حضرت علی شیر نوایی شفقتیدن خواند میر شونده ی حکایت قیله دی:
امیر علی شیر نوایی قیش فصلیده بیر مدت مروده حیات کچیرهدی. بو مدتده, بیر کبوتر نپچه مراتبه نوایی نینگ چادریگه کیرهدی. هېچ کیم اعتراض قیلمهگنی اوچون, کبوتر چادر ایچیگه اویه توزهتیب, تخم قویهدی. نوایی هراتگه یۉل آلگنیده, کبوتر نینگ باله لری حالی تخمدن چیققن یۉق اېدی. شو اوچون نوایی، چادر شوندهی قالدیریلسین تا که کبوتر باله لری تخمدن چیقسین, آنه کبوتر اولرنی بویوتیب، اوچگنیدن سۉنگ چادر یغیلیشینی خواجه حسن بختیارگه امر قیلهدی.
بویوک شاعر, متفکر, دولت ارباب, اۉزبیک ادبیات نینگ یارقین نمایندهسی و غزل ملک نینگ سلطان علی شیر نوایی 1441 میلادی ییلده هرات شهریده توغیلگن. او نینگ آتهسی غیاث الدین بهادر تیموریلر سلالهسی گه یقین انسان بۉلیب، عملدار صفتیده فعالیت یوریتگن. آنهسی کابل امیرزادهلریدن بیری بۉلمیش, ابو سعید چنگ نینگ قیزی اېدی.
علی شیر گه زمانهسی نینگ اینگ مدنی کیشیلری مربیلیک و معلملیک قیلیب, مکمل تعلیم و تربیه بېرهدیلر. او یاشلیک چاغیدن ادبیات و صنعتگه مهر قویهدی. 4 یاشیده مضمونا پشیق سطرلریازه باشلهیدی.7 یاشیدن باشلب, مستقل بیتلر بیتگن. کوچلی خاطره اېگهسی بۉلگنی اوچون یاشلیگیده قرانکریمنی یاد آلهدی. او اۉز آنه تیلی بۉلمیش تورکی تیلدن تشقری فارسچه و عربچه تیللرینی شو درجهده اۉرگنهدی که کتتهلر نینگ توشینیشی قیین بۉلگن منطق الطیر اثرینی فارس تیلیده اۉقیب، یاد آلهدی. عمری نینگ سۉنگی ییللریده منطق الطیر اثریدن الهام لنیب «لسان الطیر»(قوش تیلی) اثرینی کاغذگه توشیرهدی.
علی شیر مکتبده سلطان حسن بایقرا بیلن اۉقیدی. بیراق شاه رخ میرزا وفاتیدن سۉنگ, تاج و تخت تارتشوولری سببلی علی شیر نینگ عایلهسی وقتینچهلیک عراقگه باریشگه مجبور بۉلهدی. نوایی, تفت شهریده اېنگ تنیقلی کیشیلریدن بۉلمیش, شرف الدین علی یزدی بیلن اوچرهشهدی.
میرزا ابولقاسم بابر وقتیده نوایی عایلهسی هراتگه قیتهدی. علی شیر, ینه اۉقیشینی دوام اېتیرهدی. ادبیاتگه چوقور کیریشهدی, موسیقه , نقاشلیک و خطاطلیک بیلن مشغول بۉلهدی. اۉزبیکچه و فارسچهده انچه اثرنی هوس بیلن اۉقیدی.
875 ییلیده نوایی، ابوالقاسم بابر نینگ خدمتیگه کیرهدی. شاعر ابولقاسم بابر و باشقه اتاقلی شاعرلر نوایی نینگ ایکی تیلده یعنی, اۉزبیکچه و فارسچهده یازگن شعرلرینی کۉریب «ذوللسانین»(ایکی تیللیک) شاعر دېب اتهیدیلر. علی شیر اۉزبیک شعرلریده «نوایی» دری شعرلریده «فانی» تخلص قیلگن.
ابوالقاسم وفاتدن سۉنگ، علی شیر نېچه ییل مشهدده قالهدی. او یېرده فلسفه, ریاضی و تورلی علملرنی اۉرگنهدی. اوقیشگه بۉلگن چوقور محبتی و اۉزیدهگی طبیعی استعداد نتیجهسیده نوایی، اۉشه دور نینگ دانشمندلریدن بیری بۉلیب یېتیشهدی. 870 ییللرده آته یورتی هراتگه قیتهدی.
ظهیرالدین محمد بابر تصدیقیگه کۉره؛ ابو سعید میرزا طرفیدن نوایی سمرقندگه سورگن قیلینهدی. نوایی, سمرقنده قیین مادی شرایطگه قرهمهی، اوچ ییل اۉقیدی. هر بیر ایشده بیر حکمت بار دیگنلری دیک, اوشه وقت نینگ یتوک عالملریدن بولمیش ابو لیث سمرقندی, نوایی نی شاگردلیککه قبول قیلهدی.حسین بایقرا خراسان تختنی اېگلهگچ, نوایینی هراتگه چارلهیدی. و دستلب مهر و کیینچهلیک وزیرلیک لوازملریگه تعیینلهیدی. شو طریقدن نوایی سیاست میدانیگه کیرهدی. بیراق، ادبی فعالیتلرینی تۉختهتیب قویمهیدی.
امیرلر, عملدارلر و بېکلر نینگ ظلملریگه قرشی ,870 نچی ییلده خلق پایتختده, قوزغلان کوترهدی. نوایی خلققه خیرخواهلیک کۉرستیب, ظلم قیلگنلرنی جزالهیدی. شو سببدن خلق مهرنی قازانهدی. نوایی, وزیر بۉلگنیدن سۉنگ, خلق و مملکت فایدهسیگه بیر قنچه ایشلر قیلهدی. بیراق، دربارده نوایی گه قرشی اغوا و فتنهلر اویغانهدی.
نتیجهده خلق سېور علی شیر قرشیلیک کۉرستیب، وزیرلیکدن واز کېچهدی. 11 ییل دولت ایشلریگه ارهلشمهیدی. اما اۉزی سېوگن علمی ایجادلری بیلن جدی شغلنهدی. بو ییلر, نوایی نینگ پارلاق و گللب یشنهگن دوری بۉلگن. شو آقیمده «تحفة الافکار» قصیده سینی یازهدی. او، اۉزی نینگ اۉلمس و جاویدان خمسه اثرینی یرهتهدی. خمسه اۉزبېک ادبیات نینگ اېنگ یوکسک چوقیسی دیر.
فتنهچیلر نوایی نینگ خلق پرورلیگی و هراتده بۉلیشینی اۉزلری اوچون کۉپ خوفلی دېب بیلهدیلر. پایتختدن چیتلشتیریش مقصدیده، نوایینی استرآبادگه حاکم تعین قیلیش اۉیینی بیلن سورگن قیلهیدلر. نوایی دولت ایشلری بیلن ایجادینی اوستیگه هم قیزغین ایش آلیب بارهدی. شونگه قرهمهی فتنهچیلر اولوغ شاعرنی زهرلشگه قصد قیلهدیلر. نوایی ایکی ییل استراباد ده تورهدی. سونگره ایشیدن استعفا بېرهدی.
هراتگه قیتیب، هیچ قندهی رسمی وظیفه نی قبول قیلمسدن «مقرب خاقان» صفتیده یشهیدی. و عمرنینگ آخریگچه علمی و ادبی ایجادنی دوام اېتیرهدی.
شو آقیمده بیرین ـ کېتین کۉپ اثر قلم گه آله دی. جملهدن «نسایم المحبة»,«محاکمة الغتین», « محبوب القلوب», «خمسة المتحیرین» کبی اثرلرینی سنهب اۉتیشمیز ممکن.
نوایی 1501 نچی ییل هرات شهریده وفات اېتهدی. هرات خلقی اۉزی نینگ سېوگن اولوغ شاعرینی, غایت قیغو و صمیمی حرمت بیلن دفن اېتهدیلر .
امیر علی شیر نوایی عمر نینگ آخریگچه مملکت بیرلیگینی مستحکملش, تینچلیکنی برقرار سقلش و مملکتنی آباد قیلیش یۉلیده چوقور غیرت بیلن ایش آلیب بارهدی. اۉز حسابدن هرات و باشقه جایلرده مدرسه لر, رباطلر , مسجدلر , خانقالر, حماملر, کوپریکلر و باشقه انشاتلرنی قوردیرگن. کۉپلب شاعرلر, یازوچیلر, عالملر نینگ حامیسی بۉلگن. علم , فن و صنعت رواجیگه کتته حصه قۉشگن.
اول اولوغ ذات نینگ روحی شاد, اۉرینی اوچماغدن بۉلسین.
