گۉزهل باغ بیلن اۉرهلگن یوکسکلیگی 20 مترگه یېتگن طغرل منارهسی یا برجی ایران نینگ باشکینتی، تهران جنوبی، ری شهریده یېرلشگن. ایریم قیناقلرده “طغرل” آتی، سلجوقیلر سلالهسی نینگ اساسچیسی طغرل بېک نینگ دفن اېتیلگن جایی اېکنلیگی حقیدهگی ایشانچلردن کېلیب چیققنی ایتیلهدی. قالهبیرسه بعضی متخصصلر و تاریخچیلر اۉرتهسیده هم کۉپلب ضدیتلر و بحثلر موجود. مناره سلجوقیلر حکمداری طغرل بېک، مقبرهسی صفتیده موللجللنگن. شوندهی که ایریم قیناقلرده اۉرنک، “مجملالتواریخ” کتابی نینگ 456 صحیفهسیده:”سلطان طغرل بېک، ری شهریده وفات اېتدی و اونینگ مقبرهسی شو یېرده”، دېب یازیلگن. تورکیهلیک تاریخچی فارق سومر هم، طغرل نینگ دفن اېتیلگن یېرنی عینا شو جای دېب بیلهدی. باشقه یازووچیلر بو یېرنی 15. عصرده تیمور نینگ اۉغلی خلیل سلطان و اونینگ خاتینی شادلملک مقبرهسی، دېب حسابلهیدیلر. “ری باستان”(ایسکی ری) کتابیده حسن کریمیان نینگ ایتیشیچه، بیر گروه بو اېسدهلیکلرنی “فخر دیلیمی” گه تېگیشلی دېب بیلهدی. محمد طباطبانی اېسه، اوشبو بنانی «ابراهیم خواص» اوچینچی قرن نینگ شیخلریگه منسوب دېب بیلگن و طباطبانی نینگ اۉزی هم، 1992 ییلیده شو مناره نینگ یانیده دفن اېتیلگن. بیراق، ایتیلیشیچه بو یېرده دفن اېتیلگن شخص یا که شخصلر نینگ حقیقی کیملیگی حقیده باشقه آتلر و تخمینلر هم ایلگری سوریلگن. اۉرنک اوچون: آلپ ارسلان و اوچینچی طغرل دفن اېتیلیشی حقیده هم فکرلر بار. شو سببدن سلجوقیلر مقبرهسی دېسک مقصدگه موافق بۉلهدی.
طغرل برجی نینگ اۉزهللیکلریدن بیری و ایریم عالملر نینگ تاکیدلشیچه، مناره کونلر و تومنلی کېچهلرده ایپک یۉلی بۉیلب حرکت قیلهدیگان سیاحتچیلر اوچون یۉل کۉرستووچی میاق وظیفهسینی بجرگن. یعنی، کېچه تماندن اونینگ یوقاری دیواریده آلاو یاقیلگن. خراساندن، ری تمان کېلهیاتگن ایپک یۉلی سیاحتچیلریگه یۉل کۉرستیش اوچون مۉللجلنگن. اینیقسه، کونلری اهالی نینگ وقت احتیاجلرینی قاندیرگن. ینه بیر قیزیقرلی جهتی؛ مناره نینگ ایچیدهگی اکوستیکی، خصوصیتی دیر. شوندهی که مرکزیده تورگن حالده سۉزلهگن یاکه قۉشیق ایتگن کیشی نینگ سېسی انعکاس یا ایکو قیلهدی. اېسکی کېزلرده اونینگ مرکزی پاشاهلر و بویوکلر نینگ سۉزلش اۉرنی بۉلگن. چونکه مرکزده تاختب سۉزلگنده، اېشیک آلدیدهگی کیشیلر هم سۉزلرنی ایشیتهآلگن. مرکزدن اوزاقلشگن پیت ایکو خصوصیت یوقالهدی. خوددی بو یېرده سېس کوچهیتیرگیچ قوریلگندېک.
اوشبو برج نینگ ینه مراقلی اۉزهلیکلریدن بیری بو، اونینگ تیگرهسیده تیکلیک یا عمودی قیره اوستیده یاروغلیک و کولنکه نینگ اۉینی دیر. اولر نینگ تیپهسیدهگی مقرنسلر اېسه کون نینگ سنهسینی و وقتنی کۉرستهدی. منوچهر آریان “ینه بیر قرهش: منارهلر” مقالهسیده تاکیدلهگندېک، قویاش نینگ ییللیک حرکتی و زودیاک یا برج بېلگیلریدهگی اۉتیش یۉللریگه اشاره قیلهدی. اوشبو خصوصیتدن تشقری، طغرل منارهسی کنگره یا قیرهلری نینگ مرکزیده یشیرینگن قویاش ساعت آتلی ینه بیر تاپیلمس جهتگه اېگه.
مناره چوقور دیوارلرگه و اۉزیگه خاص جیومتریککه اېگه: اونینگ ایچکی یوزهسی دیامتری 11 متر بۉلگن سیلیق سیلیندیر شکلده، تشقی قسمی اېسه 24 قیرهلی کۉپ بورچکلیلیگیدن عبارت بۉلگن. اوشبو کۉپ بورچکلی ستونلر بیر تماندن دیوارلرنی یېر سیلکنیشیگه چیدهملی و مستحکم توزیلشیگه ایلنتیرسه، باشقه تماندن بنانینگ وقتنی اولچاوچی ماسلمهسی صفتیده ایشلشیگه امکان بېرهدی. قویاش یاغدولریدن حاصل بۉلگن سایهلر، کون نینگ وقتنی کۉرستهدی. قیرهلر یا اضلاعلردن هر بیری یاروغ بۉلگنی بیلن، بیر ساعت قویاش یاغدوسیدن اۉتگن بۉلهدی. شونینگ اوچون هم بعضی متخصصلر نینگ فکریچه، اوشبو مناره ساعت کۉرستگیچ کبی ایشلهیلدی و قویاش یاغدوسی، اونینگ قیرهلریگه و کنگره اوستیگه توشیشیگه قرهب وقتنی انیقلش ممکن، دیگنلر. اېسکی زمانلرده قوریلیشیگه قرهمهی بو بناء، آنگلی یا اسمارت ساعت وظیفهسینی بجریب کېلگن.
برج نینگ یوقاری قسمیدهگی تشقی کۉرینیشی یوکسک مقرنس یاکه (آهو پای/ جیلان ایاغی) بیلن اجرهلیب تورهدی. او، اسلام معمارچیلیگیگه خاص بۉلگن بېزهکلی گنبد سیمان کُرنیس گه آلیب بارهدی. مقرنس نقشینی تشکیل اېتووچی استالاکتیت سیمان شکللر یولدوز سیمان ریجه بیلن دوملاق کُرنیس اۉرتهسیدهگی اۉتیشنی تامینلهیدی. دیوار نینگ بیر بورچکیده بیر اېشیک بار. اېشیک، یېردن بیراز یوقاریگه یېرلشگن بۉلیب، او یېرگچه ایپ یا یاردمچی پاغانهلر بیلن چیقیلهدی. دیوار ایچیدهگی ایلنمهلی پاغانهلر، بنا نینگ یوقاریسیگه آلیب بارهدی. بوگونگی کونده او یېرنی قیتهدن مرمت قیلگونچه چیقیش یاسقلنگن.
دیوارلر نینگ قلینلیگی 1،75 متردن 2،75 مترگچه اۉزگریب تورهدی. ایچکی و تشقی دیامترلری ماس یوسینده 11 و 16 مترنی تشکیل اېتهدی. مناره نینگ یوقاری قسمیده ایلگری، کوفی یازوویده بیتیکلر موجود بۉلگن. ایریم قیناقلرده بو انشات “خلیفه یزید برجی” دېب هم اتهلگن.
کیریش قسمی اوستیدهگی بیتیکده کۉرستیلگندېک، اوشبو مناره ایلک بار قاجارلر دوریده ناصر الدین شاه قاجار نینگ 35 ییللیک پادشاهلیگی دوریده، اونینگ بویروغی بیلن تعمیرلنگن یا مرمت بۉلگن. تعمیرلش ایشلری قیمتلی یادگارلیکنی سقلب قالیشگه خدمت قیلگن بۉلسه-ده، عینی پیتده اونینگ ایریم نازیک بېزهکلری نینگ یۉقالیشیگه سبب بۉلگن. شو بیلن بنا یېمیریلیشدن سقلب قالیندی و کیریش قسمیده مرمردن یسلگن لوحه اۉرنهتیلدی. بنا مستحکملندی بیراق نتیجهده، اېسکی ظریف بېزهکلر اېنیقسه کوفی یازوویدهگی خط مقبرهدن یۉقاتیلدی. بوندن تشقری، منارهگه نهایتده جاذبهلی کۉرینیش بېرووچی قیرهلر یېر سیلکنیشیگه قریشی مستحکملش وظیفهسینی هم بجرهدی. عقللی معماری یچیم، چوقور و زیچ پای دیوار همده مخصوص قاریشمه، ساروجدن فایدهلنگنی طفیلی طغرل منارهسی یېر سیلکنیشیگه چیدهملی سنهلهدی. ایریملر نینگ فکریچه، مناره ایلگری کونو سیمان گنبدگه اېگه بۉلگن و او گنبد، یېر سیلکنیشی عاقبتیده، قولب توشگن. بیراق، بوندهی گنبد نینگ بارلیگی شبهه آستیده قالماقده.
طغرل منارهسی، بیرینچی 1922 ییلیده و ناصرالدین شاه حکمرالیگی نینگ آخریده تعمیرلنگن. اوشبو تعمیرلش ایشلرینی شاه بویروغی بیلن باش وزیر امین السطان و ابوالحسن معمار باشی عملگه آشیرگن و بنا نینگ کیریش قسمیگه مرمر پلیتلر اۉرنتیلگن. 1978 ییلی انقلابیدن سۉنگ، بناءنی مرمت قیلیش اېسلردن چیقدی. بیراق، ینه 70لی ییللرده قیته قوریش ایشلری 1998 ییلی نینگ اۉرتهلریده باشلنگن و 2000 ییلی نینگ قیشیده یکونلنگن. حاضرده، قیته قوریش ایشلری تهران شهر حاکملیگی بیلن نظرده توتیلگن.
تورکلر سلطنتگه کېلگچ یالغیز حکومت قیلمهگنلر، بلکه بیلیم، صنعت، توره اینیقسه معمارچیلیک یۉنهلیشیده اۉزلری نینگ اېنگ بویوک شاهکارلرینی تاریخ صحیفهلریده اویمهلهگنلر. ایرانده بوی کۉترگن طغرل برجی اولردن بیریسی دیر.
