گوهر شاد بیگم، غیاث الدین ترخان قیزی و شاهرخ میرزا نینگ ملکهسی دیر. امیر تیمور وفاتیدن سۉنگ، شاهرخ میرزا تختگه اولتیرهدی. بیلهمیز که تیموریلیلر دوری اۉز تاریخی کوچلری بیلن تانیلهدی. قالهبیرسه اوشبو دور شرق رنسانس آتی بیلن هم مشهور بۉلگن. اینیقسه شاهرخ میرزا، گوهرشاد بیگم و اولرنینگ فرزندلری بیلیم، صنعت و فرهنگ نینگ یوکسلهلیشی اوچون اېنگ بویوک و یارقین حمایهچیلریدن بۉلگنلر.
گوهرشاد بیگم دانشمند و ذکا بیر خاتین بۉلگنی اوچون دولت ایشلریگه هم اۉز اولوشینی قۉشگن. اینیقسه، یورت نینگ رواجلینشیگه و قوریلیش ایشلریگه اونینگ ایزلرینی یققال کۉریشمیز ممکن. البته که تیمورلیلر دوری نینگ کۉرکم بنالرینی یلغوز بیزنینگ اولکهده اېمس، بلکه اۉزاق توپراقلرده هم کۉزاتیشمیز ممکن. انه خوددی شولردن بیری مشهدهگی گوهرشاد مسجدی دیر.
گوهر شاد بیگم مسجدی مشهدده, علی بن موسی الرضا حرمی جنوبیده یېرلشگن. بو مسجد شاهرخ میرزا تورموش اۉرتاغی گوهر شاد بیگم تمانیدن بنأ اېتیلگن. گوهر شاد بیگم مسجد نینگ کوشینلریدهگی نفیسیلیک و گۉزهللیک, خطاطلیک همده معماری اسلوبی, اونینگ تیمورلیلر دوری نینگ معمارچیلیک دردانهلریدن بیریسیگه ایلنتیرگن. شو نینگ دېک کۉپلب وقفلر و علی بن موسی الرضامقبرهسی یقینیده جایلشگنی سببلی, ایران نینگ اېنگ مهم و اېنگ گاوجوم مسجدلری قطاریدن اۉرین آلهدی. حتی ایریم آدملر اونی ایراندهگی اېنگ کۉپ تشریف بویریلهدیگان مسجد دېب بیلیشهدی و تصدیقلهیدی.
گوهر شاد بیگم مسجدی کلاسیک و تۉرت ایوانلی مسجد اسلوبیده بنا اېتیلگن. بو مسجد رضویده یېرلشگن دارلسیاده و دارلحفاظ رواقلری بیلن باغلنگن. یعنی شمالدن تاریخی دارلسیاده و دارلحفاظ رواقلریگه, جنوبدن قدس صحنیگه, شرقدن خمینی رواقیگه و غربدن اېسه شیخ بهاءالدین بستیگه توتشگن. اونینگ حولیسی 2800 مترمربع یا کوادیرات و اساسی میدانی 9400 مترمربعدن تشکیل تاپگن. مسجد نینگ صحنی تخمینا 2873 مترمربعنی تشکیل قیلهدی. مسجد نینگ تۉرت تمانیدهگی محتشم و یوقاری ایوانلر بیر-بیریگه موافق یعنی ماس کېلهدیگان یوسینده قوریلگن.
مسجد نینگ بنأسی 4ته ایوان و 7ته شبستاندن عبارت, مقصوره( مسجدده پرده بیلن ایری بۉلگن بیر یېر یا مقبرهسی بولگن جای), ایوانی آرقهسیدهگی گنبد خانه بیر قبتلی شبستانلر بیلن مسجدنینگ تورلی قسملرینی بیربیری بیلن بیرلشتیرهدی. جنوبی ایوان”مقصوره ایوانی” دېب اتهلهدی. شمالی ایوان “دارالسیاده” آتی بیلن مشهور دیر. شرقی ایوان “اعتکاف ایوانی” دېب آتلنتیریلگن. غربی ایوان اېسه “شیخ بهاءالدین ایوانی” دېب تانیلهدی.
جنوبی ایوانده ثلث خطیده یازیلگن بیتیک یازوویگه کۉره: بو مسجد821نچی و میلادی 1418نچی ییلیده شاهرخ میرزا تیموری نینگ رفیقهسی گوهرشاد بیگم نینگ بویروغی و یاردمی بیلن قوریلگن. گوهر شاد مسجدیگه بو آت اونگه بنیاد سالگنی اوچون قوییلگن دیر. چمهسی 12 ییل دوامیده قوریلگن بو بنا نینگ اساسی معماری، کتته احتمال بیلن تیمورلیلر دوری نینگ اېنگ مشهور معمالریدن بیری بۉلگن قوام الدین شیرازی بۉلگن. شونگه قرهمهی، عصرلر دوامیده بو بناگه کۉپلب ضربه یېتگن.
مناره و گنبدلری: مسجد گنبدی 41 متر یوکسکلیگده بۉلیب, مقصوره ایوانی اوستیده جایلگشن. اونینگ تشقی یوزهسی سیرلنگن خشتلر و کوفی یازوولی کتیبه بیلن بېزهتیلگن. گنبد نینگ ایکی تمانیده, هر بیری 43متر یوکسکلیکده بۉلگن ایکی مناره قوریلگن بۉلیب, بو منارهلرده هم کتیبهلر یا بیتیکلر موجود. منارهلر یېر یوزیدن باشلنیب, اوزولوکسیز یوسینده مقصوره ایوانیگچه کوتهریلهدی. کېین اېسه گلدسته شکلیده توگهیدی. گنبدگه یوزهگه کېلگن معمالر سببلی, 1341 ییلی ( میلادی 1962 ییلیده) او اوزیلیب تشلنگن وحاضرگی گنبد ینگی متریاللر بیلن قیتهدن قوریلیب, بېزهتیلگن.
مقصوره ایوانی: مسجد نینگ مهم ایوانی دیر. میدانی نینگ کېنگلیگی 500 متر مربع بۉلیب، اونگه تورلی خیل صنعتلر ایش آلینگن. بو ایوانده گوهر شاد بیگم نینگ اۉغلی بۉلگن، بایسنقرنینگ کتیبهسی جایلشگن. اوشبو بیتیکده تیمورلیلر دوری نینگ قوریلیش سنهسی موزایکی کوشینلرده یازیلگن. مسجد محرابی نینگ مقرنس بېزهکلری آرهسیده هم بیر کتیبه موجود بۉلیب, مسجدگنبدی عینا شو ایوان اوستیده جایلشگن.
بو ایوان نینگ ینه بیر قسمی حاضرده “صاحب الزمان” اتی بیلن مشهور بۉلگن منبر دیر. او یانغاق و ناک یاغاجیدن یهسلگن بۉلیب, اونده نقاشلیک صنعتی یعنی ناتیق و چوکور اویمهکارلیک ایشلهتیلگن. اوشبو منبرنی فتح علی شاه قاجار دوریدهگی صنعتچی خرانسانلیک نجار محمد یسهگن. منبر هجری 1325 / میلادی 1946 ییل “حیدر نیک نام گلپایگانی” تمانیدن تعمیرلنگن.
صاحب الزمان منبری: مقصوره ایوانی نینگ جنوبی بورچیگده, محراب یقینیده “صاحب الزمان” اتی بیلن مشهور بۉلگن بلند منبر جایلشگن. اوشبو منبرنینگ قوریلیش سنهسی حقیده تورلی فکرلر موجود. بیر قرهشگه کۉره، او 1243 هجری ییلیده “فتح علی شاهقاجار” نینگ بویروغی بیلن محمد نجار تمانیدن یانغاق و ناک یاغاچیدن یهسلگن. باشقه بیر روایتده اېسه منبر نینگ 9. یوز ییل سۉنگلریده, مسجد نینگ قوریلیشی بیلن بیر وقتده, گوهر شاد بیگم نینگ بویروغی بیلن بنیاد اېتیلگنی ایتیلهدی.
بو منبر نینگ مهم خصوصیتلریدن بیری-اوندهگی اویمه بېزهک یامنبت ایشی و قلم کاری اسلوبی, همده اونینگ قوریلیشیده تیمیر و میخ ایشلهتیملگنی دیر. اوشبو منبر قویاش 1325 (میلادی 1946) ییلیده حیدر نیکنام گلپایه گانی تمانیدن تعمیر و ریستوره قیلینگن. منبر نینگ ینه بیر اجرهلیب تورهدیگان جهتی؛ بو کیریش قسمیده جایلشگن ایکیته اېشیک دیر. بو ایشیکلر صفوی دوریدن باشلب رمزی معناگه اېگه بۉلگن؛ یعنی, فقطگینه دنیا هوسلری و نفسلردن اۉتیب چیقه آلگن انسانگینه منبرگه چیقهآلگن. چونکه شو ترتیب مسلمانلرگه حقیقتلرنی ایتهآلهدی. گوهر شاد بیگم مسجد نینگ پیش طاق کتیبهسی بایسنقر میرزا قولی بیلن, ثلث خطیده یازیلگن.
اوشبو مسجد حقیده تورلی روایتلر و داستانلر بار. ایریم کیشیلر, گوهر شاد بیگمنی مذهبی خاتین دېب بیلهدیلر. شو اوچون بو مسجده دفن ایتیلیشینی بویرگن دېب روایت قیلهدیلر. ینه ایریم روایتلر سېوگی حکایتلریدن درک بېرهدی. گویا بیر یاش ایشچی مسجد بنا اېتیلیشی جریانیده گوهر شادبیگمنی سېویب قالهدی و بیگمگه کۉنگلینی آچهدی. گوهر شاد اوندن بیر مدتگچه اعتکاف قیلیشینی سۉرهیدی. بیراق، یاش ییگیت مغلوب بۉلیب 40 کوندن کیین وفات ایتهدی. البته بونگه اۉخشش حکایتلر گوهرشاد مسجدی حقیده کۉپ. بیراق, حقیقتلیگی بیللی اېمس.
ذکا و قورقمس گوهرشاد بیگم نینگ مقبرهسی هراتده جایلشگن. تیمورلیلر دوری خاتین-قیزلر اوچون اېنگ یارقین دور بۉلگن دېسک هم مبالغه بۉلمهیدی. اولوغ خاتون نینگ روحی شاد بولسین.
