کیچیک قفقاز تیزیمی نینگ اولکن ارز( Araz) دریاسیگه توشیب کېلهدیگن سیر حاصل حدودیده یېرلشکن قرهباغلر، اۉرته عصرلرده آذربایجان نینگ مهم اجتماعی-اقتصادی و سیاسی مرکزلری و نخچیوان نینگ اېسکی مدنیتی بۉلگنی، یازمه قیناقلردن بیللی دیر. بو یېرده موجود بۉلگن محتشم معماری اېسدهلیکلر-مقبره و منارهلر (XII–XIV) عصرلرده قرهباغلر نینگ ییریک شهر بۉلگنینی اثباتلهیدی.
قرهباغلر شهری و اجتماعی حیاتی، بیر قطار تانیقلی سیاحلر، تاریخچیلر و جغرافیه عالملرینینگ دقیتینی تارتگن. بو شهر و اېسدهلیکلری حقیده ای. چلهبی، موریر، شوپن، خانیکوف(E. Chelebi, Morier, Shopen, Xanikov) و باشقهلر معلومات بېرگنلر. مجموعه کۉرینیشیدهگی قرهباغلر اېسدهلیکلریگه مقبره، قۉش مناره و اولرنینگ اۉرتهسیده بیرلشگن دینی بناء نینگ قالدیقلری کیرهدی. بدیعی تفکر نینگ مکملیگی، معماری شکللر نینگ یخلیتلیگی، قوریلیش جهتدن منطقیلیگی همده رنگمه-رنگ بېزهکلری نینگ بایلیگی بیلن اجرهلیب تورهدیگن بو گۉزهل نمونه، بیر قطار اذربایجان تدقیقاتچیلری نینگ هم اعتبارینی تارتگن.
1939-1940 ییللرده آلیب باریلگن ارکیالوژیک ایشلر نتیجهسیده، اېسدهلیک نینگ اولچملری و اونینگ ترکیبیگه کیرووچی بناءلر بیلگیلنگن. مقبره و یقینیده یېرلشگن، فقط باش قسمی آرقهلی بیر-بیری بیلن باغلنگن منارهلر آرهسیده اول معلوم بۉلمهگن انشآتلر نینگ قالدیقلری تاپیلگن. تدقیقچیلر منارهلر بیلن باغلیق بۉلگن بو قالدیقلرنی خانقاه دېب تاپگن. مقبره ایکی قسمدن عبارت: قویی قسمی-سردآبه(یېر آستی قسمی)، یوقاری قسمی اېسه یېر اوستی کمردن عبارت دیر. یېر اوستی قسمی اۉزی نینگ قرهباغلر مقبرهسی قوریلیشی بیلن نهایت قیزیق دیر. تمهلی یا تاش کرسی اوستیده یېرلشگن مقبرهنینگ تنهسی ۱۲.۵ سیلیندر سیمان بیریکمهلردن تشکیل تاپگن. قرهباغلر مقبرهسی نینگ تحلیلی شونی کۉرستهدی که؛ تنه نینگ یوزهسی بوندهی یریم سیلیندر سیمان بارِتمهلر ( bo‘rtma) قبرتمهلر یا شیشمهلر بیلن ایشلنیشی نهفقط بدیعی- دیکوراسیون اهمیتگه اېگه، بلکه عینی پیتده مهندسلیک-قوریلیش جهتدن هم اونوملی دیر. بیر-بیری بیلن توتشگن اونی ایککی یریم سیلیندر سیمان بارِتمه دیوار نینگ عمومی حجمینی آزهیتیریش بیلن بیرگه، عینی وقتده مقبرهگه قلعهگه اوخشش کۉرینیش هم بېرهدی. اساسی اوقلر بوییلب جایلشگن و تورت جغرافیک تمانگه یونلتیریلگن کیریش جایلری مقبرهنی تورت تینگ قسمگه بۉلهدی. بنانینگ برچه یوزلریده میده سرلی یشیل غشتلردن تیریلگن بېزهک، قیزغیش غشت فونیده اونینگ یوزهسینی ییریک کوادیراتلرگه اجرهتهدی. قییه قوییلگن خوددی شو غیشتلردن اېسه رومب شکللری قۉلگه کېگلن. هر بیر کوادیرات ایچیده اېسه ییریک یشیل غیشتلر بیلن “لا اله الا الله محمد رسول الله” سۉزلری یازیلگن. مقبرهنینگ گنبدی ۸ بورچکلی قاعده اوستیگه اۉرنهتیلگن. تهداب محلی آق تاشدن قوریلگن دیر. تاشلرنینگ تشقی تمانی سیلیقلنگن. گنبد نینگ یوکسکلیگی 16 مترنی تشکیل اېتهدی. مقبرهنینگ سردآبهسی یا قویی قسمی (اوچ چرپی یا ضرب ایکی) یا (۲*۳)مترلی خانهدن عبارت. بناءنینگ یوقاری گنبذی ویران بۉلگن. آلیب باریلگن تحقیقلر ایلک اونینگ کونوسیمان بۉلگنینی تخمین قیلگن.
آذربایجان تیلیده «قره باغلر توربهسی» آذربایجان نینگ کِنگرلی تومنی، قره باغلر قیشلاغی- نخچیوان نینگ شمالی-غربی قسمیدن چمهسی 30 کیلومتر اۉزاقلیکده قرار تاپگن. توربهنینگ یوقاری قسمیده، کیینگ کمر اوستی نینگ کوک رنگلی فون اوستیگه یازوو توشیریلگن. 1926 ییلیده توربهنینگ کتیبهسینی اوقیگن آ. اعظیمبایووف نینگ قیدیگه کۉره، توربه نینگ جنوبی تمانیده یازوو قالدیقلری بۉلگن. اونده هجری تقویم بوییچه 778 ییلی کۉرستیلگن. حاضر کمر اوستیدهگی یازوو نینگ کۉپلب یېری توکیلیب کېتگن.
توربهدن چمهسی 30متر اۉزاقلیگده یوکسکلیگی 17 مترگچه یېتگن ایکی یوکسک مناره بار. منارهلر نینگ تهدابی کوادیرات شکلگه اېگه. اولرنینگ یوزیده اېسه یشیل کوشینلی غیشتلر یاردمیده بېزهکلر یرهتیلگن. هر ایکی مناره ایچیده ایلنمه شکلیده پاغانهلر موجود. منارهدهگی یازوولر 12. یوز ییلگه عاید دېب ایتیلهدی.
معماری مجموعهگه کیرووچی مقبرهدن تشقری، بو یېرده قۉششه منارهلر و اولر ارهسیده جایشلگن دینی انشات نینگ قالدیقلری هم کۉزگه تشلهنهدی. تخمینلرگه کۉره، قۉششه منارهلر 12.یوز ییل نینگ سۉنگلری و 13. قرن نینگ باشلریده بناء اېتیلگن. بیراق، منارهلرنی بیربیریگه بیرلشتیریب تورگن باش رواق نینگ انشاءسی 14. عصرگه تۉغری کېلهدی. باش رواقده ایلخانیلر حکمداری هلاکو خان نینگ تورموش اۉرتاغی بۉلگن «قوتی خاتون» آتی یازیلگن. شو سببدن، اوشبو اېسدهلیک قوتی خاتون شرفیگه قوریلگن، دېب حسابلنهدی. “نخچیوان تدقیقات و تتبع جمعیتی” نینگ علمی و اکادمیک منشیسی م. میرحیدر زاده 1928-ییلیده قۉششه منارهلر باش رواقیدهگی عربچه یازووده قوییدهگی سۉزلر بیتیلگنینی انیقلهگن:
“بو الله نینگ بېلگیسی-قوتی خانی، تورکمن”
قره باغلر مقبرهسی نینگ تشقی یوزهسی قیزیل و فیروزه رنگی سیرلنگن خشتلر بیلن قاپلنگن، جیومتریک نقشلر و یازوولر بیلن بېزهتیلگن دیر. اونینگ معماری ترکیبی خصوصیتی تۉرت باش رواققه اېگه اېکنلیگی دیر. بو باش رواقلر شمال، جنوب، غرب و شرق یۉنهلیشلریده جایلشگن. شو بیلن مقبره تۉرته تشقی کۉرینیشگه اېگه بۉلهدی. قره باغلر مقبرهسی نینگ یوقاری قسمدهگی مخروطی سیمان گنبد و اونگه عاید یازوولر ویران بۉلگن، شو سببدن اونینگ انیق قوریلیش سنهسینی بېلگیلش امکانسیز دیر. بیراق، تدقیقاتچیلر نتیجهسی؛ مقبره نینگ 14 عصر باشلریده قوریلگنینی کۉرستهدی.
قره باغلر مقبرهسی بیلن «برده مقبرهسی» اۉرتهسیدهگی اۉخششلیک و 14. عصر باشلریده قوریلگنی، اېسدهلیکلرنینگ بیر معمارگه منسوب، دېگن فکرلرگه سبب بۉلگن. حتی قره باغلر مقبرهسی، برده مقبرهسی نینگ مولفی- احمد ایوب اۉغلی حافظ نخچیوانی تمانیدن قوریلگن دېگن تخمین هم موجود. نخچیوان مقبرهلری مجموعه نینگ بیر قسمی صفتیده، قره باغلر مقبرهسی 1998-ییل 30-سپتمبرده یونسکو نینگ تیزلیک بیلن محافظهگه محتاج، بوتون جهان میراثی نامزدلر رویخطگه کیریتیلگن.
قره باغلر مقبرهسی نینگ اۉزهلیکلری:
-دیزاین
اوشبو بناء سلجوق معماری اسلوبی نینگ ایلیمینتلرینی کۉرستهدی، مرکزی قسمیده استوانهیی سیمان منارهسی موجود. اونینگ تشقی کۉرینشی مرکب جیومتریک نقشلر و کوشینلر بیلن بېزهتیلگن.
-منارهلر
مجموعه نینگ اجرهلیب تورووچی اۉزهللیکلری و خصوصیتلریدن بیری قسمن سقلنیب قالگن قۉشه منارهلری دیر. اولر اصلیده ویران بۉلگن مسجد نینگ کیریش قسمینی رمزی یوسینده اۉرهب تورگن دېب، حسابلنهدی.
-معماری تاثیرلری
ایتیب اۉتکنیمیز کبی معماری دیزاینی مرکزی آسیا اسلوبلریدن الهاملنگن بۉلیب، اینیقسه خشت ایشلاولری و بېزهکلریده کۉزگه یققال کۉرینهدی.
-تاریخ
مقبره نینگ انیق کېلیب چیقیشی تۉلیق حجتلشتیریلمهگن بۉلسه-ده، او آذربایجان آته بېکلری دوریده تانیقلی بیر شخص شرفیگه قوریلگن دېب سنلهدی.
2016 ییلی جولای نینگ تورتینچی تاریخیده نخچیوان اۉزرک جمهوریتی عالی مجلس باشلیغی واصف تالیبیوف «قرهباغلر توربه مجموعهسی نینگ قیتهدن تیکلش و تدقیق ایتیش» تۉغریسیده فرمان امضالهدی. قرهباغلر مقبرهسی چوقور تاریخی و کۉرکم معمارچیلیگی بیلن بیزنی فکرلشگه اوندهیدی و حیرتگه قالدیرهدی.
