مؤلف: فیلالوژی فنلری دوکتوری، اکادمیسین شهرت سراجالدینوف
نشرگه تیارلاوچی: پوهنمل احسان الله قووانچ
بیرینچی بۉلیم
علیشېر نوایي عمرینینگ آخرلریده اۉزی بیلن همنفس بۉلگن و هر دایم اونی قۉللب-قوّتلب یورگن دۉست¬لری حقیده قیمتلی خاطرهلرینی یازیب قالدیرگن. اونینگ «خمسةالمتحیرین» اثری عبدالرحمان جاميگه بغیشلنگن. او نوایيگه استاذ مقامیده بۉلگن دۉست اېدی. اونینگ دهاسی قرشیسیده نوایي تیز چۉکهدی. اونی طریقت اېلینینگ امامی، مجتهد عالم ، شیخالاسلام دېیه اولوغلهیدی. اولرنینگ دۉستلیگی شو قدر بویوک، مصفا، صمیمي اېدی که، بونی تعریفلشگه سۉز عاجز. اولرنینگ یقینلیگی شو درجهده اېدی که، دنیاقرهشلری، فکر-ملاحظهلری، اینتیلیش و اۉی-خیاللری بیر خیل بۉلیب کېتگندی. «خمسةالمتحیرین»ده کېلتیریلیشیچه، عبدالله کاتب عبدالله انصارينینگ «الهينامه»سینی تاپیب، کۉچیریب کتابت قیلهدی و اونی نوایيگه جۉنتهدی. نوایي شوندهی یازهدی: «فقیر اول رسالهنینگ اوّل صحیفهسینی آچیب، خطبهسین اۉقوماق بنیاد قیلدیم، بو خیال بیل کیم، بیر صحیفه یا غایت بیر ورق اۉقولغهی، انداق که اېل معهودیدور، سۉزنینگ خوبلوغ و روانلیغیدین هیچ یېرده بس قیله آلمهدیم، تا رساله کیم، ایککی جزودین آرتوغراق اېدی-اتمامغه یېتّی. مجلس حضاری واقف بۉلوب، تعجب قیلدیلر کیم، بیر رساله کیم، ایککی جزوغه یقین، بلکی آرتوغراق بۉلغهی، بیر توجه بیله باشتین-آیاققهچه اۉقوماق خالی از غرابت اېمس.
تانگلهسی حضرت مخدوم بندهخانهغه تشریف کېلتوردیرلر. اول رساله حاضر اېردی، آلیب آچیب، مبارک نظرلرین سالدیلر. تونا کونگی اصحاب انداق که رۉزغار اهلینینگ آیین و دعبی بۉلور، تعجب اظهاری یوزیدین تونا اۉتگن واقعهنی اول حضرت خدمتلریده عرض قیلدیلر. الر تبسم قیلیب، دېدیلرکیم: «عجب امری اتفاقي بیزنینگ و سیزنینگ آرهلیقده واقع بۉلغان اېرمیش: ایکّی یا اوچ کون بورونراق مولانا شیخ عبدالله اوشبو رسالهنی بیزنینگ قاشیمیزغه کېلتوروب اېردی، بیز داغی اوّلدین بنیاد قیلدوک، آخریغه دېگینچه هیچ یېرده تورماق بۉلمهی توگندی».
تانگلهسی مولانا شیخ عبدالله کېلدی، تا کتابین یا بهاسین آلغهی. بعضی انگه ایتتیلر کیم: «فلان، یعنی بنده بو کتابنی اوّلدین کیم اۉقوماق بنیاد قیلدی، توگهگونچه ایلیکدین قۉیمهدی».
اول تعجب یوزیدین دېدی کیم: «حضرت مخدومي خدمتلریغه هم اېلته بېردیم، الرغه هم اوشبو حال واقع بۉلدی».
منه شو واقعهنینگ اۉزی اولرنینگ کۉپ مسألهلرده همفکر و هممسلک اېکنلیکلریدن، اولرنینگ یقین دۉستلیگی طفیلی اویغونلشیب کېتگن مشترک دنیاقرهشلریدن درک بېرهدی.
علیشېر نوایينینگ بعضی بیر اتوبیوگرافیک شعرلریدن بیلهمیز که، او عمر بۉیی اۉز کۉنگلیگه ماس، بیلیمی و دنیاقرهشی دیني عقیدهلر ایچیده قاتیب قالمهگن، بلکه الهيات و فلسفهگه دایر علملردن بحث یوریتیشگه قادر، شو بیلن بیرگه، خلق-اطوار و فضیلتلرده پیغمبر (ص)گه اېرگشگن پیر کاملنی قیدیرگن. عبدالرحمان جامي انه شوندهی انسان اېدی. شونینگ اوچون هم نوایي هر دایم اونگه اۉخششگه تیریشدی، اوندن سبقلر آلدی و اونگه هم استاذ و هم یقین دۉست صفتیده مهر-محبت قۉیدی. نوایي «خمسةالمتحیرین»ده جامينی «کاشف اسرار ربباني» و مجتهد عالم دېب توصیفلهیدی. بو ینگلیغ بزرگوارلیک و پیغمبرصفت صاحب کمال بۉلیشیگه قرهمهی، جوده خاکسار بۉلگنینی قید اېتهدی. او کیشینینگ آوازهسینی اېشیتیب، اوزاقلردن کېلگن آدملر اونی خدمتکارلریدن اجرهتیب آلالمس اېکنلر. نوایي ایتیشیچه: «اۉلتورور قۉپرده، اَیتماق و اېشیتماق و یېماق و کییماقده اۉزلری بیلن باشقه خدمتکارلری آرهسیده فرق یۉق اېدی» . عبدالرحمان جامينینگ مدرسهلرده اۉقیب کۉپ فنلرنی مکمل اېگللهگنینی تعریفلر اېکن، اونینگ شعر مشق قیلیشگه اوندهگن عامللر حقیده هم تۉختلهدی. نوایي یازهدی: «اگرچه بیر نېچه وقت بالضرورت علوم کسبیغه اشتغال کۉرگوزوبدورلر، اما هیچ وقت نظم آیینیدین خالی اېمس اېرکندورلر. چون الرغه بالذات مشرب توحید بيیک واقع بۉلغاندور، حقیقت جمالین مجاز مظاهری مشاهدهسیده معاینه کۉروب، بېاختيارلیغلر دست بېرور اېکندور. اول معنینی نظم لباسیده ادا قیلماقدین گزیرلری یۉق اېرکندور کیم، بو واسطه بیرله اۉتقه تسکین و اۉتلوق کۉنگولغه آرام بۉلور اېرکندور» . عینی بهانی علیشېر نوایينینگ اۉزیگه هم بېرسه بۉلهدی. بوندهی اولیاصفت انساننینگ «عشق ظاهر»گه مناسبتینی علیحده یاریتگنی نوایي دنیاقرهشی هم خودّی شوندهی اېکن¬لیگینی تصدیقلهیدی: «مونچه ایشنینگ ضمنیده عشق ظاهر طریقی کیم، «المجاز و قنطرةالحقیقه» عبارت اندین بۉله آلغهی الرغه انداق مستولی اېردی کیم، هر ملایم مظهرنینگ حسن و ملاحتی کیم، حق جماليتی تجلیسی بیله ظهور قیلمیش بۉلغهی یا جوری بېدادی آفتی کیم، جلاليت صفتی بیله جلوه کۉرگوزموش بۉلغهی، اول صفاتدین ذات عینیت مشاهده قیلیب، سببنی مطلقا ارادین مرتفع کۉروب، کۉزلریغه مسببدین اۉزگه نیمه کېلمهگن جهتیدین بېطاقت بۉلوب، هر نې اول اضطرابده الرغه عشق شدّتیدین و شوق صعوبتیدین یوزلنسه اېردی جانسۉز شعرلر و دلفروز غزللر اشتغالی بیله اول تحملسیزلیققه اطمينان بېرورلر اېردی» .
نوایي دۉست¬لریدن کۉپدن-کۉپ اېزگو فضیلت¬لرنی اۉزلشتیردی، اۉز حیاتیده اولرگه کۉپ اۉرینلرده تقلید قیلیشگه حرکت قیلدی. نوایيگه استاذ و دۉست مقامیده بۉلگن شوندهی ذاتلردن ینه بیری سید حسن اردشیردیر. نوایي اۉزینینگ «حالات سید حسن اردشیر» اثریده بو انساننینگ عبرتلی فضیلتلریگه قیته-قیته تۉختلهدی. معلوم که، سید حسن نوایيدن یاش جهتیدن انچه اولوغ انسان اېدی. او بایسنغر میرزانینگ اۉغیللری علاءالدوله، سلطان محمد و ابوالقاسم بابرلر بیرن-کېیتن تختگه اۉتیرگن ییللر همیشه اولرنینگ همصحبتی بۉلگن اولوغ علّامهدیر. شو کېزلرده هم او اۉزینینگ عاديلیگی، کمسوقوملیگی و خوشنمالیگی بیلن کتّه و کیچیکنینگ مهرینی قازانگن اېدی. جوده کۉپ یاشلر او بیلن صحبت قوریش اوچون اونینگ اوییگه باریشگه اشتیاقمند اېکنلر. نوایينینگ یازیشیچه، هر کیم اونینگ اوییگه کېلر بۉلسه، «بیزگه لطف قیلیب کلبهمیزگه قدم رنجیده قیلسنگیز، بیز سیزنینگ خدمتینگیزده بۉلوربیز» دېب کتّهلرگه قندهی حرمت کۉرستسه، یاشلرگه هم شوندهی مراجعت قیلر اېکن. سید حسن شوندهی انسان اېدی که، دېیدی نوایي، ایپک بیلن نمد اۉرتهسیده تفاوت کۉرمهیدیگن درجهده نفسینی محکم جلولهگن اېدی. هر قنچه اضطراب یوزلنمسین، صبر بیلن یېنگر اېدی، دېیدی. سید حسن اردشیر نوایينی فرزندیم دېب القشینی شاعر فخر بیلن تأکیدلهیدی. سید حسن اردشیر منصبپرستلیکنی نهایتده قارهلهگن. او ایتهدی: «منصبپرستلیک مستلیک کبیدیر. اما او چاغیر مستلیگیدن فرق قیلهدی. چاغیر ایچیب مست بۉلگن کیشی قیلگن ایشی و سۉزینی نظارت قیله آلمهیدی. عاقبتده آدملرگه آزار بېریشی، ناتۉغری خط-حرکتلر قیلیب قۉییشی ممکن. سرخوش بۉلگندن کېین اۉز ایشیدن پشیمان قیلهدی. اما بوندهی سرخوشلیک بیر کون دوام اېتهدی. منصب مستلیگی اېسه تاکه انسان منصبدار اېکن دوام اېتهدی. انسان منصبده بۉلگن دورده اۉزینی اداره قیلسه یخشی، اما آیاغی یېردن اوزیلیب، نفسگه بېریلسه، کۉپ خطالیکلر قیلهدی. نوایي، معلوم که، همیشه منصبدن قاچگن، اما پادشاه اونی دولت خدمتیدن بۉشتیشنی خواهلمهگن. نوایي اولوغ منصبلرنی اېگللهگنده هم همیشه دولت و خلق منفعتینی بیرینچی اۉرینگه قۉیگن. اۉز وظیفهسینی حلال بجرگن. سید حسن اردشیر ایتر اېکن: «تاش قازان و لعل هر ایکّلهسی تاشدیر. تاشقازانده لذتلی طعاملر پیشیریلهدی و اوندن آدملرگه فایده باردیر. لعل اېسه قیمتبها بۉلگنی بیلن اوندن آدملرگه فقط ضرر یېتهدی. اگر خلققه منفعتی بۉلمسه، اوندهی قیمتبها تاشدن نې نفع» .
نوایينینگ بیزگه معلوم حیات یۉلیگه نظر تشلهسک، اونینگ اېل-یورت، دولت منفعتی و ترقیاتی اوچون اۉته فدايیلیک بیلن خدمت قیلگنینینگ گواهی بۉلهمیز. سید حسننینگ اۉگیتلری نوایي اوچون حیاتي مهم بۉلگنیگه شبهه یۉق.
پهلوان محمد نوایينینگ یاشلیگیدن بیرگه اۉسیب اولغهیگن دۉستلریدن بیریدیر. نوایي اونی قیرق ییللیک قدردانیم دېب اولوغلهیدی. اونی «محرم سر نهاني» دېب اتهیدی. نوایي اعترافیچه، اولرنینگ اۉرتهسیده عموماً سر بۉلمهگن (اما هیچ نوع مخفي سری و راضی یۉق اېردی کیم، بو فقیردین یشورون بۉلغهی. انداق که، بو فقیرنینگ هم اندین) . پهلوان محمد کورهشلرده کورهگی یېرگه تېگمهگن مشهور پهلوان بۉلیش بیلن بیرگه، موسیقه علمیده زمانهسینینگ مشهورلریدن، طبیات، شعريت، فلسفهنی چوقور توشونووچی یېتوک عالم اېدی. خاطرهسی جوده اۉتکیر بۉلیب، یخشیگینه قرآن حافظی بۉلگن. پهلوان محمد نوایينی جوده اعزازلر اېدی. همیشه اونینگ کۉنگلیگه آرا کیریش، همدرد بۉلیش، یخشی-یامان کونلریده یانیده بۉلیشگه حرکت قیلگن. یوقاریده ذکر اېتگنیمیز، نوایي ییگیتلیک ایامیده مشهدگه باریب آغیر خستهلیککه چلینگنده طبیب اونگه بدننی اوقهلتیشنی بویورهدی. بو ایشنی پهلوان اۉز ذمّهسیگه آلهدی. شوندهی معالجه پیتیده پهلوان اونینگ چۉنتگیده قاغاز بارلیگینی کۉریب قالهدی. سېکین آلیب قرهسه، ینگی یازیلگن یېتّی بَیتلی غزل اېکن. یانیگه قۉییب درحال یادلب آلهدی. سۉنگ بیلینتیرمهی شاعرنینگ چۉنتگیگه سالیب قۉیهدی. معالجهدن سۉنگ اۉرتهده صحبت باشلنهدی. پهلوان اۉشه غزلنی یاددن اۉقیب، نسیمي قلمیگه منسوبلیگینی ایتهدی. نوایي حیران بۉلهدی و چۉنتگیگه قۉلینی سالیب کۉرسه، قاغاز توریبدی. بو شعرنی قچاندن بېری بیلهسن، دېسه پهلوان 12 ییل آلدین ابوالقاسم بابرنینگ بیر اۉتیریشیده شو شعر اۉقیلگندی، مېنگه یاقیب قالیب یادلب آلگندیم، دېبدی. نوایي بدتر تعجبلنیبدی. شو بیلن پهلوان قۉزغالیبدی. اېرتهسی اېرتهلب کېلگنده، نوایي ینه اۉشه شعر حقیده سۉز آچیب، حقیقتدن هم اۉشه پیتده شو شعرنی اېشیتگنمی یۉقمی، بیلیشگه قیزیقهوېریبدی. شونده پهلوان اۉشه پیتلرده مېن بیلن بیرگه بۉلگن باشقه کورهشچیلر هم اۉشه شعرنی یادلب آلگندیلر، دېب اۉزی بیلن آلیب کېلگن 3-4 کورهشچیدن هم اۉشه شعرنی اۉقیب بېریشلرینی سۉرهبدی. پهلوان اۉشه شعرنی باشقه کورهشچیلرگه هم یاد آلدیریب کېلگن اېکن. اولر هم اونینگ فکرینی معقوللب، غزلنی بیرین-کېیتین اۉقیب بېریبدیلر. نوایي غایتده عجبلنیبدی.
پهلوان محمد دۉستینینگ روحن اېزیلهیاتگنینی کۉریب، اونینگ بیرآز چلغیشی، دردینی اونوتیشی اوچون شو هزلنی اۉیلب تاپگنلیگینی نوایي اۉزیگه خاص منّتدارچیلیک و ذوق بیلن اېسلهیدی.
دۉست صداقتی، وفاسی، مشفق و همدمللیگی انسانگه آغیر قیینچیلیکلرنی مردانهوار یېنگیب اۉتیشده یاردم بېرووچی اولکن قوّت. نوایي انه شوندهی قوّت منبعینی دۉستی پهلوان محمدده کۉردهی.
نوایينینگ ییگیت¬لیک دوریدن عمرینینگ آخریگچه چوقور حرمت بیلن قرهگن دۉست¬لریدن ینه بیری شیخیم سهیليدیر. اونی «یار عزیز» دېب القهیدی. نوایي ابو سعید میرزا دوریده هراتده یشهگنده و سمرقندده اۉتکزگن ییللریده شیخیم سهیلي بیلن بیرگه بۉلگن. شونینگ اوچون «مجالس»ده «..اوّلدین آخیگچه فقیر بیله التفات و اتحادی کۉپ» دېب قید اېتهدی . او هم پهلوان محمد کبی علیشېرنینگ برچه نهاني سِرلریدن خبردار بۉلگن غمخۉر دۉست اېدی. علیشېر نوایي شیخیمگه یازگن بیر ساقينامهسیده «سېن اېدینگ کیم، مېنگه دمساز اېردینگ، هر نهان نقطهده همراز اېردینگ» دېب او بیلن سرداش بۉلگنینی اعتراف اېتهدی .
نوایي حیاتیده احمد حاجیبېک کتته اۉرین توتهدی. او سمرقندده تحصیل آلهیاتگنده احمد حاجیبېک سلطان ابو سعید میرزانینگ اۉغلی سلطان احمد میرزا نامیدن ماوراءالنهرنی باشقرر اېدی. نوایي یازهدی: «… وفایي تخلص قیلور… هرات دارالسلطنتیده اۉن ییلغه یقین حکومت قیلدی. سمرقند محفوظخهسیده هم مدتي حاکم اېردی . ظهیرالدین محمد بابر عینِ احمد حاجیبېک علیشېرنی سمرقندده اۉز حاميلیگی آستیگه آلگنلیگینی تأکیدلب اۉتگن. بو ایککی انسان اۉرتهسیدهگی یقین علاقهلر حقیده معلوماتلر جوده آز. شونیسی معلوم کی، احمد حاجیبېک جوده اوزاق عمر کۉریب، نوایي بیلن اۉرتهلریده یازیشمه بۉلگن. بو حقده نوایينینگ احمد حاجیبېککه یازگن قوییدهگی ساقينامهسیدن معلومات آلیشیمیز ممکن:
ساقيا، بزمده توت جام وصال،
کیم کېلور یادیمه ایام وصال.
اۉتتی بیر قرن که، هجران ارامېن،
وصل ایامیغه ارمان ارامېن.
مهربانلر قنی، احباب داغی،
همنشینلر قنی، اصحاب داغی.
برچه غربتقه خرام ایلهدیلر،
خلد باغینی مقام ایلهدیلر.
بیری کیم قالدی، بسي کۉپ قالسون،
عمر کامینی جهاندین آلسون.
چون وفایي بیله بۉلدی مشهور،
ایلهسون عمری وفا بیرله ظهور…
حق سېنی دهرده باقي توتسون،
شادلیغ ساغری ساقي توتسون.
سېن قیلیب نوش تیریکلیک جامین،
مغتنم انگله حیات ایامین.
کۉر که، عمر اېلغه وفا قیلدیمو،
چرخ جز جور و جفا قیلدیمو.
بیل که عالمده نې شه، قالدی نې بېک،
شاه مغفوردېگ و بېکلریدېک.
قنی سلطان سعید و خیلی،
برچهسین یاپتی اجلنینگ ذیلی.
قنی قنبر علي و، قنی مزید،
قنی سلطان و قنی نور سعید؟!
هر بیری اۉزنی توتوب عالي شان،
بیریدین قالمهدی عالمده نشان.
برچه گر کېتتی سېن اۉلغیل جاوید،
تا ابد عمردین اۉلمه نومید.
میِ مقصود ایله جامینگ تۉلسون،
تېنگریدین عاقبتینگ خیر اۉلسون!
منو
