علیشېر نوایينینگ خیریه عمللری، بنیادکارلیک فعالیتی، علما و فضلاگه کۉرستگن بېحد مروّتلری، فقیر و غریبلرگه پوشت و پناهلیگی حقیده اۉز زمانهسیدن حاضرگی دورگچه بېتۉختاو گپیریب کېلینماقده. او قوردیرگن اخلاصيه خانقاهیده هر کونی مینگدن آرتیق فقیر و مسکین¬لر ضیافت قیلینیب، لذیذ طعاملر بیلن تۉیدیریلگن. هر ییلی محتاجلرگه ایککی مینگگه یقین پۉستین، باسمه چکمان، کۉیلک-ایشتان، تاقییه و کفش اولشیلگن. مشهدده امام رضا باغیده دارالحفاظ قوردیریب، یانیده هر کونی محتاج، ضعیف و یېتیملرگه طعام بېریش اوچون مخصوص اوی سالدیرگن . بیراق خواندمیر نه بو و نه باشقه اثرلریده، برماق بیلن سنرلی عمارتلرنی حسابگه آلمهگنده، اولرنینگ قوریلیش سنهسینی کۉرستمهگن. بو کم¬چیلیک نوایي دوریده یازیلگن باشقه اثرلرده هم کۉزگه تشلنهدی. نوایي زمانداشلری اونینگ قوردیرگن خیریه بنا و انشاآتلری سانی و توصیفینی تۉلیق کېلتیریش سۉزنینگ اوزهییشیگه سبب بۉلیشینی حسابگه آلیب، اۉزلری انیق بیلگن انشاآتلر رویخطینی کېلتیرگنلر. مثلن، دولتشاه اۉن ایککیته انشاآت حقیده گپیریب اۉتسه ، خواندمیر یوزدن زیادراق خیریه بنا و انشاآتلرینی، شو جملهدن، حوض و کۉپریکلرنی سنب اۉتهدی . فخري هراتي «امیر علیشېر 370 خیریه بناسینی قورگن» دېب عمومي طرزده حساب قیلسه ، سام میرزا اېسه بو سانگه انیقلیک کیریتیب، «اوچ یوز یېتمیشتهدن تۉقسانتهسی رباطلردیر»، دېیدی .
کېیینگی دورلرده، خصوصن، 16- عصرنینگ ایککینچی یرمیدن 20 عصرگچه بۉلگن دورده هم نوایينینگ مال-ملکی¬گه بۉلگن قیزیقیش سۉنمهگن. زېرا، کۉپلب تذکرهلرده بونگه اورغو بېریلیشی شوندن دلالت بېرهدی. مثلن، محمود بن ولینینگ «بحرالاسرار» /16- عصر/، فهمي سمرقندينینگ «تذکرةالشعرا» اثرلریده میرزا حیدر دوغلات معلوماتلری عینن تکرارلنهدی . بختاورخاننینگ «مرآتالعالم»، محمد یوسف منشینینگ «تذکرةالشعرای مقیمخاني» تذکرهسیدن اېسه اولرنینگ فخري و سام میرزا تذکرهلریدن فایدهلنگن¬لیکلری کۉرینیب تورهدی . شو بیلن بیرگه، چلکش معلوماتلر هم یۉق اېمس. جملهدن، «تامالتواریخ» مؤلفی عبداللمؤمن خان (16- عصر آخری) و عبدالله کابلي (17- عصر باشی) تاریخلر تذکرهسیده نوایي قوردیرگن بنالر سانی بیر مینگ بیرته دېب یازسهلر، «نشتر عشق» و «روز روشن» تذکرهلریده امیر علیشېرنینگ بنا و انشاآتلری سانی اۉن ایککی مینگته دېب کۉرستیلهدی . بو تذکرهلر دور و حدود جهتیدن قیاسن اۉرگنیلگنده واله داغستانينینگ «رياضالشعرا» تذکرهسیدن فایدهلنیب یازیلگن¬لیگی معلوم بۉلدی. اما «ریاضالشعرا» قیسی منبعدن فایدهلنگن¬لیگی نامعلوم.
نوایينینگ فضل اهلی تربیهسیگه کۉرستگن رغبتیگه دېیرلی برچه نوایي دوری منبعلریده و 16- عصر منبعلریدن، خصوصن، «لطایفنامه» (فخري)، »تحفۀ سامي» (سام میرزا)، «تاریخ رشیدی» (میرزا حیدر)، «ترجمۀ مجالسالنفایس نوایی» (حکیمشاه قزویني)، «تحفةالسرور» (درویش علی چنگ)، «هفت اقلیم» (امین احمد رازي،1597)، «تامالتواریخ» (عبدالمؤمنخان)، «تذکرةالتواریخ» (عبدالله کابلي)، 18- عصر تذکرهلریدن «ریاضالشعرا» (واله داغستاني)، 19- عصر تذکرهلریدن «نشتر عشق» (حسینقولی عظیمآبادي، 1817) اثرلریده علیحده اورغو بېریب اۉتیلگن. بعضیده تذکرهنویسلر تامانیدن بو حالتگه مبالغوي توس بېریب یوباریلگن¬لیگینی هم ایتیب اۉتیشیمیز فایدهدن خالی بۉلمس. مثلن، «بحرالاسرار»، «ریاضالشعرا» و «نشتر عشق»ده «قریب 12000 کیشی نوایينینگ حامي¬لیگی آستیده تربیه قیلیندی» دېگن معلومات هم اوچرهیدی که بو رقم قیسی منبع اساسیده کېلتیریلگنینی انیقلب بۉلمهدی .
منو
