مؤلف: فیلالوژی فنلری دوکتوری، اکادمیسین شهرت سراجالدینوف
نشرگه تیارلاوچی: پوهنمل احسان الله قووانچ
شو اۉرینده بو ایککی شخص آرهسیدهگی مناسبتلرگه نوایيشناس عالملرنینگ ناتۉغری یاندشوولری حقیده تۉختلمس¬لیکنینگ علاجی یۉق.
نوایي حقیدهگی زمانهوي ادبیات¬لرده علیشېر سمرقندگه سلطان ابو سعید تامانیدن سورگون قیلینگن دېییلهدی. دستلب شوندهی فکر و. بارتولد تامانیدن ایلگری سوریلگن و کېیینگی نوایيشناسلر تامانیدن رواجلنتیریلگن .
و.بارتولد یازهدی: «بابر سۉزلریگه قرهگنده، میر علیشېر سمرقندگه ابو سعید تامانیدن قندهیدیر خطا اوچون سورگون اېتیلگن. میر علیشېرنینگ اۉزی تحصیل اوچون بارگن¬لیگینی ایتهدی. او پیتلرده تحصیل اوچون هراتدن سمرقندگه بارمس اېدیلر. دېمک، اونینگ هراتدن سمرقندگه کېتیشی سورگون صفتیده قرهلیشی لازم» .
و. بارتولد اۉزینینگ فرضی ایشانرلی چیقیشی اوچون بعضی معلوماتلرنی قصدن ناتۉغری شرحلهگنیدن هم کۉز یومیب بۉلمهیدی. جملهدن، او شوندهی یازهدی: «نوایي حیاتینینگ بو دورینی یاریتیشده بلکه اونینگ گۉزه¬ل و فصیح تیللی، “قلبینی اسیر اېتگن» (کۉنگلومنی بسي صید قیلدی) شیخ صدرالدین رواسي حقیدهگی حکایهسی بعضی اهمیتگه اېگه بۉلیشی ممکن. اونگه حتا عالي درجهدهگی شخصلر هم، جملهدن، اونینگ مریدیگه ایلنیب، درس آلگن بدخشان شاهی و حتا زمان پادشاهی، یعنی سلطان ابو سعید جزمن اېدیلر… میر علیشېرنینگ بدخشان¬لیکلر بیلن یقین علاقهسی هجري 871 (میلادي 1466-1467) ییل واقعهسیدن سۉنگ اونینگ حیاتیگه تأثیر قیلگن بۉلیشی ممکن. بونگه سلطاننینگ گۉزه¬ل شیخنی اونینگ دۉست¬لریدن رشک قیلگنی هم قۉشیلگن بۉلیشی ممکن» . کېیینگی سطرده اۉز ملاحظهسینی ینه-ده بۉرتتیرهدی: «عمرینینگ آخریگچه نه عایلهسی و نه اولادی بۉلگن میر علیشېر، کۉرینیشیدن، چیرایلی یاش ییگیت¬لرنی سېوگن». شو طریقه و. بارتولد نوایينینگ سمرقندگه کېتیشینی بدخشان¬لیکلرنینگ قۉزغالانیگه علاقهدارلیک بیلن باغلهیدی و سلطان ابو سعید همده نوایي اختلافینی مرکزي اۉرینگه آلیب چیقهدی.
تاریخي منبعلرده قید اېتیلیشیچه، 1464 ییلی سلطان ابو سعید بدخشاننی قۉلگه کیریتیب، بدخشان شاهی و اونینگ یقین¬لرینی هراتگه کۉچیریب آلیب کېلهدی و اونینگ قیزیگه اویلنهدی. بدخشان شاهینینگ ابن لعل اسملی اۉغلی سلطان ابو سعید بدخشاننی آلگنده قاشغر ولایتیگه قاچیب کېتهدی. شهزاده 1467 ییل قۉشین تۉپلب بدخشانگه باستیریب کیرهدی و اونی اېگللهیدی. ابو سعید میرزا بدخشانگه قۉشین تارتهدی و مملکتنی ویران قیلهدی. ابن لعل اسیر آلینهدی و آتهسی بیلن بیرگه قتل قیلینهدی. بارتولد شونگه اشاره قیلهدی.
صدرالدین عیني بارتولد فکرلریدن فایدهلنیب، علیشېر نوایي و ابو سعید اۉرتهسیدهگی اختلاف حسین بایقرا، میر سعید کابلي و محمد علی غریبينینگ همده بدخشان شاهلرینینگ شاعرگه یقین آدملر اېکن¬لیگی وجهیدن پیدا بۉلگن دېب کۉرستهدی . آیبېک هم شوندهی حسابلهیدی .
ظهیرالدین محمد بابر اصلیده «ابو سعید نوایينی سمرقندگه نېگه سورگون قیلدی؟» دېب اېمس، بلکه «بیلمهیمن، قیسی گناهی اوچون هراتدن چیقریب یوباردی؟» دېگن مضمونده گپیرگن (بیلمان، نې جریمه بیله سلطان ابو سعید میرزا هراتدین اخراج قیلدی. سمرقندگه باردی، نېچه ییل کیم، سمرقندده اېدی). بابر سمرقندنی نېگه تیلگه آلگنی حقیده ایتهدیگن بۉلسک، مشهدگه بارگنی حقیده بیلمهگن هم بۉلیشی ممکن. اما اونینگ سمرقندده یشهگنیدن خبردار بۉلگن. قالهوېرسه، بابر میر علیشېرنینگ ترجمۀ حالینی بهتفصیل بیان قیلیشنی اۉز آلدیگه مقصد قیلیب قۉیمهگن، بلکه خاطرهسیده قالگن اخباراتنی تقدیم اېتگن. شو نرسه عیان که، بابر نوایينینگ هراتدن چیقیب کېتیشی ابو سعید بیلن باغلیق دېب قرهگن و شاهنینگ بو ایشیدن تعجب¬لنگن. چونکه شاعرلر و علم اهلیگه حامي¬لیک قیلیش شاهلر عادتی بۉلگن. شاعرلر و علم اهلی سیاستده بېطرف بۉلگنلر. اولر بیر پادشاهدن قنچهلیک مروّت کۉرسهلر، اونینگ وفاتیدن کېیین اونگه مخالف (حتا قاتلی) بۉلگن کېیینگی پادشاهلردن هم شونچهلیک مروّت کۉرگنلر. شاعرلر قدیم-قدیمدن سلطنت بېزهگی حسابلنگن¬لر، سلطان نامینی دنیاگه ترهتگنلر، اولوغوارلیگینی تاریخ صحیفهلریگه نقش اېتگنلر. شاعرلر و علم اهلیگه حامي¬لیک قیلیش برچه سلطانلرگه آبرو کېلتیرگن. عکس حالده، شاعرلرنینگ اۉتکیر هجولری سلطاننی یېتتی اقلیمگه کولگو هم قیلیشگه قادر اېدی. نوایي اۉزی اعتراف اېتگنچه، هراتنی ترک اېتیشیگه «چارهسیزلیک، فلاکت، تقدیر و خفهگرچیلیک» سبب بۉلگن بۉلسه، بو اونینگ اۉزیگهگینه معلوم بۉلگن سببلرگه کۉره روی بېرگن. نوایي ابو سعید میرزا زمانیده سیاست بیلن شغللنمهگن بیر شاعر اېدی. حسین اېسه ابوالقاسم بابر وفاتیدن سۉنگ نوایي بیلن کۉریشمهگن، نوایي اېسه بو دورده هراتده هم مشهدده یورگنی کبی شاعرلر محیطیده، جۉشقین ایجاد بیلن بند، سیاستدن انچه ییراق شاعر صفتیده تصور اویغاتهدی. اگر ابو سعیدنینگ نوایيگه حسین بایقرا طفیلی خصومتی بۉلگنده، اونینگ اۉغلی میرزا سلطان احمد حسین بایقراگه قرشی قۉشین تارتگنده نوایينی اۉزی بیلن آلیب کېتمهگن بۉلردی. بو حقده «روضةالصفا»ده قوییدهگیچه معلومات موجود: »… تا در این ایام که، میرزا سلطان احمد بنابر توجه خاقان منصور (حسین بایقرا) به سوب خراسان از آب امویه گذشت امیر علیشیر نیز همراه اردو روان شده بود. بعد از تحقیق خبر واقعۀ (یعنی فوت) سلطان ابو سعید و اصطلاح خاقان منصور مظفر لوا (یعنی حسین بایقرا) بر بلدۀ فاخرۀ هرات، از امیر حاجیبېک رخصت طلبیده اجازه حاصل نموده و روی به هرات آورد» . (…بو حیات شونگچه دوام اېتدی که، میرزا سلطان احمد حسین میرزاگه قرشی آمودن کېچیب، خراسانگه یوریش قیلگنده امیر علیشېر هم اونینگ اوردوسیده اېدی. ابو سعید میرزا اۉلیمی واقعهسی و حسین بایقرانینگ هراتنی اصطلاح اېتگن¬لیگی حقیدهگی خبر انیقلنگندن سۉنگ احمد حاجیبېکدن رخصت آلیب هراتگه یوزلندی).
اوشبو معلومات ابو سعید و اونینگ اۉغلی نوایيدن مطلقا خوفسیرهمهگنینی بیلدیرهدی. اگر سلطان نوایينینگ حسین بایقراگه یقین علاقهسی بارلیگی اوچون دشمنانه کیفیتده بۉلگنده اېدی، اونده ابوالقاسم بابرنینگ امیرلرینی اۉز خدمتیگه آلگنینی قندهی ایضاحلش ممکن؟ اولرنینگ کۉپچیلیگی حسیننینگ استاذلری و یقین¬لری بۉلگنلر (خودّی شوندهی سلطان حسین بایقرا هم ابو سعیدنینگ امیرلرینی اۉز خدمتیگه آلگن). تېموري سلطان¬لر نزدیده کۉکلداشلر و امیرلر قیسی بیر تېموري سلطانگه خدمت قیلگنی¬گه قرهب اېمس، بلکه عمومن، تېموريلر سلالهسی سلطان¬لریگه صادقلیک¬لریگه قرهب قدرلنگن. شونینگ اوچون هم سلطانلر اۉزگرهوېرسهلر-ده، کۉپچیلیک امیرلر عزت-حرمتده قالهوېرگنلر. کۉکلداشلر تېموريلرگه یقین کیشیلر صفتیده شو دولت حدودیده خاص اعتبارگه اېگه بۉلگنلر. تېمور توزوک¬لریگه بناان، غنیم طرفیدن کیم که اۉز دولتیدن امیدینی اوزیب، بیر پادشاه قاشیگه کېلیب، خدمت قیلسه، بو پادشاه اونی عزیز توتیشی، اونینگ مخالف پادشاهگه وفادارلیگینی اونوتیب، مرتبهسینی اولوغ قیلیشی لازم بۉلگن. بو جهتدن هم تدقیقات¬لرده ایتیلگن ابو سعیدنینگ نوایيگه حسین بیلن بیرگه اۉسگن¬لیگی اوچون یامان مناسبتده بۉلیشی حقیقتگه تۉغری کېلمهیدی. ظهیرالدین بابر نوایي سیماسیده مدهش جنایتچینی کۉرمهگنی اوچون هم شاهنینگ بو ایشیدن تعجب¬لنگن. اچینرلیسی شونده که، یې. بېرتېلس هم «نوایي» مونوگرافیده نوایينینگ سمرقندگه بارگن¬لیگینی سورگون حسابلب، بو پیتلرده سمرقند علم-فن مرکزی اېمس اېدی، دېب فکر بیلدیرهدی. او بارتولد سینگری صدرالدین رواسي مسألهسینی کۉرستمسه-ده، اما تاغهلری و بدخشانيلر فاجعهسیدن کېیین شاعر قاچیشگه مجبور بۉلدی، دېب تأکیدلهیدی .
اونینگ هراتدن چیقیب کېتیشیگه سورگون توسینی بېریش و.بارتولد اوچون نېگه ضرور بۉلگنی توشینرلی. او بابر معلوماتی اطرافیده منبعلردهگی برچه فاکتلرنی اۉز مقصدیگه ماسلشتیردی. جملهدن، نوایينینگ بدخشان شاه¬لریگه حرمتی، حسین بیلن دۉست¬لیگی حالتلرینی بۉرتتیریش آرقهلی ابو سعیدنینگ اویوشگن مخالفلرینی «تشکیل» اېتدی. شیخ صدرالدین رواسي شخصیتی بیلن باغلیق تخمینلر مطلقا اساسسیز. شیخ صدرالدین رواسي یاشی اولوغ کیشی بۉلیب، اساسي عمری مدینه، مصر و سوريه اۉلکهلریده اۉتگن. یاشی اۉتیب وطنی اسفراینده صوفيلر جماعهسیگه پېشوالیک قیلیب تورگنده سلطان ابوسعیدنینگ قیستاوی بیلن هراتگه کۉچیب اۉتهدی و عینن هجري 871 ییل رمضان آیینینگ اۉنینچی کونی (میلادي 1467 ییل 10 اپرېل) هراتده وفات اېتهدی. علیشېر نوایي اونینگ قۉلیده «وحدةالوجود» تعلیماتی بۉییچه سبقلر آلگن و «کۉنگلومنی بسي صید قیلدی» دېگنی اولوغ استاذگه بۉلگن مهر-محبتینی افادهلهیدی. نوایينینگ تاغهلری یاکی بدخشان شاهینینگ ابوسعید بویروغی بیلن قتل اېتتیریلیشی سلطان و نوایينینگ بیر-بیریگه ساووق مناسبتده بۉلیشلریگه اساس بۉله آلمهیدی (نوایينینگ جییهنی امیرحیدرنینگ حسین بایقرا تامانیدن قتل اېتیلیشی کبی). عکس حالده ابو سعید میرزا علیشېرنینگ سمرقندده حکمران دایرهلرده عزت-اکرام کۉریشیگه یۉل قۉمهگن بۉلردی. علیشېرنینگ تاغهلریگه بیز شاعر صفتیده قرهسک-ده، اولر اصلیده حربي بۉلیشگن. اولرنینگ ابوسعید لشکری بیلن قوراللی تۉقنهشوولر چاغیده شهید بۉلیشی اوروش قانونیتلریگه تعلقلی. میرسعید کابلي ابو سعید و استرآبادده مستقللیک اعلان قیلگن حسین بایقرا اۉرتهسیده هجري 864 ییل شعبان آیی (میلادي 1460 ییل جون) آییده کېچگن سرخس تۉقنهشوویده قربان بۉلگن. ایککینچی تاغهسی محمد علی غریبينینگ وفاتی انچه ایلگری صادر بۉلگن. او حسین بایقرا بیلن بیرگه ابوالقاسم بابرنینگ 1453 ییل سمرقندگه ابوسعید میرزاگه قرشی یوریشیده قتنشگن. ایککی پادشاه اۉرتهسیده صلح توزیلگچ، حسین اکهسی بایقرا، پاچّهسی سلطان احمد و اونینگ اۉغلی میرزا کیچیک بیلن سمرقندده قالیب، ابو سعید خدمتیگه کیرهدی. اما سل اۉتمهی حسین عمکیبچهسی سلطان اویسنینگ ابوسعیددن تختنی تارتیب آلیش حرکتینی قۉللب-قوّتلشده عیبلنیب، حبسگه آلینهدی. گرچه فېروزهبېگیمنینگ التماسیگه بناان،حسین حبسدن آزاد اېتیلیب، هراتگه جۉنهتیلگن بۉلسه-ده، سلطان اویس و اونینگ طرفدارلری قتل قیلینگن . نوایي یازیشیچه، تاغهسی محمد علی غریبي شو تلهتۉپلر چاغیده سمرقندده قتل اېتیلگن . بدخشان شاهی تقدیری هم خوددی شوندهی.
تۉغری، حسین بایقرا همیشه ابوسعیدنینگ غصبینی قۉزغهتیب یورگن. او ابوالقاسم بابر وفاتیدن سۉنگ اۉز دولتینی توزیش رېجهسینی عملگه آشیره باشلهیدی: مروگه چیقیب آز وقت ایچیده بیر قنچه یېرلرنی ضبط اېتهدی. قیناتهسی سلطان سنجرنینگ مروگه حاکم اېتیب تعیینلنگنی هم اونی بو یۉلدن قیتره آلمهیدی. اولر اۉرتهسیده کېلیشماوچیلیک باشلنهدی. شو جریانده اَیریم لشکرباشیلرینینگ وفاسیزلیگی طفیلی اېگللهگن یېرلرینی بای بېریب، صحرای و بیابانلرده سرگردان بۉلیب یوریشیگه تۉغری کېلگن. اما او شونده هم اۉز رېجهلریدن وازکېچمهیدی. اۉز اطرافیگه صادق جنگریلرنی تۉپلب ینه کتته باسقینلرنی رېجهلشتیرهدی. حسین بایقرا 862 ییل ذوالحجه آییده (میلادي 1458 ییل 10 اکتبر – 8 نوامبر) استرآبادنی قارهقۉیونلی جهانشاه تورکمننینگ قرینداشی حسین سعدلودن تارتیب آلهدی و سلطان ابو سعید میرزا نامیگه خطبه اۉقیتتیریب، تنگه ضرب قیلهدی. بیراق کېیینچهلیک مستقللیک اعلان قیلگنی اوچون سلطان ابو سعید استرآبادگه قۉشین تارتیب، حسیننی قاچیشگه مجبور قیلهدی. شوندن بېری حسین خراساننینگ چېگرهلری یقینلریده، خوارزم یېرلریدن باسقینلر اویوشتیریب، کتته-کیچیک قوراللی تۉقنهشوولرگه سببچی بۉلر و ابو سعیدنینگ حلاوتینی بوزیب کېلردی. ماوراءالنهر و خراساننینگ مطلق حکمداری بۉلمیش تجربهلی سلطان ابو سعید اوچون حسین کتته خوف توغدیرمس اېدی. اونینگ دولتیگه جدّي خوف سالهیاتگن مملکتنینگ غربیده جایلشگن قدرتلی تورکمنلر سلطنتی بۉلگنینی اونوتمس¬لیگیمیز کېرهک.
