امیر تیمور یوبارگن بوتون مکتبولرنینگ سۉنگیده “مېن تیمور، الله نینگ قولی” یا که “مېن-تیمور، تینگری نینگ قولی” دېب یازر اېدی. اونینگ کبی دنیا حکمداری اوچون بو حالت جوده کتته کمترلیک یا آلچاقکونگیللیلیک بېلگیسی دېب ایتیش ممکن. بو سۉزلر جاستین ماروزی گه عاید دیر.
شبههسیز که تیمور نهفقط بویوک حربی باشلیق, بلکه اونینگ سیاست و باشقروودهگی قابلیتلری تیمورلیلر سلالهسی نینگ رواجیگه کتته تاثیر کۉرستگن اېدی. بیراق، قندهی قیلیب همهسینی شونچهلر تۉغری اداره قیلیش ممکن اېدی؟ شونچهلر دقیق باشقروو نینگ قندهی دیر بیر معنوی سری بۉلیشی کېرهک!
شانلی تاریخیمیزده شوندهی اثرلر یرهتیلگن که، آرهدن قنچه ییللر و قرنلر اۉتگن بۉلسه-ده، اۉز قدر و قیمتنی یوقاتمهگن. عکسینچهسیگه آلیب، اولرنینگ اونومی کوندن-کونگه یوکسلیب بارگن. انه شو بها پیچیلمس اثرلردن بیری، شبههسیز که بو؛ امیر تیمور بابامیز نینگ تیمور توزوکلری اثری دیر. “توزوک” سۉزی یخلیت اۉزبېکچه سۉز بۉلیب، قانون معناسینی بېرهدی. شونینگ اوچون هم امیر تیمور بابامیز اثرلرینی اۉز آنه تیللریگه اتهگنلر. توزوک یعنی توزیلگن نرسهلر حقیدهگی توزوک، قاعده-قانونلر نینگ تۉپلمی دیر. بو اثر “توزوکِ تیموری”, “توزوکات تیموری ”, “ملفوظات تیموری” و “واقعات تیموری” آتلری بیلن هم تانیلهدی. تاریخی معلوماتلرگه کۉره؛ اثر ایلک مرته، امیر تیمور نینگ آنه تیللی اېسکی اۉزبېک تیلیده یازیلگن. شرف الدین علی یزدی اۉزی نینگ ظفرنامه اثریده: امیر تیمور دوریده اونینگ حیاتیدهگی مهم واقعهلرنی اۉز ایچیگه آلگن تورکی و فارسی اثرلر بار بۉلگنینی ایتهدی.
امیر تیمور “تیمور توزوکلر” نینگ باش سوزیده شۉندهی یازگن:
“اولکهلرنی فتح اېتگووچی بختلی فرزندلریم و جهاننی اداره اېتگووچی قدرتلی نبیرهلریمگه معلوم بۉلسین کیم، تېنگری تعالی درگاهیدن امیدیم شولکه، کۉپلب فرزندلریم، اولاد و ذوریاتلریم سلطنت تختیگه اۉتیریب، مملکتلرنی اداره اېتگهی. شونینگ اوچون سلطنت قوریش، دولت توتیش بابیده اۉزیم قۉللـهگن یوللرنی بیر نېچه توزوککه باغلهدیم و سلطنتنی باشقریش مقصدیده قۉللنیش اوچون یازیب قالدیردیم. تاکه فرزندلریم، اولادلریم و ذوریاتلریمدن بۉلگنلر نینگ هر بیری اونگه موافق ایش یوریتسین.”
امیر تیمور نینگ، اوشبو اثرنی یرهتیشدن آلدین کۉزلهگن آماجی و مقصدی اولکن سلطنتنی اۉز نبیرهلریگه قالدیرر اېکن، اولرگه اۉگیتلر، توزوک قانون و قاعدهلر آرقهلی بویوک دولت نینگ قندهی قیلیب ییمیرلیشنی آلدینی آلیش بولگن. شونینگدېک امیر تیمور مقدمهده بیلدیرهدی که، بو کتاب امیر تیمور نینگ اۉز تفکری بیلن یازیلگن. بو کتابنی فقطگینه منه شوندهی بویوک دولتنی یرهتگن، اوروش ایچیدن عدالت قیدیرگن و جوده بای علمگه اېگه بۉلگن ییریک سرکرده، عایله سېور آته، خاتین-قیزلرنی حرمت قیلگن انسان، کتاب نینگ اۉزینی اېسه اېنگ مقدس نرسهسی دېب بیلگن کیشی گینه یرهتیشی ممکن اېدی. اونینگ هر بیر صحیفهسی، سۉزلری و عبارهلریده صاحب قرآن نینگ بیلیمدانلیگی اوفوریب تورهدی. شو سببلر اوچون هم بو کتاب تاریخ بۉیی یشهب کېلماقده دېسک مبالغه بۉلمهیدی.
تاریخچیلر، امیر تیمور نینگ کتاب یازگنده سۉز قاعده-قانونلریگه قطعی عمل قیلگنیلگی و شوندهی قطعیت بیلن توزوکلر انشاءسیگه دقت قیلگنلیگینی اورغولهیدیلر. اۉرنک اوچون عرب عالمی مسخر اشهاب تیمور حقیده؛ امیر تیمور، اېسدهلیکلر یازیشنی حاکمیتگه کېلیشیدن انچه وقت آلدین باشلهگن، دېب بیلدیرهدی. شونینگدېک تیمور توزوکلری نینگ اۉزیده هم کورهگانی بیر قنچه یېرلریده؛ “مېن کوندهلیک ایشلریمنی دفترگه یازگنمن،” دېگن سۉزلری شو مساله بوییچه آیدینلیک کیریتگن. شرق بیلیمدانلری نینگ کۉپلری هم، بو اثرنی امیر تیمور یازگنلیگی حقیده فکر بیلدیرگنلر. عینی حالده ایریم قیناقلرده، امیر تیمور, چنگیز خان نینگ “یاسا” سیگه قتتیق ایشانگن و عمل قیلگنی ایتیلگن. چونکه یاسا حقیقتدن هم ترتیبلی و ایشانچلی قانونلر مجموعهسی اېدی. شونینگ اوچون امیر تیمور اونگه ایرگهشیب, اونی مقدس اسلام نینگ بعضی قانونلری و ترتیبلری بیلن بیرلشتریب, اۉزی نینگ توزوگینی یازگن.
امیر نینگ توزوک اثریرینی بیرینچی متنینی یرهتگن مایور دیوی کېین ایسه اویت ناشرلری و تیلماجلری بۉلگن. اۉشه دورده هندوستانده بابوریلر حکمرانلیگی نینگ قویاش باتهیاتگن چاغلرده، یعنی بابوریلر حکومتی ضعیفلشیب انگلیسلر حکومتی یۉزهگه کېلگنده، فرصتدن فایدهلنگن انگلیس ضابطی، سلطنتده سقلنگن مهم قیناقنی یعنی توزوک نی 1779. ییلیده انگلستانگه آلیب کېتهدی. و اونینگ علمی تنقیدینی یرهتهدی. 1783. ییلیده اۉ اۉزی نینگ کسبداشی شرق شناس بیلیمدان بیلن بو متنگه ایضاحلر قۉشیب، انگلیسچه ترجمهسینی هم عملگه آشیرهدی. اثر امیر تیمور قلیمگه تېگیشلی دېب یازیلگن.
امیر تیمور توزوگی ایکی بۉلیمدن عبارت:
بیرینچی قسمده, امیر تیمور نینگ ترجمهء حالی, اجتماعی ـ سیاسی فعالیتی, اونینگ ماورالنهرده مرکزی حاکمیتنی قولگه کیریتیشی, سیاسی ترقاقلیک نینگ اونگینی آلیشی, مرکزیلشگن بیر دولت توزیشی، ایریم دولتلرنی اېگهلهشی، آلتین اردو یا قپچاق خانلیگی حکمداری توختمیش و سلطان بایزید ییلدیرمگه قرشی حربی یوروشلری, اولکن سلطنتنی مستحکملش اوچون تورلی اجتماعی طبقهلرگه نسبتا قندهی مناسبتده بۉلگنی کبی موضوعلر بویوک صاحبقرآن تیلیدن ایخچیم یوسینده یازیلگن.
ایکینچی قسمی, مشهور جهانگشاه نینگ فرزندلریگه اتلگن بولیب، اوزیگه خاص وصیت, پند, نصیحت و اوگیتلریدن عبارتدیر. اونده دولتنی اداره ایتیشده کیملرگه تهیینیشی, تاج و تخت ایگهلری نینگ توتومی و وظیفهلری, وزیر و قوشین باشلیقلرینی تنگلشی, قوشین و سپاهیلر معاشی, مملکتنی باشقریش ترتیبی, دولت اربابلری و قوشین باشلیقلری نینگ بورچ و وظیفهلری, امیرلر, وزیرلر و باشقه منصبدارلر نینگ تاج و تخت آلدیده کۉرستگن علاحیده خذمتلرینی تقدیرلش یوسینی و باشقه مهم قاعدهلر حقیده یازوولر بار.
اۉرنک: عسکرلر نینگ هر بیر حرکتنی عدالتلی بهالب بارگن. عسکرلرنینگ ساغلیگی و ایریم مهم موضوعلرنی اعتباردن قاچیرمسلیک کېرهک دېگن. اۉرنک اولهراق: عراقده تیکریت قۉرغانیگه بیر قنچه قراقچیلر اۉرنهشیب آلگن. انه شونده تیمور، آلدین اېلچی یوبارهدی و اولرگه کیلیشهیلیک دییهدی. یانیده؛ “قراقچیلیک قیلیش سوداگرلرگه یخشی اېمس. مېن سیزلرگه آسان و قولهی یۉلینی ایتهمن، اۉزلرینگیزگه عدالتی ایش تاپینگلر و شو طریق معاش قۉللگه کېلتیرینگلر،” دیدی. بیراق، اولر کونمهیدی. کېین قورغان آلینهدی. قۉرغاننی آلیشده بیرته عسکر و بیر امیر یرهلنهدی. کورهگانی نینگ اۉزی یرهلنگنلرنی باریب یقیندن کۉرهدی. اولرنینگ احواللرینی کۉریب، طبیبدن هر قنچه مبلغ کېرهک بۉلسه اولرنینگ ساغلیگی اوچون دریغ قیلمسلیگینی سورهیدی. بوندن تشقری، قندهی بیر عادی عسکرنی یوقاری مرتبهگه ایریشتیریشینی هم قانونلرگه تهینتیرگن. اگر بیر عسکر اوروشده قیلیچ کۉتارسه، اۉنینگ مرتبهسینی کوتارگن. عسکلر، اوروش قیلهآلمهگن پیتلریده قریب یا کیکسریب کوچدن قالگنلریده اولرگه نفقه تعیین قیلگن. یاش عسکرلردن اولرگه حرمت کۉرستیشنی و اولرنینگ تجربهلریدن اۉرگنیشنی، بیلدیرگن.
صاحبقران بابامیز توزوکلریده، دولت ایشلری نینگ 9 اولوشینی کېنگشگه قوییب، فقط بیر اولوشینی قیلیچگه قالدیرگنلر. شو سببدن هم بابامیز ایتگنلر که؛ «اولکهلر قیلیچ بیلن آلینهدی. بیراق، عدالت بیلن قورینهدی.»قۉشیمچه قیلگنده، تیمور توزوگیده حیاتی حکمتلردن تشقری، امیر تیمور نینگ سیماسی، روحیتی، طبیعتی انیق ایتگنده بای شخصیتی و انسانیلیگی حقیده بېرگن تاریخی بیلگیلری اوچون هم یوقاری اهمیتگه اېگه. تیمور، توزکلریده عدالتنی حمایه قیلگووچی، سۉزی بیلن عملی بیر، عالی جناب، کېچیریملی، داو یورهک، قورقمس، زور تدبیرلر اېگهسی ، ماهر سرکرده، اولوغ ېیتکچی صفتیده تعریف اېتیلهدی.
