طالبان حاکمیتیدهگی افغانستاننینگ پاکستان بیلن مناسبتلری یامانلشیب، ایککی مملکت اۉرتهسیدهگی اساسی چیگره یۉللرنینگ بوتونلهی یاپیق قالیشی، افغانستان تجارتی اوچون مهم یۉللرده ییریک اوزگریش کېلتیردی. اوزاق ییللردن بیری افغانستان وارداتی اوچون اساسی دروازه دېب تَن آلینگن، پاکستان یۉلی حاضر یاپیق قالماقده و افغانستان اېسه بو یۉلدن مجبوری بیرحالده واز کېچدی. بو دېگنی کابلنی تجارت اینقسه واردات اوچون ینگی یۉللرنی قیدیریشگه مجبور اېتدی. افغانستاننینگ سودا ساحهسی شوندی بیر شرایط بیلن دوچ کېلر اېکن، اۉزبېکستان، افغانستان اوچون عادی بیر قوشنی اېمس بلکه افغانستان تجارتی باغلیق بیر مملکتگه اَیلنماقده دیر.
سۉنگی آیلر دوامیده، افغانستاننینگ ضروری توارلری، اینقسه آزیق-آوقت محصولاتلری، قوریلیش مادهلری و شونگه اوخشش باشقه محصولاتلر و توارلری اۉزبېکستان آرقهلی آلیب کېلینیب، ایچکی ضروریاتلرنی تامینلماقده دیر. بو دېگنی اۉزبېکستان، پاکستان اۉرنینی آلیب، افغانستان سوداسی اوچون مهم نقطهگه اَیلنیب بارهیپتی. اۉزبېکستان ملی آمار ادارهسی معلوماتی اساسیده، اۉتگن میلادی ییل افغانستان و اۉزبېکستان اۉرتهسیدهگی ایککی تامانلمه سودا حجمی 45.5 فایز آشیب، 1.6 میلیارد دالرگه کوتاریلگن. بو رقملر فقط سودا رقملری اېمس، بلکه منطقهوی سیاست، اینقسه افغانستان و اۉزبېکستان مناسبتلریده ینگی وضعیت اۉرتهگه کېلگنی دیر.
معلوماتلرگه کۉره، افغانستان و اۉزبېکستان اۉرتهسیدهگی 1.6 میلیارد دالر سودا المهشوولریدن 93.3 فایزی افغانستاننینگ وارداتی توارلریدن تشکیل تاپکن. یعنی افغانستان حاضرده، واردات مسالهسی بۉییچه اۉزبېکستانگه روی کېلتیرگن و بو مملکتگه باغلنماقده دیر.
تجارت کۉپهیشینینگ اجتماعی عاقبتلری
اۉزبېکستان و افغانستان اۉرتهسیده سودا علاقهلرینینگ آشیشی، فقط اقتصادی نتیجهگه خلاصه بۉلیب قالمهیدی. بلکه ایککی مملکت خلقلرینی هم بیر-بیراوی بیلن یقینلشیشی و کۉپراق علاقهده بۉلیشیگه هم سبب بۉلهدی. اوزاق ییللر دوامیده سیاسی چیگرهلر همده خوفسیزلیک تشویشلری سبب، افغانستان و اۉزبېکستانده یشاوچی بیر تیل و بیر مدنیتگه ایگه بۉلگن قانداش اۉزبېکلر، بیر-بیراوی بیلن ایریلیب، ناخواسته اوزاقلیکده قالگن اېدی. حاضر اېسه تجارت حرکتلری آرقهلی بو اوزاقلشیشنی آزهیتیریش ممکن دیر.
بو شرایط افغانستانلیک اۉزبېکلر اوچون قندهی فرصت؟
افغانستان اۉزبېکستان اۉرتهسیده سودا علاقهلری آشیشی، افغانستانلیک اۉزبېکلر اوچون جوده مهم فرصتلرنی یرهتماقده دېب ایتیش ممکن دیر. بیرینچیدن اوشبو تجارت ساحهسیده، افغانستان و اۉزبېکستان اۉزبېکلرینینگ قوشمه تیل، مدنیت و تاریخ و قانداشلیک عامللری مهم رول اۉینهیدی. مثال اوچون اۉزبېکستانلیک کمپنیهلر افغانستانده شریک تاپماقچی بۉلگن تقدیرده، باشقه قوملر تدبیرکارلریگه نسبتن اۉزبېکلرگه کۉپراق ایشانیشی ممکن دیر.
ایکینچیدن، حیرتان بندری و شونگه اوخشش اۉزېکستان و افغانستان اۉرتهسیدهگی چیگره حدودلرده هم کۉپراق اۉزبېکلر یشاوچی. بو اېسه جغرافیه نقطهنظردن هم شرایط افغانستان اۉزبېکلرینینگ فایدهسیده.
اوچینچی فرصت هم، بو تجارت کۉپهیشی و اونگه افغانستان اۉزبېکلری کۉپراق حصه قوشیشی، خلقیمیزنینگ اقتصادی آشیشی و اۉزیمیزدن کۉپراق تجار چیقیشیگه هم سبب بۉلهدی.
لیکن بو فرصتلر قندهی باشقیریلسین؟
اۉزبېکستان و افغانستان اۉرتهسیده سودا علاقهلری آشیشی، افغانستان اۉزبېکلری فایدهسیگه دېب اېتیش ممکن. بیراق بو فایده قنچهلیک کینگ بۉلیشی و تیز نتیجه بېریشی، افغانستان اۉزبېکلرینینگ تدبیرلی حرکتلریگه باغلیق دیر.
اگرده افغانستان اۉزبېکلری، بو مسالهگه جدی اعتبار قرهتیب، اۉزلری بیرینچی بۉلیب بو ساحهگه کېرمسه، بازار و تجارتنی باشقه قوملر تدبیرکارلری قۉلیگه آلیب، حیرتان کبی اۉزبېکلرنینگ تجارتی حدودلری هم باشقه قوملر قۉلی آستیگه توشیب قالیشی ممکن دیر. شوندی اېکن بیرینچی بۉلیب سرمایهسی بار آدملریمیز و کېین اېسه خلقیمیز بونگه جدی اعتبار قرهتیب، بو فرصتنی قۉلدن بېرمسلیکلری کېرهک دیر.
شوندی اېکن افغانستان اۉزبېکلری قۉییدهگی ایشلرنی بجریشی تکلیف اېتیلهدی:
- چیگرهدهگی مشترک بازارده کۉپراق حضور تاپیب، ایککی مملکت اۉرتهسیدهگی تجارتی ظرفیتلرنی کۉپراق اۉرگنیش.
- تیزیملی روشده اۉزبېک تجارلری اۉرتهسیده هماهنگلیک یرهتیش.
- اۉزبېکستان سوداگرلری و کمپنیهلری بیلن مستقیم علاقه قوریش.
- حیرتاندهگی تجارتده کۉپراق رول اۉینش.
خلاصه
اۉزبېکستان و افغانستان اۉرتهسیدهگی ینگی سودا وضعیت، فقط ایککی دولت اۉرتهسیدهگی تجارت آرتیشی اېمس، بلکه افغانستانلیک اۉزبېکلر اوچون تاریخی بیر اقتصادی فرصت دېب توشینشیمیز کېرهک دیر.
اگرده بو شرایطدن یخشیلب فایدهلنیلسه، اۉزبېکستانلیک قرداشلریمیز بیلن مناسبتلریمیز کوچهیدی بوندن تشقری خلقیمیز اقتصادی رواجلنیب، افغانستانده کۉپراق و تاثیرلی رول راق اۉینهیدیلر.
