آمو تلویزیونینینگ «افغان ناسیونالیزمی» عنوانی آستیدهگی سۉنگی کۉرسهتووی نشر اېتیلیشی، یالغیز بیر تاریخ و سیاسی بحث اېمس اېدی. بلکه بو بحثنینگ مهمانی بۉلمیش افغانستان سابق مالیه وزیری انوارالحق احدی تیلگه آلگن موضوعلر، افغانستان ناسیونالیزمی ناملی ناکام توشینچهنینگ حقیقی یوزی نمایش اېتیلدی.
احدی بو بحثده، افغان ناسیونالیزمی روایتیدن حمایه قیلهمن دېب، افغانستانده قومی توشینچه اساسیده بۉلگن نتیجهسیز و مملکتنینگ برقرارسیزلیکلر تامان آلیب کېتگن اساسی سببلردن بیرینینگ آچیقلب بېردی.
دېمک؛ بو یازووده، پشتون خلقی فعاللرینینگ، بو ایلیت اۉزلیگی اساسیده بیر مملکت بۉلیشی اوچون بۉلگن طمعسی، میلیونلب انساننی جایلهشتیرگن بیر جغرافیهنینگ قندهی ثباتسیزلیکلرگه آلیب کېتگنی، مدرن بیر روایت و ملی حرکت اساسیده افغانستانده حکومت قوریلیشی قنچهلیک اوزاقلهشیب بارهیاتکنی، طالباننینگ افغان ناسیونالیزمیگه بېرگن ضربهسی و قالهویرسه باشقه خلقلر اېندی نیمهنی اۉرگهنیشلری کېرهک بۉلگنی حقیده تۉختهلماقدهمیز.
پشتونلر ایچیده ناسیونالیزم حرکتی اوچون ظرفیت یۉقلیگی
سۉنگّی ییللر دوامیده، پشتونلر اینیقسه شیرعلیخان، عبدالرحمنخان، اماناللهخان و شونگه اوخشش باشقه بیر قنچه پشتون حاکملر دوریده، دنیانینگ باشقه بیر قنچه مملکتلری جملهدن مصطفی کمال آتاتورک یېتکچیلیگیده اۉرتهگه کېلگن مدرن تورکیهدن اۉرنک آلینیب، افغانستانده پشتونوالی روایت اساسیده، حکومت قوریلیشی خصوصیده افغان ناسیونالیزم حرکتی باشلنهدی.
تورکیه کبی مملکتلردن فرقلی، افغانستان ناسیونالیزم حرکتی بیر جماعهدن نمایندهلیک قیلماقده اېدی که سنتی و قبیلهوی توشونچهلر ایچیده قمهلیب، زمانهوی توشونچهلر و اجتماعی عدالت دېگن مسالهلردن اوزاق اېدی.
بیر جغرافیهده، ناسیونالیزم حرکتی شو وقت رویابگه چیقیب، نتیجه بېریشی ممکن که بو حرکت انتخابی حکومت و زمانهوی تعلیم کبی اساسی مسالهلرگه ایشانچی بۉلسه. افغانستانده اېسه پشتون جماعهسی اۉز قبیلهوی توشونچهلری و قومی طمعلری سبب بوندهی زمانهوی توشونچهلردن اوزاق اېدی و افسوسکه سۉنگّی ییللر دوامیده بو توشونچهلرنی پشتون جماعهسیده قۉللب-قوتلهنیشی اوچون ایش بۉلمهگن. بو مسالهنی طالباننینگ حاکمیتی اۉرتهگه کېلگنیدن بېری کۉریب، توشونیب آلدیک.
افغان ناسیونالیزمی عاقبتی
ایلگری اېسلب اۉتکنیمیزدېک، پشتون فعاللر و حاکملر افغانستان زمانهوی بایلیکلرینی رواجلنتیریش اۉرنیده، قبیلهوی حاکمیت اوچون باشقه خلقلر باشینی کېسیش، افغانستاننینگ پشتون بۉلمهگن خلقلری مدنیتیگه ضد حرکت قیلیش و اۉز جماعهلرینی قبیلهوی افراطیتده سقلهگن. بو ادعالریمیز عبدالرحمنخان، نبیرهسی امانالله، نادرخان و محمدگل مهمند کبی حاکملرنینگ، افغانستان ناملی جغرافیهده بجرگن ظلملری و حاضر اېسه پشتونوالی توشونچه ثمرهلریدن بۉلگن طالباننینگ یاندهشووینی شبههسیز تیلگه آلیشیمیز ممکن دیر.
پشتونلرنینگ تک قبیلهلیک و اۉز اوستونلیگینی باستیریش اوچون بۉلگن بو حرکت، حاضر افغانستان برچه خلقیگه آچیقلندی. انوارالحق احدینینگ سۉنگّی بیاناتیگه نسبتن یاندهشوولر و مناسبتلر شونی کۉرسهتدیکه افغان ناسیونالیزمینی قبول قیلیش اوچون هیچ قندهی اراده قالمهگن. افغان ناسیونالیزمی اساسیده بۉلگن فاشیستی حرکتلر افغانستان تورلی خلقلری ارا، یالغیز بو ناسیونالیزمگه نسبتن اېمس؛ بلکه ملی بیرلیک و ملی توشونچهلرگه نسبتن هم بیفرق و حتا ضدیتنی آلیب کېلگن و حاضر افغانستانده یشهگن خلقلر، افغانستان نامیده بۉلگن بیراق، ملی سرود و شونگه اوخشش باشقه ملی اۉزلیکلرنی اۉزلریدن بیلمهی اوندن نفرتلنهدی. بو دېگنی افغان ناسیونالیزمی افغانستانده کون اۉتیشی بیلن حاکم بۉلمهی بلکه اۉزینینگ تعصبلی یوزینی آچماقده و افغانستانده پشتون بۉلمهگن خلقلرنینگ اویغانیشیگه سبب بۉلماقده دیر.
افغان ناسیونالیزم حرکتی، اۉز اقتداری اوچون طالبان کبی افراطی جریانلرنی حاکمیتگه کېلیشیگه سبب بۉلگن بۉلسه هم بیراق بو توشینچه باریب-باریب ناکام دیر. چونکه اونینگ حقیقی یوزی افغانستاننینگ اۉزبېک-تورکمن، هزاره، تاجیک و شونگه اوخشش باشقه خلقلریگه آچیقلنماقده دیر.
طالبان و افغان ناسیونالیزم
طالباننینگ سۉنگّی تۉرت ییل دوامیده، پشتونوالی و قبیلهوی توشینچهسی اساسیده ایزلهگن سیاستی، باشقه خلقلرگه نسبتن یمان و زمانهوی تعلیم کبی مدرن بارلیکلر بیلن ضدیتی، بو گروه افغان ناسیونالیزم نتیجهسی دېب ایتیش ممکن دیر.
بو مسالهلرنی نظرده توتکن حالده، طالباننینگ حاکمیتگه کېلیشی پشتونلرنینگ «افغان ناسیونالیزمی» توشینچهسیگه ضربه اېدی دېب توشینیش ممکن. چونکه طالبان، افغانستان بوتون خلقی و دنیاگه پشتونلر قبیلهوی توشینچهسیگه تهینگن حکومت قندهی بۉلیشینی یخشیلب، بیلدیردی. شوندهی اېکن انسانی اۉیلاوگه اېگه بۉلگن هر بیر شخص، اېندی افغان ناسیونالیزم رویابگه چیقیشی اوچون یۉل قۉیمهیدی.
پشتون بۉلمهگن خلقلر نیمه قیلیشی لازم؟
افغان ناسیونالیزمی، افغانستان ناملی مملکتده اۉز حاکمیتینی استوار سقلش مقصدیده، بو مملکت خلقلری آرهسیده وطنپرورلیک و ملی اۉیلش دېگن توشونچهلرنی اۉرتهگه تشلهگن. حاضر بو اۉیلاولر قنچهلیک ساخته و باشقه خلقلرنینگ افغانیت شوم رېجهسی برابریده تۉختهشینینگ آلدینی آلیش اوچون آشکار بۉلگن بۉلسه هم بیراق، هلی هم شوندهی سیاستچی و فعاللر بار که اۉلتیریشلرینی افغانستان ملی سرودی بیلن باشلهیدی و آرقهسیده افغانستان بیرقینی قۉییب، بو بیرققه ایشانهدی.
انوارالحق احدی بحثلریده «افغان و پشتون» ایکلهسی هم بیر سۉز یا ده مترادف بۉلگنی اثباتلندی. بو دېگنی اوزاق ییللردن بېری «مېن افغان اېمس من!» دېگن حرکتلرگه پشتونلر تامانیدن قرشیلنیشی سببی هم بیلیندی. شوندهی اېکن اېندی بو مسالهلر افغانستاننینگ پشتون بۉلمهگن باشقه خلقلری اینقسه، اۉزبېکلر، تاجیکلر و هزارهلرنی اۉزلری و کېلهسی اولادلرینی پشتونوالی توشونچهسیدن سقلش اوچون چاره-تدبیر کۉریشگه چارلهیدی.
افغانستاننینگ پشتون بۉلمهگن خلقلری اینیقسه اۉزبېکلر و تورکمنلر کېلهجگینی اولرگه قول بۉلیشلری یا -ده ایکّینچی و اوچینچی درجهدهگی افغانستان فقراسی بۉلگن افغان ناسیونالیزم دایرهسیده اېمس بلکه تورکستان کبی اۉز بایلیکلری دایرهسیده کۉریش اوچون سعی وحرکت قیلیشلری لازم.
خلاصه
افغان ناسیونالیزمی، پشتون جماعهسیده موجود بۉلمهگن ظرفیت و باشقه خلقلرنینگ بو حرکت اساسی مقصدلریدن آگاه بۉلگنی سبب، افغانستانده ناکام بیر توشونچه دیر. باریب-باریب افغانستانده بو حرکتگه نسبتن قۉزغلان بۉلیشی گماندن تشقری بیر مساله اېمس. طالباننینگ حاکمیتی و خلقلر و اولرنینگ مدنیتیگه ضدیتلری بو قرشیلیک کۉپلب یورهکلرده کوچلندی دېب ایتیش ممکن.
شوندهی اېکن، اېندی افغانستان ناملی جغرافیهنینگ کېلهجگی افغان ناسیونالیزم کبی ناکام تجربهدن تشقری، ینگی بیر روایت اساسیده شکلّهنیشی کېرهک.
