طوطیلر موجود قوشلرنینگ اېنگ قدیمي تورلریدن بیری حسابلنهدی. طوطیلرنینگ تاریخگچه بۉلگن دورگه تېگیشلی تاش قالدیقلری تاپیلگن، مینگلب ییللر اۉتیشیگه قرهمهی اولر اۉز قیافهسینی سهقلب قالگن.
حاضرگی پیتده طوطیلر نینگ ۶۰۰ دن زیاد توری بار، اولر یشهیدیگن منطقه اېسه تروپیک حدودلرگه تۉغری کېلهدی. طوطیلر جَنوبي آسیاده، شمالي افریقاده، آسترلیادهه و آراللریده کېنگ ترقهلگن.
طوطیلر انچه ثباتلی قوش و اوزاق یشهیدی. اولر هر قندهی شرایطگه تېز ماسلشهدی. منه شو سببدن دېنگیزچیلر اولرنی اۉزلریگه همراه قیلیب آلگنلر. بو قوشلرنینگ توسی یارقین و علامتلی، اگر اولرنینگ گپیره آلهدیگنی بۉلسه، اطرافدهگیلرنینگ انچهگینه وقتینی خوشلهیدی.
طوطی گرچه تروپیک قوش سنهلسه-ده، توتقونلیکده هم، ساووق آب-هواده هم اۉزینی جوده یخشی حس اېتهدی. طوطیلر اۉز وطنلریده گله-گله بۉلیب، اۉرمانلرده یشهیدی.
شو نرسه معلومکی، طوطیلر جوده جسور و ایشانچلی قوشلردیر. خوف توغیلگن چاغلر اولر درّاو بیرلشیب، خوفنی برطرف اېتیشگه کیریشهدی.
طوطیلر اېت یېمس قوش بۉلیب، مېوهلر، کورتکلر، پلمه و انجیر یانغاقلری بیلن آزیقلنهدی. اولر میمونلر کبی شاخدن-شاخگه قۉنیب طعام ایزلهیدی. شاخدن-شاخگه سکرهیاتگنده اولر تومشوقلری و آیاقلریدن هم فایدهلنهدی. اگر سیز بیرار گل طوطی نینگ طعاملنگنینی کۉرگن بۉلسنگیز، او آیاقلریدن قۉل صفتیده فایدهلنیشینی بیلهسیز. او تنلهگن طعامینی تیرناقلریده چنگللب، لذت قیلیب یېیدی.
طوطیلر اۉز اویهلرینی درختلر کواگیگه قۉیهدی. اولرنینگ تخمی آق بۉلهدی. آته-آنهلری پولهپانلریگه جوده غمخۉر بۉلهدی و طعام تاپیش ایلینجیده جوده اوزاقلرگه سَیرگه چیقهدی. طوطیلر یوریشنی خواهلهمهیدی، اما اولر جوده یخشی سکرهیدی و اوچهدی. اېنگ قابلیبلی «گپیرووچی» طوطی افریقا کولرنگ طوطیسیدیر، بو نینگ اوستیگه او اېنگ عقللی قوشلردن حسابلنهدی.
آدملر طوطی نینگ گپیریشیگه مهلیا بۉلیشهدی: اخیر بو اۉزیگه خاص اېرمک-ده. اما حاضرگه قدَر بیزگه بو قوش نینگ آدم نطقینی قَی طریقه اۉخشهتیشی نامعلوم بۉلیب قالماقده!
اَیریملر طوطینینگ تیلی اوزونلیگی و قلینلیگی همده اونینگ اۉزیگه خاص توزیلیشی طفیلی گپیره آلهدی، دېب حسابلهیدیلر. بلکه، تیلی نینگ عیناً شوندهیلیگی اونینگ گپیریشیگه امکان بېرر، اما بولر گپیریش اوچون مجبوري شرایطلر اېمس. باشقه «گپیرهدیگن» قوشلر، مثلاً، تروپیک چوغورچوق-مَینه، قرغهلر اونیکیدهی قلین و کتّه تیلگه اېگه اېمس. قیرغيلر و لاچینلرنینگ اېسه تیلی اونیکیگه اوخشهیدی، اما گپیره آلمهیدی!
بلکه اونینگ گپیریشیگه باشقه قوشلردن کۉره «حسسي» قابلیبی یوکسکلیگی سببچی دیر؟ بیزنینگچه، بو هم اونینگ گپیریشیگه سبب بۉله آلمهیدی. ایتگنچه، کۉپ بیولوگلر طوطیلر و باشقه گپیره آلهدیگن قوشلر اۉزلری ایتگن سۉزنینگ فرقینی بیلمهیدیلر، معین افادهلر و حرکتلر اۉرتهسیدهگی علاقهلرنی فهم اېتهدیلر، دېب حسابلهیدیلر.
طوطیلرنینگ «گپیریشیگه» اولر نینگ اېشیتیش و آواز میکانیزملری باشقه قوشلرنیکیدن کۉره سېکینراق ایشلهیاتگنی سببچی دیر. آدمنینگ تاووشی طبیعت طوطیلرگه بېرگن آوازگه اۉخشهشلیگی و بو اونینگ آدم تاووشینی اۉخشهته آلیشیگه امکان بېریشی هم ممکن.
طوطیلرنینگ اېنگ ییریگی کهکهپا یاکه بایاۉغلی طوطیدیر. اونینگ تیک حالتدهگی بۉیی ۶۰ سانتیمترگه یېتهدی. کهکهپا دېیرلی اوچمهیدی،۲۰ ۳۰ مترگه پستلب اوچیشی ممکن. ینگی زلانده یشهیدیگن کهکهپالر حاضرگی پیتده کمهییب بارماقده. اولردن بار-یۉغی ۴۰ ته قالگن، اولرنینگ هم ۱۲ تهسی ماکیان دیر. پرندهشناس عالِملر عینِ پیتده بایاۉغلی طوطی قوشی سانینی آشیریش اوستیده ایش آلیب بارماقدهلر.
