آستانه تایمز:
اولوس آی جوجینی اۉرگنیش بوییچه تدقیقات بیلم یورتی باش خادمی و تاریخ فنلری دکتوری پورسین نینگ تاکیدلشچه، آته و اۉغلی اۉرتهسیدهگی مناسبتلر، اینیقسه جوجی حیاتی نینگ سۉنگگی ییللریده، کۉپلب قرمه-قرشیلیکلرگه بای بۉلیب، بو حالت عالملر ارهسیده کېسکین بحث و مناظرهلرگه سبب بۉلماقده.
اوشبو نزاع حقیده آچیقچهسیگه سۉزلشهدیگن اتهنگ ایکی قیناق معلوم. اولردن بیری، چمهسی ۱۲۶۰ ییللریده، واقعهدن اۉنلب ییل اۉتگندن سۉنگ، هند تاریخچیسی جوزجانی (Juzjani) نینگ یازگنلری دیر. ایکینچیسی ایسه 13. یوز ییل سۉنگی و 14. عصر باشلریده مغوللر نینگ سرایده فعالیت یوریتگن فارس تاریخچی رشیدالدینگه عاید دیر.
جوزجانی نینگ یازیشیچه، خوارزم ظبط اېتلیب، اورگنچ قالگنیدن سۉنگ، چنگیزخان اۉغیللری-جوجی و چغتاینی قپچاق دشتنی فتح قیلیش اوچون یوبارگن. جوزجانی نینگ تاکیدلشیچه؛ جوجی حدودنی یاقتیریب قالگن و آتهسی نینگ سیاسیتنی تنقید قیلگن.
“عصریمیز تاریخچیلری، بو روایتگه شبهه بیلن قرهشهدی. چونکه جوزجانی، مغول باسقینلریدن قاچیب، هندوستانده بولگن پیتیده اولرنی یازگن و مغوللرگه آچیقچهسیگه دشمنانه مناسبتده بۉلگن. بو طرف توتیشی اونینگ یازگنلریگه تاثیر قیلگن بۉلیشی ممکن”، دېدی پورسین.”
اونینگ یازیشیچه، جوجی خوارزم شاه محمد بیلن اتفاق توزیشنی اویلهگن و حتی چنگیزخاننی اۉلدیریشنی ریجهلشتیرگن. جوزجانی نینگ دوا قیلیشیچه، چغتای بو قتنهنی فاش قیلگن و جوجی آتهسینی بویروغی بیلن سوی قصد نتیجهسیده اۉلدیریلگن.
او، شو نرسهنی قید اېتهدیکه، بوحکایهده انیق فکت ینگلیشلر هم موجود: جوجی غربگه یۉل آلگن پیتده، خوارزم شاه محمد الهقچان وفات اېتگن اېدی.
پورسین نینگ فکریچه، جوزجانی اصلیده چغتای تمانیدن جوجیگه قرشی بیلدیریلگن عیبلاولرنی ناتۉغری تلقین قیلگن بۉلیشی ممکن. چغتای، خوارزمشاهلر سلطنتینی ظبط اېتیشده نهایتده شفقتسیز اصوللرنی قۉللب-قوتلهگن و احتمال، جوجینی مسلمانلر همده محلی اهالی بیلن همدردلیکده عیبلهگن. حتی هېچ قچان موجود بۉلمهگن اتفاقلرنی ریجهلشتیرگنلیکده گمان قیلگن بۉلیشی ممکن.
پورسین نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، مغوللر سراییگه یقینراق بۉلگن رشیدالدین بیاناتی ینهده ایشانچلیراق سنهلهدی.
رشیدالدین، چنگیزخان جوجی نینگ اۉلیمینی بویروگنینی ادعا قیلمهیدی. عکسینچه، او اورگنچدن کېین یوزهگه کېلگن کېلیشمووچیلیکنی تصویرلهیدی: جوجی غربگه بویسونمهی، ایرتیش دریاسی بوییدهگی اۉز یېرلریگه چیکینیب کیتگن. کېینچهلیک، جوجی کسل من دېب بهانه قیلگنیگه قرهمهی، آو بیلن شغلنهیاتکنی حقیده خبرلر ترقلگچ، چنگیزخان قوشینلرینی تۉپلشنی بویورگن. ارهدن کۉپ اۉتمهی، جوجی نینگ وفات اېتگنی حقیدهگی خبر کېلگن.
“چنگیزخان چوقور اضطرابگه توشگن و نیمه بۉلگنینی انیقلشگه اینتیلگن. بیراق، جوجینی عیبلهگن خبرچی غایب بۉلیب کیتگن”، دېدی پورسین.
باشقه قیناقلر هم ناانیقلیکنی کوچهیتیردی. ۱۴. عصر عرب تاریخچیسی ال عمری، جوجی نینگ اۉلدیریلگنینی تیلگه آلهدی و بیراق، تفصیلات بېرمهدی. ۱۷. عصرگه عاید مغول ییلنامهسی آلتین توبچی اېسه بیر اۉغلی نینگ قتل اېتیلگنی حقیده چلکش روایتنی سقلب قالگن بۉلیب، احتمال بوجوجیگه اشاره قیلهدی.
“اوشبو روایتلر نینگ برچهسی ییغیلیب، جوجی نینگ زوراوان اۉلیمی و چنگیزخان بیلن قرشی بۉلگن دېگن تصور موجود بۉلگنینی کۉرستهدی. بیراق، اونینگ تاریخی حقیقتیگه قنچهلیک ماس کېلیشی هنوزگچه انیق اېمس”، دېدی پورسین.
اکه-اوکهلر آرهسیدهگی رقابت
تاریخچیلر، جوجی نینگ قندهی و نېگه وفات اېتکنی حقیده انیق و قطعی دلیللر یۉقلیگیگه یخلیت فکر بیلدیرمهیدلر.
“ینهده ایشانچ بیلن ایتیش ممکن که، امپراتور نخبهلری نینگ ایچیده جدی ضدیت موجود بۉلگن. بو ضدیت، احتمال، جوجی و چغتای اۉرتهسیده بۉلگن. جوجی بیلن اولر نینگ آتهسی اۉرتهسیده اېمس”، دېدی پورسین.
پورسین نینک ایتیشیچه، اکه-اوکهلر ینگی حدودلرنی قندهی ظبط اېتیش و باشقریش مسلهسیده توقنش کېلکن. جوجی مذاکرهلر، اتفاقلر و محلی اهالینی باسقیچمه-باسقیچ تیزیمگه قۉشیشنی معقول کۉرگن. چغتای اېسه مصالحهسیز کوچ ایشلهتیش، بویسوندیریش یا که یۉق قیلیش طرفداری بۉلگن. بو فرقلر خوارزمشاهلر سلطنتیگه قرشی یوریشلر و اورگنچ قمهلی دوریده اینیقسه کېسکن شکلده بیللی بۉلگن.
“جوجی چنگیزخان نینگ دستلبکی قۉللب-قوتلشی بیلن خراسان نینگ ایریم قسملرینی تینچ یۉل بیلن اۉز ملکیگه قۉشیشگه اۉرینگن. بو جریانده خوارزم شاه محمد نینگ آنهسی تورکان خاتون نینگ قرینداشلری بۉلگن قنغلی قبیلهلری بیلن شرطنامه توزیش ریجهلری هم بار اېدی. اوشبو قبیلهلر، خوارزم حربی کوچلری نینک اساسینی تشکیل اېتگن. بیراق، مذاکرهلر اخر-عاقبت برباد بۉلیب، شفقتسیز قمل و هر ایکی تماندن کتته تلفاتلرگه آلیب کېلگن”، دېدی پورسین.
1220. ییللریده قپچاق دشتیگه قرهب، غرب یوریش ریجهلری شکللنه باشلهگن سری، اکه-اوکهلر اۉرتهسیدهگی رقابت ینهده کوچهیدی. اوشبو یوریش نینگ موفقیتسیزلیگی سیاسی قیینچلیک و امپراتورلیک حقیدهگی رقابتداش قرهشلر بیلن بیرگه، ضدیتنی اېنگ کېسکین نقطهگه آلیب کېلگنگه اۉخشهیدی.
پورسین “مغوللر نینگ رسمی قیناقلری، اینیقسه اۉلیم بیلن یکونلنگن سلالهوی ایچکی نزاعلرنی قید ایتیشگه اېستکسیز بۉلگن. شو سببلی، جوجی نینگ تقدیری حلیگچه آچیق قالماقده. او اۉلدیرگن بۉلسه ده، اېنگ احتمالی گمانداش چغتای سنهلندی؛ بو قرهش رشیدالدین تمانیدن بلواسطه قۉللب-قوتلندی”٬ دېب اونگ سورهدی.
چنگیز خان ۱۲۲۷ ییلیده اۉز وفاتیدن آلدین، خبرلرگه کۉره، چغتایدن ناراض بۉلیب قالگن و اونی مهم حربی یوریلشردن اۉزاقلشتیرگن. قالهبیرسه باشقه بیر اۉغلی-اۉغیدی وارث صفتیده بېلگیلهگن و چغتاینی مجلسدن چیتلشتیرگن.
