلن حکمت یازغنی احمد یسوي نینگ اۉزی بۉلگنی کبی، مشرب نینگ هم اۉزیمیزنینگ شاه مشرب بۉلیش احتمالینی قبول قیلیب، کیم اېکنلری تېکشیریلمهغن شاعرلرغه اۉتمیز.
ایقاني: تخلصیدن اونینگ فرغانهدهگی ایقاندن اېکنی آنگلشیلهدیر. یسوي شاعرلری آرهسیده مشهور محدود شیخ نینگ[15] مریدی کمال شیخ دېگن آدم بار. «رشهات» بیلن بیرگه بوتون مناقیب کتابلری بو کمال شیخ نینگ خواجه احمد بیلن صحبت قیلغهنین خبر بېرمهکدهلر. «رشهات»[16] اونینگ دهقیده «از کباری اشابی محدود شیخ بوده و در ولایتی شاش مینام داشته» دېب تاشکندده تورغهنین بیلدیرهدیر. هجري 1096 ده بخارالی مفتی زنده الی[17] تامانیدن یازیلغن «ثمرات المشایخ»[18] آتلی کتابده هم «لمهعات»ده[19] بو کمال شیخ نینگ ترجمهٔ حالی یازیلغنده «لقبی اېشان ایقاني است سالها در قرییه علیآباد سمرقند بودند، وفاتی شریف اېشان آن جاست»، دېییلهدیر.
بو نینگ کتّه نفوذلی بیر شیخ بۉلوب، «ایکّینچی احمد یسوي» دېب اتهلغهنینی مذکور «ثمرهت المشایخ» اېگهسی قید اېتهدیر. خواجه احرار موندن گپیرگنده «خراساندن تاشکندغه قَیتغهنیمدن سۉنگ مېنگه کېلیب تورر اېدی»، دېگن. خواجه احرارنینگ هجري 806 ده توغیلیب، 29 یشرلیقده خراساندن تاشکېنتگه قَیتغهنینی نظرگه آلگنده ایقاني نینگ هجري 835 دن سۉنگره تاشکېندده بۉلغهنینی، آندن کېین سمرقندغه کۉچیب، شونده وفات قیلگنینی ایتیش ممکن. «ثمرات المشایخ» نینگ مذکور شیخ کمال حقیده «و حکمتی بسیار از اېشان سر زده است، مشتمیل بر معارف و دهقاییقین قوم است»، دېب اونینگ صوفيلیککه عاید بیر کۉپ حکمتلر یازغهنین تۉغریسیدهگی افادهسینی هم یوقاریدهغی معلوماتغه قۉشوب قۉیسک، باقیرغان کتابیدهگی ایقاني نینگ شول کمال شیخ دن باشقه کیشی بۉلمهغهنیگه شبهه قالمهیدی. هجري تۉقّیزینچی عصرده اۉلگن بو چیغتای، یسوي شاعری نینگ بوتون شعرلری شول باقیرغان کتابیده باسیلغن 19 پرچهدن عبارت اېمسدیر، البته. شو نینگ اوچون بو 19 پرچه بیلنگینه ایقاني نینگ شاعرلیغی تۉغریسیده بیر فکرگه کېلیش(ای) قیین. شوندهی بۉلسه هم شول پرچهلرگه قرهب اونینگ هیجانسیز، کوچسیز، قوروق بیر نظمچی وایز بۉلغهنیغه حکم قیلیشدن باشقه چارهمیز یۉق.
شمس: باقیرغان کتابیدهگی حکمتلرده بو نینگ کۉپراق شمس، بیر اۉرینده شمسالدین، بیر-ایکّی اۉریندهغینه شمس اۉزگندي تخلص قۉیغهنینی کۉرهمیز. حلیگی «ثمرات المشایخ» نینگ افادهسیچه، کمال شیخ ایقاني نینگ سید احمد[20] دېگن بنر مریدی بۉلغن[21]. ایقانيغه ییگیرمه ییل خدمت قیلغن. ییگیتلیک چاغیده خواجه اهرار بیلن صحبتی بۉلغن. سمرقندده وفات قیلگن. قبری او زمانلر «شیخزاده دروازهسی» اتلغن «پاییقهباق» دروازهسیده اېکن. منه شو سید احمد شیخ نینگ مریدلریدن بیری مولانا شمس اۉزگندي دیر. اصلی، اۉزگنددن، رسمي تحصیلینی هراتده بیتیرغن. اوندن قَیتیب، سمرقندده سید احمد شیخغه مرید بۉلگن. سۉنگرهلری ینه اۉزگم غه باریب، دهقانچیلیک بیلن مشغول بۉلگن. پیری سید احمد شیخ اۉلگندن کېین سمرقندگه قَیتیب، اونینگ اۉرنینی آلغن بۉلسه کېرهک. وفاتی سمرقندده بۉلیب، پیری سید احمد شیخ نینگ یانیگه کۉمِیلگن. «ثمرت المشایخ» اېگهسی مونینگ هم حکمتلری بارلیغینی سۉیلب: «قطبی جهان سید احمد، یا (حضرت) شیخم مدد» مصرعینی اۉز کتابیگه کۉچیرهدیر. بو مصرع نینگ باقیرغان کتابیدهگی شمس شعرلریدن شول بیز نینگ شمس اۉزگهندينیکی اېکنین قطعي صورتده بیلدیرهدیر. شمس اۉزگندي نینگ خواجه احرار بیلن مناسبتی تۉغروسیده هېچ بیر قیدغه اوچرهمهدیک. شو نینگ اوچون بو نینگ خواجه احرار اۉلغهندن سۉنگ سمرقندده توروب، هجري اۉنینچی عصرده وفات قیلغهنینی قبول اېتیش جوده یم ینگلیش بۉلمهسه کېرهک.
قول عبیدي: عبیدي، عبیدالله، قول عبیدی تخلصلری بیلن حکمتلر یازگن بو آدم، بیزنینگ فکریمیزچه، مشهور اۉزبېک خانی عبیدالله(خان)دن باشقه کیشی اېمس. مشهور شَیباني نینگ مرو تېگرهسیده شاه اسماعیل صفوي اۉلدورولیشی (1510) مناسبتی بیلن عجیب صورتده ترقهلگن اۉزبېک عسکری کوچینی بات فرصتده ییقیب، شَیباني آلغن اۉلکهنی ینگیدن زیاد قیلغن. بو آدم ناییب هم مستقل بۉلوب، ییگیرمه سکّیز ییل حکومت سوردی و میلادي 1539 ده وفات قیلدی. بو آدم اۉزی نینگ حکومت ایشلریغه قرهمهسدن شیخلیق هم قیلر اېدی، بو ایشنی اۉزی نینگ سیاستی اوچون لازم بیلر اېدی. «ثمرات المشایخ» نینگ یازگنیگه کۉره، عبیدالله خان نینگ طریقت نسبتی اولیا قارهخان آتلی بیر شیخ واسطهسی بیلن حکیم سلیمان آتهغه بارهدیر. یالغاوز بو قدَر بیلن قالمهغن، اۉزی اوچون مریدلر آلغن[22]. جهر مجلسلریغه اشتراک قیلغن. اونینگ اۉلیمی بیلن تاپیلغن تاریخ مادّهسی «ذکر گۉ» (یعنی ذکر اېتگوچی»دیر)[23]. عبیدالله نینگ یسويلر بیلن جوده قطعي باغلنغهنیگه ینه بیر دلیل، یسوي شیخی خدایداد نینگ مریدی محمديار نۉغهی آتهغه اۉز قیزینی بېرگنی دیر.
خدایداد: یسوي شَیخلریدن بۉلیب، شَیبانيخانغه یاردم قیلمهگنی اوچون سمرقنددن هراتغه هَیدهلغن جمال شیخ نینگ مریدیدیر، یسويلیک نینگ نفوذلی شیخلریدن بۉلغن عالِم شیخ تامانیدن یازیلغن «لمعات» کتابی مو نینگ مناقیبی دیر.
میلادي 1532 نچی ییلده اۉلوب، سمرقند شهریدن اوچ تاشلیق یۉلده کۉمِیلگن. متصوف شاعرلردن بۉلوب، تخلصی خدایداددیر. فارسي شعرلریدن بیر آزی «لمعات» کتابیده باردیر. بیزنینگ فکریمیزگه کۉره، تورکي حکمتلر یازگن خدایداد هم شو نینگ اۉزیدیر.
«باقیرغان کتابی»دهگی قاسیم نینگ کرمنهدهگی مشهور یسوي شیخی قاسیم شیخ ازیران بۉلیش احتمالی اېسگه کېلگنی کبی، قول شریف نینگ بخارادهغی قبری توناکونگچه یسويچیلر نینگ جهر اۉرنی بۉلغن مولانا شرنف بۉلیشی ممکن.
خوببي حکیم آته نینگ اۉغلی خوببی خواجه بۉلغهنی کبی، ماچین نینگ احمد یسوي مریدی باباماچین اېکنینی قبول قیلیشغه علمي بیر مانع بۉلمهسه کېرهک. نسیمي مشهور آزری(ی) متصوف شاعری سید عماد نسیمي دیر. غریبي تۉغروسیده آچیق بیر نرسه ایته آلمهیمیز. بیزده بو اسمده بیر شاعر بۉلغهنی معلوم بۉلسه-ده، حلیگچه یخشی تېکشیره آلمهگنیمیز اوچون بو خصوصده گپیرمهی اۉتیش مناسبرهک دیر.
«باقیرغان کتابی»دهگی شاعرلر نینگ قالغن قِسملری خصوصیده هېچ بیر نرسه تاپه آلمهغهنیمیزنی اعتراف قیلهمیز. تېکشیریشلر دوام قیلغن سیین بو جهتلرنینگ هم کۉبراک آچیله باریشلری معلوم.
یسسوي مکتبی فطرت نینگ ادبیات تاریخیگه عاید علمي تدقیقاتلریدن معلوم بۉلیشیچه، اۉزبېک ممتاز ادبیاتی تاریخیده اوچته ادبي مکتب موجود بۉلیب، اولردن بیرینچیسی یسوي مکتبی بۉلسه، اوندن کېین نوايی و امیر عمرخان مکتبی وجودگه کېلگن. یسوي مکتبی نینگ باشقه ادبي مکتبلردن اېنگ فرقلی جهتی او خانقاه، یعنی «عبادت ادبیاتی» یرهته آلگنی بیلن هم ادبیات تاریخیده مهم اۉرین توتهدی.
عبدلف اصل اسمی مسعر ابن مخلخیل الخزرهجي ینبۉیدیر. مدینهگه تابع هزرج قبیلهسیدن بۉلیب، 10 عصر نینگ باشلریده بخاراگه کېلگن و سمانيلر امیری نصر ابن احمد سراییده خدمت قیلگن عالِم و شاعر. اونینگ «رسالت الاوّل»، «رسالهت الاوخرا» کتابلریده اۉرته آسیا تاریخیگه عاید قیمتلی معلوماتلر بار. «عبدالخالقيلر» یاخود «نقشبندلر» طریقتی «نقشبند طریقتی» دېگن نام بیلن مشهور بۉلگن تصوف طریقتی دستلب «خاجگان طریقتی» دېب ناملنیب، عبدالخالق غیجدواني تامانیدن اساس سالینگن اېدی. شو نینگ اوچون فطرت «نقشبند طریقتی» نینگ ایلک دوریگه نسبتاً «عبدالخالقيلر طریقتی» عبارهسینی قۉلهگن.
مخدومی اعظمی دهبېدي اصلی اسمی احمد ابن مولانا جالالدین خواجگي کاساني بۉلیب، اصلی فرغانه نینگ کاسانیدن. سمرقند نینگ دهبېدیده مسکن قورگنی اوچون مخدوم اعظم دهبېدي هم دېیدیلر. ه. غیجدواني نینگ تۉرت وصیتینی اۉزی نینگ «رساله چهار کلمه» اثریده شرح قیلگن. اۉزی «خواجگي» بۉلگنی حالده «جهريه»نی هم قبول قیلگن، شَیباني سلالهسیدهگی اۉزبېک خانلردن عبیدالله خان، عبدالزیز، جانیبېک سلطان و باشقهلر اونگه مرید بۉلگنلر.
«باقیرغان کتابی» نینگ قَیته نشری 1993 ییلده عملگه آشیریلگن، قرهنگ: باقیرغان کتابی. ت.، غفور غلام نامیدهگی ادبیات و صنعت نشریاتی.
شمس تۉله نامی: شمسالدین اۉزگندي، «ایکّینچی احمد» نامی بیلن مشهور کمال شیخ ایقاني نینگ سید احمد اسملی مریدیگه شمس اۉزگندي مرید بۉلگن. تخلصیدن معلوم بۉلیشیچه، اصلی اۉزگنلیک. هراتده اۉقیگن، سمرقندده مرید، سۉنگره شیخلیک قیلگن.
ایقاني، کمال شیخ نامی بیلن مشهور شیخلردن. بیر نېچه بار خواجه احمد یسوي بیلن صحبت قورگن. تورکستان نینگ تاشکېنت و سمرقند شهرلریده یشهگن. سمرقندده وفات اېتگن. فطرت نینگ انبقلشیچه، ایقاني یوقاریده کېلتیریلگن کمال شیخ بیلن بیر آدم بۉلگن. فواد کۉپرولو هم فطرهت نینگ گمانینی تصدیقلهیدی. بو کیشی فرغانهدهگی ایقان قیشلاغیده توغیلگن بۉلیب، اونی «ایکّینچی خواجه احمد» دېب یوریتیشگن. اونینگ شعر و حکمتلری کۉپ. اونینگ 266 مصرع شعری «باقیرغان کتابی»گه کیریتیلگن.
خدایداد 16 عصرده اۉتگن شَیبانيلر سلالهسیگه منسوب جمال شیخ نینگ مریدی بۉلیب، 1532 ییلده سمرقندده وفات اېتگن. خدایداد ذوللسانین شاعر بۉلیب، اونینگ تورکي حکمتلری «باقیرغان کتابی»ده عکس اېتگن بۉلسه، فارس تیلیدهگی شعرلریدن نمونهلر «لمعات»ده بېریلگن. قول شریف اَیریم منبعلرده مولانا شریف، بخاراده وفات اېتگن. اونینگ نامی فطرت نینگ «مناظره» اثریده هم تیلگه آلینگن. فقیري فطرت نینگ مقالهسیدن باشقه منبعلرده او حقده قۉشیمچه معلومات اوچرهتمهدیک.
گدالی، اَیریم منبعلرده گداي (مشهور اۉزبېک شاعری گداي اېمس) احمد یسويگه تقلیدن حکمت بیتگن تصوف شاعرلریدن بۉلیب، اونینگ نامی بیر نېچه مناقیب کتابلریده تیلگه آلینگن. ف. کۉپرولو یسوي مکتبی شاعرلری حقیده سۉز یوریتگنده بیر اۉرینده اونی قول شریفدن سۉنگ و امام غزاليدن اوّل تیلگه آلهدی (فطرتده عکسینچه) و باشقه بیر اۉرینده قول شریف، سۉنگ گدایی، کېین اېسه نسیمي کېلتیریلهدی. لېکن، او حقده مکملراق معلوماتگه دوچ کېلمهدیک. او تیلگه آلینگن منبع: فواد کۉپرولو. تورک ادبیاتیده ایلک متصوفلر.
بابا ماچین احمد یسوي نینگ مشهور مریدلریدن بۉلیب «جواهر الابرار» نینگ یازیشیچه، صوفی محمد دانشمند زرنوقی، سلیمان حکیم آتهدن سۉنگگی اوچینچی خلیفهسی دیر، خراسان یېرلریده مشهور وليلردن اېکنینی ف. کۉلرولو هم تأکیدلهیدی. او احمد یسوي حضرتلریگه نهایتده صادق بۉلیب، «اربعین» و «حکمتلر» چیقرگنینی همده اونینگ آلدیگه اوچ مرته خلوتگه کیرگنینی یازهدی.
