محمد کریم ذره عظیمی، 1307. هجری قویاش ییلی نینگ بهاریده سرپل شهری نینگ قاضیخانه گذریده ضیالی و معرفتلی بیر عایلهده توغیلگن. اونینگ آتهسی قاری محمد عظیم عظیمی شعر، ادبیات و اسلامی بیلیملر نینگ یوقاری مرتبهلی استادی اېدی. محمد کریم، باشلنغیچ تعلیمینی آلتینچی صنفگچه اوقیگن. او، آغیر کوز کسللیگیگه چلینگنی باعث، تعلیمینی دوام اېتیره آلمهدی. اوندن سۉنگ بیر قنچه وقتگچه خصوصی یوسینده و مدرسهده خوشنویسلیک و اسلامی بیلیملرنی اۉرگنه باشلهگن. شو آقیمده همیاشلری اۉرنک: عبدالستار گلشنی، سید محمد بهرامی، محمد یونس مستر، قاری عبدالشکور درزابی، ملا رحمت الله و قاری محمد صادقلر بیلن که برچهسی شعر، ادب و موسیقه شیدالری اېدی، همدرس و مونس بۉلیب ادبی ییغینلر تشکیل اېتدی. ذرهنینگ مدرسهده تعلیم آلیشی 1331. ییلگچه دوام اېتدی. کېین او سرپل ولایت نینگ بلهدیه ریاستیگه رسمی ایش بجریشگه مشرف بۉلدی.
ادبی ییغین یا حلقه توزهلگنیدن سۉنگ یوکسهلیب اونده؛ دکتور شرعی جوزجانی، ملا محمد کواکب، کمال خواجه، ملا غلام سخی رازی، ملا معین، محمد نواب نایب، سید محمد شهدی، میرزا شجیع، نعمت الله خیاط و باشقه کیشیلر نینگ تشبثی، ابتکاری و قتنشیشلری بیلن “سرپل ادبی انجمنی” تاسیس اېتیلدی. انجمن نینگ دایمی و منتظم شکلده تکرارلنیشی و ایش آلیب باریشی سرپل تیگرهسیده شعر-ادب و موسیقه بازارینی قیزیق توتهر ایدی. سرپل ادبی انجمنیده شاعرلر نهفقط شعر ایتیب، شعرنی جانلنتیریب و تینگلر اېدیلر، بلکه موسیقه نینگ معجزهوی کویی اوشبو انجمن نینگ اعضاءلری تمانیدن اجرا اېتیلیب، تویغو کوچهلریده یاغدو ساچردی. اوشبو انجمن اعضاءلری، اینیقسه محمد کریم ذره عظیمی نینگ عسکرلیک خدمتیگه کېتیشیدن سۉنگ فعالیتی تاختهدی.
محمد کریم ذره، ایلک شعری و ادبی تعلیمینی اۉز اویلری یعنی سایغیلی آتهسی استاد قاری محمد عظیم عظیمی قاشلریده شاعرلر، یازووچیلر، بیلیمدانلر و صنعتچیلر نینگ قیزغین و الهام ترهتووچی ییغینلریدن اۉرگنگن. شعر نینگ معجزوی باغستانیده بیرینچی آدیملرینی 11 یاشیده کوتاریب، شعر ایتیشگه باشلهگن. او شعری استعداد و قریحهسینی بیلیملی و شاعر آته بابالریدن میراث آلگن. شو اوچون هم تېزلیکده شعر و ادب نینگ یوکسک کۉکیده ایرکین قوش کبی اوچه باشلهدی. او، جوده چوقور علاقه و قیزیقیش بیلن شاعرلر و ادیبلر نینگ اثرلرینی مطالعه قیلیب، اۉزی نینگ علمی بایلیگینی و تجربهسینی اوشبو یۉنهلیشده آشیردی.
بلخ ولایتی نینگ تانیقلی شاعر و آیدینلریدن بیری و شونینگ دېک آتهسی نینگ اۉرتاغلریدن بیری بۉلگن حرمتلی سید صدیق خان گوهری 1327. ییلگه سرپلگه کېلیب بیر نیچه کون مهمان بۉلگن. شو آقیمده ذره نینگ شعرلرنی کۉزدن کیچیرگن و اونی قوللب-قوتلش اوچون دفترچهسیگه تشویقی شعر یازگن.
محمد کریم، باشلرده “عیشی” تخلص قیلگن. کېینلری اېسه “ذره” تخلصینی اۉزیگه معقول کۉرگن. ذره؛ اۉزبېکچه، دری و پشتو تیللریده هم حاکم اېدی. او، اوچله تیلگه هم ادبیات مضمونینی درس بېرر اېدی و شعر ایتر اېدی. اونینگ شعرلری کۉپینچه دری تیللیده بۉلگن. ذره نینگ دیوانی تورلی ژانرلرنی اۉزیگه سیغدیرگن. اۉرنک: غزل، رباعی، قصیده، مثنوی، قطعه، تویوق، مخمس، مستزاد، ترکیب بند و باشقهلر. بیراق، غزل ایتیشگه قیزیقیشی کۉپراق اېدی. اونینگ توپلمده شعرلری 2000 بیتگه ایتیشهدی.
ذره عظیمی، 1342. ییلدن تا 1357. ییلگچه سرپل نینگ منهاج السراج و نسوان مکتبلریده مقدس اۉقووتوچیلیک وظیفهسینی اۉرینگه کېیلتیریب، شو وظیفهدن تقاعد قیلهدی. اۉشه کېزده اوروش کوچیگنی اوچون عایلهسی بیلن کابلده یششگه مجبور بۉلهدی. ذره، کابلده 7 ییل دوامیده معارف مطبعهسی نینگ باشقروویده، اساسا اۉقوو قولنمهلری اینقسه اۉزبیکچه کتابلرنی تحریر قیلووچی صفتیده فعالیت یوریتدی. کابل شهریده ایچکی اوروشلر باشلنگنیده، 1371. ییلده ذره اۉز عایلهسی بیلن مزارشریفده یشهی باشلهیدی. عمری نینگ یکونیگچه اۉشه یېرده بۉلیب، 1383 ییلیده وفاسیز دنیادن کۉز یومهدی. اونینگ جنازهسی احترام بیلن بابالری کومیلگن توپراققه کیلتیریلیب، سرپل نینگ کتته امامیده توپپراققه بېریلهدی.
ذره عظیمی، مکتب شاگردلری، سرپل قوشیقچیلری و مکتب درسلیکلری اوچون اکتیف بیر سۉز یازووچیسی و بستهچیسی اېدی. شوندهی که؛ اونینگ اثرلری اۉزبېکچه درس کتابلریده، اۉزبېکچه قوشیقلری موسیقه کتابلریده مهم بیر بۉلیمنی تشکیل اېتهدی. اونینگ تاتلی ترانهلرینی دایم مکتب اۉقووچیلری شیرین تیل بیلن اۉقیردیلر و اۉقیدیلر. ذره نینگ شعرلری مضمون و محتوا قرهشی بیلن تورلی موضوعلر جملهدن؛ اخلاق، تربیت، اجتماعی، عاطفی، سیاسی، تاریخی، و تصوفینی تشکیل اېتهدی.
ذره عظیمی، موسیقه اسبابلری ایچیدن ربابنی یخشی چهلر اېدی. چیرایلی یازر اېدی و رساملیکده هم اودهبران بۉلیب مکتبده هم رساملیک درس بېرگن. اونینگ چیزمه دفترچهسی بۉلگن، بیراق اوروشلر طفیلی ایزسیز یوقالگن. محمد کریم نینگ اۉزبیکچه و دری اثرلری:
– “چلچراغ” (تجنیس تام و مردفیگه بۉلگن تویوق و رباعیلر مجموعهسی)
– “آب و آتش” اۉزبېکچه-دری شعری تۉپلمی 2009. ییلی باسیمدن چیققن
– “نصاب الصبیان ” اۉزبیکی-دری منظوم فرهنگ بۉلیب باسیمدن چیقمهگن. یالغیز بیر قنچه شعرلری مملکت نینگ یېتکرمهلریده و درسلیک کتابلریده ترقلگن یوسینده باسیمدن چیققن.
مرحوم ذره عظیمی بیش اوغیل (محمد حلیم یارقین، محمد شفیع عظیمی، محمد رفیق عظیمی، داکتر محمد سعید عظیمی و محمد عزیز عظیمی) و آلتی قیز آتهسی اېدی که هر قیسی علم و کمال اېگهسی دیرلر. جملهدن یازوچیلیک، تدقیقات، اۉقووتوچیلیک، طنزچیلیک، رساملیک و موسیقه یونهلیشیده فعالیت کۉرستگنلر و دوام بیرماقدهلر. مرحوم محمد کریم ذره عظیمی نینگ خاطرهسی منگو یشهسېن.
شعری نمونهسی:
آپپاقینه قوش، طلا قفسده
سیرهدی تینمهی، اوچماق هوسده
تا بو جهانده یازسه قناتین
آزادلیککده تاپسه حیاتین
آزادلیککه هیچ نرسه یېتمس
آزادلیکسیز دنیاگه بیتمس
شرق افتخاری افغانستان دور
بیراغی کۉککه محراب نشاندور
