سمرقند، تورکستان نینگ قدیمی شهرلریدن بیری بۉلیب، تیمورلیلر دوریگه اۉزی نینگ اېنگ یوکسک شان-شهرت و مدنی ترقیاتگه اېریشگن. امیر تیمور 14. عصرده حاکمیتگه کېلگچ، بو شهر کتته سیاسی، مدنی و صنعت مرکزیگه ایلندی. اېنگ مهمی بوتون اسلام عالمیدن عالملر، معمارلر، خطاطلر و صنعتچیلر اوشبو شهرده کیلیشیش و رواجلنیش دنیاسی آتی بیلن ییغیلدیلر. شونینگدیک، سمرقند یلغوزگینه صنعت و معمارچیلیگ مرکزی اېمس، بلکه علم-فن و مدنیت نینگ هم ییریک اۉچاغی بۉلگن. معنویت اۉز چوقیسیگه یېتگن تیمورلیلر دوریدن بیزگه یېتیب کېلگن کۉپلب تاپیلمس و کۉرکم قوریلمهلرگه گواه میز.
سمرقند نینگ اوشبو باش میدانی (ریگستان) دېب اتهلهدی. اۉزبېکچهده قملاق معنیسینی انگلهتهدی. قملاق دېگن آلتیرنتیف و اصل اۉزبیکچه آت، ریگستان مجموعهسی اوچون اۉزبېکلر تمامیدن ایشلتیلسه بو اولرنینگ سۉز بایلیگینی کۉرستگن بۉلهدی. دېمک اوشبو بنا نینگ اصلیتینی سقلهگن حالده اۉزبېکچه آتینی رواجلنتریشیگه اۉز اولوشیمیزنی قۉشیشیمیز کېرهک.
میرزا اولوغ بیک کېزیدن بویان قملاق یا ریگستان سمرقند نینگ باش میدانی سنلهدی. سمرقند حکمدارلری نینگ بویروغی شو یېردن اعلان قیلینر اېکن. یاوگه قرشی اوروشگه آتلنگن جسور لشکرلر عینا منه شو میدانده آند ایچیب، کېکسهلردن دعا و فاتحه آلگنلر. قملاق میدانیگه آلیب باریلگن ارکیالوگیگ قازیشمهلر نینگ کۉرستیشیچه؛ ابتدایی جماعه دوریده او یېرده اولکن اورمان یا جنگلزار بۉلیب، اېنگ قدیمگی آوچیلر، اوشبو اورماندن هر خیل یاووایی حیوانلرنی آولهگنلر. قازیش پیتیده قملاق نینگ اېنگ قوییدهگی قتلملریدن ابتدایی آدملرنینگ آوو قوراللری تاپیلگن دیر. انتیک دوریده اېسه حاضرگی قملاق میدانیدن افراسیاب شهرچهسی تمانیگه کتته اریغ اوتقزیلگن اېکن. شو نینگدیک 8. و 10. عصرلرده ریگستان میدانی اۉرنیده جوده کۉپلب عمارتلر تاپیله باشلهگن. چونکه، سمرقندنی عربلر قمرهب آلگنیدن سۉنگ، عربلر افراسیابدن بیر نېچه مینگلب قالگن اهالینی مجبورلب، کۉچیرگن اېدیلر. عینا شو دورلرده بو یېرده صنعتچیلر نینگ اوستا خانهلری، سودا رستهلری بنیاد اېتیلهدی.
11-12. دورلرده حاضرگی قملاق میدانی اۉرنی و تیگرهسیدهگی محلهلر تشقی مدافعه دیواری بیلن اۉرهلیب، تشقی شهر آتی بیلن اتهله باشلهیدی. 1220. ییلی افراسیاب قولهگنیدن سۉنگ، اوشبو یېرده یششنی اعلاجی قالمهیدی. اوندن قالگن خلق حاضرگی اېسکی شهر تمانیگه یعنی قملاق میدانی تیگرهسیگه کۉچیب اوتهدی. بو یېردن آققن کانال انچه کیینگهییب سیازلشه باشلهیدی. شو سببدن کانال اوچون ینگی اوزان قازیلیب جیلاولنهدی. کانال نینگ ایسکی اوزانیده جوده کۉپ قم تۉپلنگنی اوچون بو یېر ریگستان یا قملاق دېب اتهله باشلندی.
بویوک حکمدار صاحب قران امیر تیمور دوریده مرکزی بازار یېرلشگن اېدی. شو نینگدیک بو یېرده جهانگیر نینگ خاتینی تومن آقه تمانیدن توزیلگن اوستی یاپیغ سودا رستهلری قوریلگن اېدی. ریگستان میدانی نینگ معماری تمانیدن شکللنیشی، میرزا اولوغ بیک نینگ حکمدارلیک دوریدن باشلنگن. سمرقندگه 40 ییل یعنی 1409 و 1449 ییللر حکمرانلیک قیلگن اولوغ استرانوم میرزا اولوغ بیک، بو شهرنینگ آبادچیلیگی حقیده هېچ نرسهنی ایهمهدی. میرزا اولوغ بېک بویروغی بیلن حشمتلی مدرسه قوریلهباشلهنهدی. دستلب 1417 و 1420 ییللریده بنیاد اېتیلگن اولوغ بېک مدرسهسیدن کېین 1619 و 1636 ییللریده شیردار مدرسهسی و 1660 و 1646 ییللریده طلاکاری یا آلتین ایشلهمهلی مدرسهسیدن عبارت بۉلگن معماری مجموعه بنیاد اېتیلهدی. اوشبو قوریلمهلر آرهسیدن اولوغ بېک مدرسهسی اېنگ قدیمیلریدن بۉلیب، مدرسهده قازی زاده رومی، غیاث الدین کاشی، علی قوشچی کبی تانیقلی علامهلر درس بېرگنلر. اۉز کېزیده تورکستان/مرکزی آسیادهگی اېنگ مهم علم-فن مرکزی سنلگن. شیردار مدرسه پیشتاقیده ایکیته شیر و قویاشلی آدم چیزمهسی بار. ایتیلیشیچه اوشبو چیزمه سببلی آتی شیردار قویلگن. طلا کاری مدرسهسی یا آلتین ایشلهمهلی مدرسه اېسه مسجد و مدرسه وظیفهسینی بجرهدی. بو قوریلمه نینگ ایچکریسی حقیقی آلتین بیلن بېزهتیلگنی اوچون شوندهی اتهلگن.
کېینچهلیک اولوغ بېک مدرسهسی نینگ قرشی میدانی شرقیگه اولوغ بیک خانقاسی 1424. ییلی شمالگه میرزایی کاروانسرایی-جنوبیگه الیکه کۉکلداش جمعه مسجدی 1430 ییلیده قوریلگن. یانیده اېسه یاغاچدن خاتم کاری اسلوبیده مسجد مقطع ابو سعید مدرسهسی قوریلگن 15. عصرگه یلنگ تاش بهادر، بوزیلگن حالتدهگی اولوغ بېک خانقاسی اۉرنیگه 1619 و 1636 ییللرده شیردار مدرسهنی-میرزای کاروانسرای اۉرنیگه 1646 و 1660 ییللرده طلاکاری مدرسه مسجدینی قوردیرگن.
قملاق انسمبلی اۉزی نینگ بویاقلی کوشنکاری بېزهکلری، پیشتاقلریدهگی نقشلر، اولکن گنبدلری بیلن تورکستان معمارچیلیگی نینگ تاپیلمس اېسدهلیگی حسابلنهدی. قملاق اېسکی علم-تعلیم موسسهلری یېرلشگن، جای بۉلیب شرقدهگی شهر قوریلیشی صنعتی نینگ اېنگ کۉزگه کۉرینرلی نمونهلریدن بیری قبول قیلینهدی. اوشبو موضوع حقیده تیمورلیلر فخر بیلن؛ “کیم بیز نینگ کوچ و قوتیمیزگه شبهه قیلسه، کېلیب بیز قورگن بنالرنی کۉرسین.”دېگنلر. شونینگدیک، قملاق میدانی تاریخ آقیمیده شهرنینگ علم، فن، سیاسی و دینی مرکزی بۉلگن. اۉرته عصرلرده هم کتته شهرده مرکزلر ریگستان یا قملاق دېب اتهلر اېدی. شو آتدهگی میدانلر بخارا، شهری سبز و تاشکینتده هم بۉلگن. سمرقندهگی میدان اېسه اۉرته آسیادهگی اېنگ تحسینگه سزاوار بۉلگن میدانلردن بیری اېدی. بو میدان اۉزیده بیر نېچه مینگ ییللیک تاریخنی سیغدیرگن. امیر تیمور، اۉز پادشاهلیک دوریده قملاغنی سمرقند نینگ مرکزیگه ایلنتیردی. همده، اولوغ بېک دوریده میدان بوندن هم مهمراق اهمتیگه اېگه بۉلدی.
اوشبو اوچ مدرسه بیر-بیریگه قرهمه-قرشی یوسینده یېرلشتیریلگن و مکمل معماری اسلوبنی تشکیل اېتهدی. قملاغدهگی اوچ مدرسه هر بیری اۉز دوری نینگ روحینی ایتیب بېرهدی: اولوغ بیک مدرسهسی-علم، شیردار-جسارت، طلا کاری معنویت و گۉزهللیک تمثالی دیر. قۉشیمچه قیلگنده هر بیر قوریلمهده عربچه یازوولر، آیتلر و جیومتریک نقشلر یا چیزمهلر مهارت بیلن ایشلنگن دیر. قملاق نینگ هر بناسیده پیشتاقلر، گنبدلر و دیوارلر گنچ و کوشین، مرمرو سیرامیک بیلن بېزهتیلگن. اوشبو صنعت ایسه تورلی شرق معمارچیلیگیگه خاص. 2001. ییلیده ریگستان یا قملاق میدانی یونسکو نینگ بوتون جهان مېراثی رویخطیگه کیریتیلدی.
سمرقند شهریدهگی قملاق میدانی تورکستاندهگی شهر توزیش صنعتی نینگ یارقین نمونهسی تاریخی جهتدن اعلاحیده اهمیتگه اېگه دیر. اینیقسه اوشبو مجموعهنی کۉریش اوچون کۉپلب توریستلر تشریف بویرهدیلر. اېنگ مهمی قملاق میدانی بوگونگی خلقارا انجمنلر و فیستیواللر اوچون اساسی استیجگه ایلنگن.
