ابو نصر پارسا مزاری یا مقبرهسی بلخ شهری نینگ مرکزیده یېرلشگن بۉلیب، نقشبندیه تصوف طریقتی نینگ یېتکچیسی، تانیقلی هراتلیک عارف و شاعر خواجه ابو نصر گه بغشلنگن مقبره دیر. بو مقبره بلخدهگی اولوغوار و مهتشم “مسجد سبز” بناسی نینگ بیر قسمی حساب بۉلهدی. بلخ شهری نینگ جنوبی تمانیده یېرلشگن اوشبو مسجد نینگ قوریلیشی 1460. ییلده چمهسی 550 ییل آلدین تیمورلیلر حکمداری شاهرخ میرزا بویروغی و اونینگ رفیقهسی گوهرشاد بیگم نینگ مالیهوی یاردمی بیلن باشلنگن. بو مقبره جنوبی تورکستان/افغانستانده تیمورلیلر دوریدن قالگن کۉرکم مسجد بۉلیب، یورت نینگ تاریخی آبدهلریدن بیری حساب بۉلهدی. ایتیشیمیز کېرهک که ابو نصر پارسا مقبرهسی “بلخ جامع مسجدی” آتی بیلن هم تانیلهدی.
اوشبو تاریخی بنأ هجری 9. عصر نینگ مشهور عارف و شاعری برهان الدین محمد ابو نصر پارسا مسجدی و مقبرهسی دیر. ابو نصر، نقشبندیه طریقت نینگ اولوغلریدن بۉلیب، آتهسی خواجه محمددن سۉنگ اوشبو طریقتده شریعت علملری و طریقت فنلری نینگ یېتوک بیلیمدانی بۉلیب ییتیشگن. ابو نصر پارسادن فارس تیلیده یازیلگن بیر رساله قالگن. اونینگ یلغوز نسخهسی تاشکینتدهگی ابو ریحان البیرونی آتیدهگی شرق شناسلیک انستیتوتی موسسهسی یا فوندیده سقلنماقده. ابو نصر هجری قمری 865. ییلیده بلخده وفات اېتگن. ایریم قیناقلرده شوندهی کېلگن: ابو نصر وفاتیدن ایکی ییل اۉتیب، میلادی 1462. ییلیگه تۉغری کېلهدیگان دورده، اۉشه کېز نینگ بلخ حاکملریدن بیری بۉلگن میر جلاالدین فرید ارغون اونینگ اوچون گۉزهل گنبدلی بیر مقبرهنی قمری 867 (میلادی 1462) ییلیده قوردیرگن. بو مقبره “گنبد عالی” آتی بیلن مشهور بۉلیب، اونینگ طریقت مرکزیگه ایلنگن. کېینچهلیک اېسه بو عارف نینگ مقبرهسی یانیده ایلک بار مدرسه، سۉنگ اېسه اونینگ آتی بیلن مسجد هم قوریلگن.
تیمورلیلر دوری نینگ قیناقلریدن بۉلگن قاضی سلطان محمد و خواند میرلر، خواجه ابو نصر پارسا اېسدهلیگی اوچون قوریلگن مقبره و گوهرشاد بیگم نینگ بویروغی حقیده بلخده اېسلهتیب اۉتهدیلر. بو معلوماتلر اوشبو بنا نینگ 15. عصر باشلریده یاق موجود بۉلگنینی کۉرستهدی. باشقه بیر بیتیک یا کتیبهده اېسه بو آبده بلخ نینگ شیبانیلیلر حاکمی عبدالمومن شیبانی تمانیدن قوریلگنینی کۉرستهدی.
بنا نینگ مرمت قیلیش یا قیته تیکلش معلوماتیگه دقت قیلهمیز: بخارا خانی “عبدالمومن شیبانی” نینگ بویروغی بیلن هجری 977. ییلده تام قاپلمهسی نینگ قوللـهب توشگن تۉرت بورچک قسمی قیته تیکلنگن. اونینگ کۉپ قسمیدهگی ایلنمهلی ستونلری نینگ کاشیلری هم قوللـهب توشگن اېدی. چمهسی اۉتیز ییل آلدین هند متخصصلری تمانیدن اونینگ ینهده قوللـهشی نینگ آلدینی آلیش مقصیدیده مستحکملش ایشلری آلیب باریلگن. بیراق، ییللر دوام اېتگن اوروشلر بوآبدهگه کتته ضرر یېتکزگن. جملهدن، گنبد نینگ بیر قمسی راکت ضربهسی عاقبتیده بوزیلگن بۉلیب، 1375. ییلیده قیته تیکلنگن.
خواجه پارسا مسجدی سکیز بورچکلی ریجه اساسیده قوریلگن دیر. بنا نینگ عمومی یوکسکلیگی27 مترنی تشکیل اېتهدی. مسجد بناسی یېر آستی قتلمی اوستیگه یېرلشگن کوادرات یا مربع تالارنی اۉز ایچیگه آلهدی. مسجد تیگرهسیده قوریلگن باشقه انشاتلر اېسه وقت اۉتیشی بیلن بوتونلی یۉقالگن.
کوادرات تالار اوستیگه قوریلگن گنبد ایچکی قسمی گۉزهل مقرنسلر بیلن بیزهتیگلن بۉلیب، اولرده یاروغلیک اوچون کیچیک پنجرهلر اۉرنهتیلگن. گنبد نینگ تشقی قاپلمهسی سیلیندیر یا استوانهی سیمان پایدوار اوستیگه قوریلگن بۉلیب، تیمورلیلر دوریگه خاص معماری اسلوبیده ایشلنگن. بنا نینگ کیریش قسمیده کتته پیشتاق قوریلگن بۉلیب، او کۉپینچه تیمورلیلر سېوگن بویاق، فیروزه رنگیدهگی کوشینلر بیلن بېزهتیگلن.
کیریش رواقی ایکی تمانیده ایکیته اینلمه سیمان ستون موجود. بو ستونلر عصرلر دوامیده خوددی مسجد نینگ قوریقچسیدېک رول اۉینب کېلگن. مسجد نینگ گنبدیده اېسه یای سیمان چیققن شکللر بار. اولر نینگ سانی 48ته دیر. گنبد نینگ یای سیمان چیققن شکللری اوچون “تیشلی گنبد” دېب هم اتهیدلر. بنا نینگ تشقی قسمی دیوارلر، گنبد پایهسی، حجرهلری خشت و موزایکلی کوشینلر بیلن قاپلنگن و بنا نینگ ایچکی دیوارلری آق رنگ بیلن بویلگن بۉلیب اونده نقشلر بار. گنبد نینگ ایچکی قسمی مقرنسلری تورلی رنگلر یاردمیده بېزهتیلگن. کۉپلب تاریخچیلر نینگ فکریچه، ابو نصر مسجدی نینگ اساسی بېزهکلری کېینگی دورلرده عملگه آشیریلگن. اوشبو بنا نی اېنگ اۉزهل قیلگن نرسه بو؛ سقفیگه ایشلنگن مقرنسلر، دیواردهگی اسلیمی نقشلر و کوفی خطیدهگی کۉرکم خطاطلیک دیر که، تیمورلیلر دوردهگی معمارلیک صنعتی نینگ چوقیسینی کۉرستهدی.
خواجه پارسا مسجدی، جنوبی تورکستان نینگ مذهبی و فرهنگی بیلگیلردن دیسک مبالغه بۉلمهیدی. بو مسجد یالغیز عبادت مرکزی بۉلیب کېلمهگن بلکه، صوفیلر و ضیالیلر نینگ تۉپلنهدیگان مرکزی هم بۉلگن. قۉشیمچه قیلگنده تاریخی بنا بۉلگنلیگی یانیده تورلی دورهلرده، منطقهده اسلام فرهنگینی یوکسلیشی و قوریشی اوچون مهم رۉل اۉینهگن. بو مسجد ییللر دوامیده خلق اېیسیگه بۉلیب، آتی هیچ قچان اېسلریدن چیقمهگن. بیراق 20. عصرده بو مسجد حقیده ایچکی و تشقی متخصصلر تماندن علمی تدقیقاتلر آلیب باریلگن. مسجد تاریخ آقیمیده اوچ مرته مرمت بۉلگن. عصرلر اۉتیب اوشبو مسجد نینگ ایریم قسملریدن کوشینلری توشگن و ایریم یېرلری نینگ رنگی کیتیب ایسکیرگن. اینیقسه 1931. ییلیده یوز بیرگن یېر سیلکلنیشی سببلی بنا ضرر کۉرگن. بیراق شونگه قرهمهی، بنا نینگ اصلی قوریلمهسی سقلنیب قالگن که، اونده تیمورلیلر معمارچیلیگی نینگ روحی حالی هم تیریک دیر. و اۉزی نینگ مهملیگینی قۉلدن بېرمهگن.
سۉنگی ییللرده دولت آباد و بلخ اولوسوالیکلری نینگ بیرلشهدیگن چیقیش یۉلی، اوشبو مسجد آلدیدن اۉتکنلیگی فرهنگیلر و خلق تشویشگه سبب بۉلگندی. شونگه قرهمهی ایریم تاریخی بنالر یانیدن اۉرنک: روضه شریف نینگ تیگرهسیدن سرک اۉتگنی و اونینگ دیوارلریده هر خیل کاغاذلر یاپیشتیریلیشی، هرات نینگ تۉرت مناری آرهسیدن سرک اۉتگنی و شونگه اۉخشش باشقه تاریخی بنالرنی تهلیکهلی وضعیتده قویگنی برچهگه بیللی. اینیقسه ترانسپورت واسطهلری نینگ اۉتیشی تاریخی بنالریمیزگه هیداووچیلر نینگ دقتسیزلیگی باعث ضرر بېریشی هم ممکن.
منو
