بیلهمیز که بابامیز، اولوغ بیک حکمدار بۉلگنیدن تشقری، بویوک عالم هم اېدی. خوش، نېگه او بونچهلیک بیلیمگه قیزیقه باشلهگن؟
شوندهی بیر واقعه بۉلیب اۉتگن. دیدیلر که؛ کونلردن بیر کون امیر تیمور، قۉچاغیده کیچکینه اولوغ بېک نی آلیب تختیگه اۉلتیرگن. توستدن ایچکریگه تیمور نینگ استادی کیریب کېلهدی. شونده، صاحبقرآن تعظیم اوچون اۉرنیدن تورهدی. استادگه بۉلگن حرمتی و سایغیسی شونچهلر یوکسک اېدی که، تیزهسی اوستده بۉلگن نبیرهسی اېسیدن چیققن و اولوغ بېک توشیب کېتگن. شوندهی بیر تیگهرده اولغهیگن اولوغ بېک، بیلیمنی اۉرگتگن انسان و بیلیم نینگ اهمیتنی پیقهگن. منه بوکون اونینگ آتی ییریک عالملر قطاریده اۉرین آلهدی.
چوپان آته ایتهگیده اولوغ بېک بویروغی بیلن غرب و شرققه تینگی بۉلمهگن رصدخانه نینگ قالدیقلری تاپیلدی. بو رصدخانه 1429-1428 ییللریده اولوغ بیک بویروغی بیلن قوریلگن. معمارلر، اوشبو علمی انشات یعنی رصدخانه نینگ قوریشیلیده جوده مرکب مهندسلیک یا معمارچیلیک مسالهلری بیلن دوچ کېلگنلر. نېگه که بنا یېر تیبرهنیشگه قرشی برداش بېره آلهدیگن یوسینده قوریلیشی کېرهک اېدی. رصدخانه نینگ قوریلیشی اوچون “تالی رصد”تیپهسی تنلندی. رصدخانه نینگ توزیلیشی دوملاق شکلده بۉلیب، اوچ قبتدن عبارت بۉلگن. اېنگ مهم و دقت تارتووچی موضوع شو که؛ اوشبو رصدخانهده ییگیتلر سینگری قیزلر هم استرانومیک درسلردن بهره آلگن.
– قوییدهگی قبتی خدمت خانهلر
– یوقاری قبتی اېسه بوتون بنأنی قاپلب، یولدوزلر نینگ جایلشووی و استرانومیک حساب-کتابلر اوچون مولجلنگن اېدی.
شونینگدېک او یېرده، استرانومیک بویوملری سقلنهدیگن آچیق میدان هم بار بۉلگن. تاریخچیلر نینگ ایتیشیچه، “رصد خانه نینگ ایچکی دیوارلریده تۉقیز کۉک، یېتی سیاره نینگ درجهسی و عجایب دایره سیمان تصویرلری، دقیقه، ثانیه و ثانیه نینگ اوندن بیر قسمی، یېر کرهسی نینگ یېتی اقلیمی-تاغلری، دینگیزلر و صحرالری بیلن بیرگه تصویرلی چیزیلگن اېدی.” اولوغ بېک همکارلری و اۉقووچیلری بیلن بیرگهلیککه “زیچ کورگانی” آتلی مشهور یولدوز جدولینی یازدی. او پیتده تلیسکوپ و دوربین اختراع قیلینمهگن بۉلسه هم، اولر سیارهلر نینگ حرکتنی کۉزهتیب، اولرنینگ جایلشوینی انیقلشگه موفق بۉلدیلر. بو ایش نینگ علمی قیمتی و عملی اهمیتی جوده یوقاری دیر. شوندیک، اۉشه کېزده اولوغ بېک اۉزی نینگ اېنگ انیق استرانومیک حساب-کتابلرینی آلیب باردی و ینگی تدقیقات اصوللرینی ایشلب چیقدی.
اولوغ بېک ایریم استرانومیک رقملرنی حیرتلنرلی انیقلیک بیلن بېلگیلهگن اېدی. اونینگ اصوللریدن اۉرنک: او، یولدوز یېلی اوزونلیگینی 365 کون، 6 ساعت، 10 دقیقه و 8 ثانیه دیب، سنهب چیقدی. حقیقی یولدوز یېلی اېسه 365 کون، 6 ساعت، 9 دقیقه و 9.6 ثانیهگه تینگ دیر. شو اۉرنکدهگینه قنچهلیک آز فرق بارلیگینی کۉریشیمیز ممکن. بیراق، ییگرمه یېل اۉتمسدن، اسف بیلن که اۉشه عصر نینگ معجزهوی و تاپیلمس رصدخانهسی کوچلی یېر تیبرهنیش طفیلی بوزیلهدی. درجه و دقیقهلرنی کۉرستهدیگان بورچک اۉلچهگی یا زاویه سنج چوقورلیکلرگه کۉمیلیب، تاش و قُم قتلملری بیلن قاپلنهدی. یوزلب یېل اۉتهدی. اولوغ بېک رصدخانهسی نینگ عینأ قهیېرده جایلشگنی، خلق اېسیدن چیقیب کېتهدی. بیراق، اولادن اولادگه اولوغ بېک نینگ علمی قهرمانلیگی و تاپیلمس ایجادی، اونینگ زمانداشلری و اۉقووچیلری نینگ حکایهلری افسانهدېک ایتیب کېلینگن. اۉرنک:
اولوغ بېک بالهلیگیدن آق یولدوزلرگه قیزیقیشی جوده چوقور و کتته بۉلگن. او، اۉشه پیتده یولدوزلر آرقهلی یېر تیبرهنیشی قچان یوز بېریشینی بیلگن اېدی. اولوغ بېک اوشبو موضوعنی بېلگنیدن سۉنگ، باباسینی یعنی صاحبقران امیر تیمور آلدیگه بارهدی و یېر تیبرهنیشی حقیده آگاهلنتیرهدی. بیراق، امیر تیمور نبیرهسی نینگ سۉزلریگه ایشانمهگن. اوشنده؛ یېر قیمیرلهشی باشلهگن. امیر تیمور اېسه اولوغ بېکنی قۉلیگه آلگن و بنادن تشقریگه چیقیب کېتگن. اولر چیققنده، نېچه دقیقهدن کېین یېر تیبرهنیشی نتیجهسیده، بنأ قولهگن و بوتونلهی یۉق بۉلیب کېتگن. شونده، امیر تیمور بیلهدی که اونینگ نبیرهسی جودهیم کتته پوتانسیلگه اېگه دیر. امیر تیمور، نبیرهسیگه اۉقیش بوییچه برچه شرایطلرنی یرهتیب بیریش کېرهکلیگینی تاکیدلهیدی. شو نینگ اوچون هم میرزا اولوغ بیک نهفقط دولت باشقروچیسی، بلکه بوتون دنیا تانیگن ییریک بیلیمدان و استرانوم بۉلیب، دانگ ترتگن.
ایتیب اوتکنیمیز کبی رصدخانه قهیېرگه بۉلگنی بوتونلهی معما بۉلیب قالگن و خلق اېسیدن چیقیب کېتگن. اونده، بوکونگی اولوغ بیک رصدخانهسی قندهی تاپیلگن؟
20. یوزییل باشلریده ارکیالوگلر رصدخانه ایزیدن هر قریچ یېرنی اۉلچهب، بوتون سمرقند شهرینی و اونینگ تیگرهسینی کیزیب چیقدیلر. بیراق، بو ایزلهنیشلر نتیجهسیز اېدی. کۉپلب قیزیقووچنلر، دولت تمانیدن هیچ قندهی یاردم بېریلمهگنی اوچون ایشلرینی تاختهتهدیلر. اولر آرهسیدن یالغیزگینه “واسیلی ویاتکین” آتلی بیر ارکیالوگ بو یۉنهلیشنی دوام بېریشگه بیل باغلهیدی. واسیلی، ایسکی کتابلرنی قولهنیب، رصدخانه قوریلمهسی قهییرده اېکنلیگینی بېللی قیلهدی. رصدخانه شهر نینگ شمالیده، چوپان آته آتلی حدوده یېرلشگن اېکن. او، هر تانگ تیپه ایتهگیگه کیلیب، او ییردن تاشلردهگی یاریقلرگه دقت بیلن قرر اېدی. محلی اهالی اونگه اۉرگنیب قالگن اېدی. بیر کونی او، اۉز یوریشلری و تیپه ایتهگیدهگی ایزلهنیشلری نینگ مقصدینی توشونتیرگچ، منطقه ایلی اونگه باشقچه حرمت کۉرسته باشلگنلر. حتی اونی اۉز اۉیلریگه مهمانلیککه چهقیرگنلر.
ایریم قیناقلر، 1908. ییلی نینگ بهار تانگیده، واسیلی تاپگن سینگن تیکرلرنی سۉراققه توتگن چوپان کېلگنی یازیلهدی. واسیلیگه اۉشه یېرده بیر چوقورلیککه توشیب کېتگنی، کتته بیر تاش کۉرگنی و بلکیم اولوغ بېک رصدخانهسی نینگ اۉشه یېرده بۉلیشی ممکنلیگینی ایتهدی. ویاتکین، چوپان بیلن باریب، اۉشه یېرنی کاولشگه باشلهیدی. او، بیر کونده ایکی مترچه بیر یېرنی قُم و توپراقدن پاکلهیدی. توپراقدن چیققن نرسه شبههسیز، اولوغ بېک رصدخانهسی نینگ بورچک اۉلچگیدن بیر پرچه یای قیسمی اېدی. بیر کوندن کېین اونینگ کشفیاتی بوتون شهرگه دانگ کوترهدی. واسیلی، شهر بلهدیه ادارهسیدن یاردم سۉرهگن بیراق، اورینیشلری نتیجهسیز قالهدی. او، اۉزینی بای بېرمسدن ارقهداشلری نینگ یاردمی بیلن ایشچی یا مردکار آلیب، قازیش ایشلرینی دوام اېترهدی. بیراق، تېزلیک بیلن بیللی بۉلدی که؛ رصدخانهده کېنگ قمراولی ارکیالوگیگ تدقیقاتلر آلیب باریش اوچون مسلکی یاردم کېرهک. شو اوچون او ایشنی تاختهتدی. رصدخانه نینگ بوزیلیش و توستدن ضررلنیشینی آلدینی آلیش و حمایهسی اوچون وقتینچهلیک چادر بیلن یاپیب قویدی.
اخر عاقبت بویوک سوسیالیست انقلابیدن کېین، تدقیقات بوییچه واسیلیگه یاردم بېریلهدی. واسیلی ویاتیکین نینگ قبری هم رصدخانه یانیگه یېرلشگن. اویېردهگی موزهده، رصدخانه حقیدهگی بېلگیلر سقلنماقده. هر ییل بو ابستروتوریهگه مینگلب توریست فیض آلیش اوچون کېلهدی.
