مریم سرخابی ۱۸۸۰ ییلی فاریاب ولایتی نینگ میمنه شهریده توغیلگن. اونینگ آتهسی عبدالباقی مینگ باشی اېدی. کابلدن امیر عبدالرحمن خان کوچلری میمنهنی اېگهلب آلگنیدن سۉنگ, عبدالرحمن خان قسم و قران بیلن میمنه نینگ بویوکلرینی کابلگه چقیرهدی. اۉلرگه کابلده امانگه بۉلگنلرینی و حیاتلری نینگ او یېرده خوفسیز بۉلیشیگه وعده بیرهدی. بیراق, وعدهسینی اۉستیگه تورمهی, همهنی ظالملرچه اۉلدیرهدی.
شو بیلن عبدالرحمن خان, ۱۳۰۱ ه.ق یېلی مینگ باشینی عایلهسی بیلن بیرگه کابلگه کېلیشگه مجبور قیلهدی. چونکه مینگ باشی میمنه نینگ محلی امیرلریدن بۉلیب، عبدالرحمن خان نینگ عدالتسیز و ظالم حکومتیگه قرشی کۉره-شوچیلردن بیری اېدی. اولرنینگ رۉلی اساسا تجاوزچیلرگه قرشیلیک کۉرسهتیش و چیگره مستقللیکنی سقلش اېدی. شونینگ دیک اولر کابل نینگ “شهر کهنه” محلهسیده یېرلشتیریلیب, حکومت نینگ قتیق نظارتی آستیده یشهیدیلر. کۉپ مدت اوتمهی عبدالرحمن خان شو یېل آقیمیده مینگ باشی و ینه بیر قنچه کیشیلرنی “بالا حصار” آرقهسیده نامردچه و دهشتلی بیر شکلده قتل اېتیرهدی. مایوسلیک هر تماندن بو عایلهنی قمرهب آلهدی. مریم نینگ اکهسی بۉلمیش پروفیسور غلام محمد میمنه گی کابلده یشهر اېکن، ۹ یاشیده اېدی. لیکن، تۉرت یاشلی مریم آنهسی بیلن میمنهگه قالهدیلر.
(مینگ باشی سرخابی نینگ آتهسی,) دینی مسالهلر و بیلیملرنی قدرلهگنی اوچون اونینگ کیچیککینه بیر کتابخانهسی بار اېدی. اوشبو کتابخانهده تورلی-خیل کلاسیک, دینی, تاریخی و مدنی اثرلر قبتالیده نفیس قۉل یازمه اثرلر هم موجود اېدی. بو کتابخانهده اۉز اۉرنینی آلگن کتابلر جملهسیدن؛ امیر علی شیر نوایی نینگ خمسهسی, سعدی نینگ گلستان و بوستانی, مولانا نینگ مثنویسی, فردوسی نینگ شاهنامهسی, فضولی نینگ دیوانی, مشرب نینگ دیوانی…و باشقه کتابلردن آت توتیب اۉتیشیمیز ممکن. بیراق، وقت حکومتی نینگ ظالملیگی و شفقتسیزلیگی طفیلی, اونینگ مال ـ ملکی عبدالرحمن خان نینگ عسکرلری تمانیدن تلان ـ تاراج قیلینگن. بعضی بیر بېلگیلرگه کۉره، آتهسیدن قالگن ایریم کتابلر سۉنگی یېللرگچه تیریک قالگن یقینلری تمانیدن سقلهنیب کیلهیاتگن اېدی. بو سۉزنی اېسلهشدن مقصدیمیز؛ اۉی و تیگره نینگ بالهلرگه کۉرستگن تاثیرینی تاکیدلش دیر. شو شببدن هم مریم، کیچیک یاشیدن اعتبارأ ادبی, دینی, صنعت بیلیملری و اینیقسه حسن خط بیلن تانیشگن اېدی. آتهسی نینگ کیچیک کتابخانهسی، اونگه بیلیم آلیش و اونی یوکسلتیریش اوچون مهم قیناق رۉلینی اۉینهگن اېدی. کیینچهلیک مریم, بیلم کاروانی آرتیدن باریب, قۉلیدن کېلگونچه استادلریدن علم اۉرگنهدی.
مریم، بیرینچی مرته اۉی تعلیمیده قاعده بغدادینی اۉقیب بیتیرهدی. سۉنگ, قرانکریمنی آز وقتده اۉرگنیب آلهدی. او کۉپلب دینی کتابلر اۉرنک اوچون، کافیه, کنز, هدایه و باشقه کتابلرنی هم بیر بیر اۉقیب چیقهدی. ۱۸ یاشیگه کېلگنده اېسه اۉز دوری نینگ رواجلنگن علم و بیلیملریدن بهره آلگن بیر اېدین بۉلهدی. حتی اۉزی اۉییده مدرسه آچیب, ۵ یاشدن تا ۱۵ یاشگچه بۉلگن قیز و ییگیتلرگه تعلیم بېرهدی. او، تربیهلهگن شاگردلر نینگ بیر قسمی کمالگه یېتیشیب, اۉشه دیار نینگ مکتبلری, مسجدلری و قشلاقلریده تعلیم بېریش کبی مقدس وظیفهگه باش اۉرگنلر.
حبیب الله خان وقتیده ۱۵ ییلدن سۉنگ مریم, سورگنگه بۉلگن ایناغهسی پروفیسور غلام محمد بیلن “باغ نواب” محلهسیده کۉریشیش بختیگه اېگه بۉلهدی. سرخابی، عایلوی مناسبت حرمتینی نظر گه توتگن حالده, عثمان قل یا محرم باشی لقبی بیلن تانیلگن عمهکیسینینگ اۉغلی بیلن اوینهلهدی. ینگی جفت” باغ قاضی” محلهسیده ینگی حیاتلرینی باشلهیدیلر.
مریم, فضل و علم اهلی بۉلگنی اوچون اونینگ بو فضیلتلری تیزده کابلگه دانگ کوتهرهدی. مریم سرخابی، اۉشه پیتده خاتین-قیزلر آرهسیدن بیرینچی کیشیلردن اېدی که تعلیم بېریش یونهلیشیده ایلک آدیملرنی آتدی. مریم، دربارده سلطنت ایچیگه بۉلگن شخصلر نینگ بالهلری و یاشلریگه تعلیم بېریشگه مقرر بۉلدی. کۉپ یېللر دوامیده دربارده معلملیک وظیفهسینی بجردی. سرخابی، دربارده دینی, تاریخی و ادبی مسالهلرنی تعلیم بېریب کېلگن و کۉپینچه تاریخ معلمی صفتیده فعالیت کۉرستگن. کیېنلری, سرخابی نینگ شاگردلری کۉپهیپ بارگنده, اونینگ قیزلری عایشه نوید و طاهره سرخابی تعلیم بېریش ساحهسیده اونگه یاردم بېره باشلهگنلر.
امان الله خان وقتیده “رشیدیه مستورات” مکتبی تاسیس بۉلگچ, مریم سرخابی اۉشه مکتب نینگ بیرینچی استادلریدن بیری صفتیده ایشگه کیرهدی. در واقع, سرخابی افغانستان خاتین-قیزلری تاریخیده ایلک مرته, اۉقوتووچی بۉلیب ایشلهگن بیرینچی عیال دیر. بیراق, کۉپلب قیناقلرده و منبعلرده مثال اجتماعی ترماقلر آرقهلی, سرخابی نینگ اینتیلگنلری و تعلیم بویچه بیرینچی آدیم کوترگنیگه پرده تشلنماقده.
بو بیلن قالمهی باشقه ملتدن بۉلگن کیشیلرینی یالغان و ینگلش بېلگیلر بیلن ملتگه تانیتماقدهلر. تورک خاتین-قیزلری، تاریخ دوامیده تورلی یونهلیشلریده؛ تعلیمدن آلینگ، دولت قوریش, اوریشلر، ادبیات، یازووچیلیک و یا شاعرلیک ساحهلریگچه اۉز اولوشلرینی ایرککلر قطاریده قوشیب کېلگنلر. بیراق, تاریخ یسمهچیلری نینگ عیارلیگی طفیلی کۉپلب تورک خلقی نینگ فعال خاتین-قیزلری و اولرنینگ آتلری قیناقلردن و خلق ذهنیدن چیتگه اۉریلماقده.
۱۹۳۶. یېلی سرخابی اوچون جوده الملی و قیغولی یېل بۉلهدی. چونکه بو ییلده ایناغهسی پروفیسور غلام محمد میمنهگی وفات اېتهدی. مریم بو قیغو بیلن کابلده اوزاق قالیشگه صبر و چیدم قیلالمسدن, اۉز یورتی قانی توکیلگن آتهلری توغیلگن وطنیگه قیتهدی. آنه وطنیگه قیتگن بۉلسه-ده، او یېرگه هم تینچ اولتیرمهدی. بیرینچی مکتبنی تاسیس قیلیشگه همت قیلدی. او میمنه شهریده بیرینچی مرته قیزلر مکتبینی ابو علی ابن سینانینگ آنهسی ستاره بیگوم آتی بیلن یعنی “ستاره” دېب اساس سالهدی. معارف خدمت چیسی و علم چراغی مریم سرخابی ۱۹۶۳. یېلیده عالمدن کۉز یومهدی. ستاره مکتبی نینگ اساسچیسی بۉلمیش بیگوم سرخابی نینگ روحی شاد و خاطرهسی منگو یشهسین. بیر عالم ایتگنی دیک: «بیر باله، اۉز اۉقوتووچیسی نینگ کۉزیدهگی ایشیلتیگه اۉزینی کۉره دی و تاپهدی» شوندهی قهرمان خاتین-قیزلریمیز نینگ سانی کۉپهییب کیتسین تا که آنه وطن، تیل و تورهمیز بردوام بۉلسین.
