بوندن بیر نېچه ییللر آلدین کتّه چیلّه اېندی سېکین-سېکین تماملنیب، کیچیک چیلّه باشلنه‌ی دېب تورگن زمانلر اېدی. قیشلاقده بیر نېچه کون قلین قار یاغیب، همه یېرلر اپّاق قار بیلن قاپلنگن و یېرده‌گی اریقلر هم موزدن تولگن اېدی.
عبدالله بای شوکونلر فقط‌گینه تۉرت-بېش وقت نماز-جماعت اوچون اویی‌دن چیقیب مسجدگه بارردی و بوگون هم عصر نمازینی اۉقیب، اویگه قیته‌یاتگنیده، مسجد کوتلی تَگیده یېتیشگنده، قیشلاق دوکانی آلدیده بیرازگینه دَم آلیب توریب، قرری‌لیکدن تېز-تېز آغریب قاله‌یاتگن ایاغی‌نینگ چرچه‌گنینی چیقریب، ینه اوی تامان یۉل آلیشگه قرار قیلدی.
قار و لای‌دن توله کۉچه‌نینگ یانباشیده‌گی پیاده یۉله‌کلرنی دوکانچی کوره‌ب و تازه‌لب قۉیگن اېدی و عبدالله بای هم شو یېرده یېتیشیب، دوکان آلدیده‌گی سوفه‌گه اۉتیردی-یو و ایاق که‌لوویشیده یاپیشگن لای‌لرنی ارتیب، تازه‌لش بیلن بند بۉلدی.
ساعت هم تۉرت اطرافیده اېدی و اېندی بیر نېچه کوندن سونگ چیققن قویاش، قار یاغیب چمه‌سی بیر هفته اچّیقلنگن هوانی بیراز ملایملشتیریب، اۉزی هم قیشلاق‌نینگ تیپه‌لیکلریدن قیزَریب، باته‌یاتگندی که شو وقتده، کوتلدن کېله‌یاتگن حاجی عصمت‌الله هم یقینلشدی و گویا او هم بیر نېچه کوندن بېری قار و ساووق هواده اوی‌ده قالیب، زیریکیب کېتگنی سبب‌می، بیران هم‌صحبت ایزلب کېله‌یاتگندېک اېدی.
کېلیب عبدالله بای‌گه سلام بېرمسدن هزیللشیب:
-نیمه اویگه کېتمه‌ی توریب‌سیز؟ خوجه‌یین قه‌ېیرگه اېدینگیز دېب سوره‌سه، نیمه جواب بېره‌سیز؟» دېب، عبدالله بای‌گه سیز خاتینینگیزدن قۉرقه‌سیز دېگن کنایه بیلن صحبتنی باشله‌دی.
عبدالله بای هم وزمینلیک بیلن بیراز جایی‌دن سیلجیب، سوفه‌چه اوستیده، حاجی عصمت‌الله گه جای بوشه‌تیب:
-اَی، حاجی اېندی بو یاشده کېمگه کېره‌کمیز… دېب جواب قیتردی و شوندی بۉلیب ایکّی آته‌خان‌نینگ صحبتلری قوشیلیب، اختلاطلری قیزیدی.
دوکان سوفه‌سیده، اوتیریب صحبتلشه‌یاتگنده، حاجی عصمت‌الله، صحبتداشیدن:
-ایاق آغریغی قنده‌ی بای، بو ساووقلر کۉپ عذاب بېرمه‌یدیمی؟… دېب، اونینگ حال‌واحوالیدن سۉره‌دی.
بونگه جوابا عبدالله بای ایاق دردیدن نالیدی اېکن بو دردلرنینگ همه‌سی شو حاضرگی بازاری یاغلردن دېب، شکایت قیلدی:
-قدیملرده بونده‌ی کسللیکلردن نشانه هم یۉق اېدی، بار آدم بېش-آلتی، یۉق آدم اېسه بیر-ایکّی قۉی یا قاره‌مالنی تیره‌مه‌گه یخشی باقیب، بورده‌قی قیلردی و شونی گوشت و یاغیدن ییلنی اخیریگچه، روزغارگه یېتیشتیرردی و یېتیشمه‌گنده هم سَری یاغلر بار اېدی. حاضرنی کۉرینگ، بازاردن برکه‌سیز یاغلرنی آلیب کېله‌سیز و عاقبتی هم بیرته نی کۉرسه‌ینگیز ایاغی آغریدی و باشقه بیرینی اېسه بیلی…
شو صحبتلر اۉرته‌سیده اېدی که دوکان دَمیگه تایرلریگه چنگ باغلنگن موتر کېلیب تۉخته‌دی-یو ایچیدن اوستی-باشی تازه بیر ییگیت توشیب، آته‌خانلرگه هارمه‌ینگیزلر دېب اولر بیلن سلام‌لشیب کېتدی.
موتر ییگیت قیته اوتیرگنیدن سونگ یۉلگه چیقیب، حوض‌نینگ نَریگی تامانیده‌گی حاجی تۉخته‌بای اېشیگیگه باریب، توردی. عبدالله بای بو ییگیت کېم اېدی دېب سۉره‌گنده، حاجی عصمت‌الله:
-او حاجی تۉخته‌بای‌نینگ اوزاق یورتلرگه کېتگن اۉغلی. منه کتّه اېرکک بۉلیب قیتیب کېلیبتی… دېدی.
قیشلاققه ینگی کېلگن مهمان، حاجی تۉخته‌بای نینگ اۉغلی دوران بېک اېدی. او ایش‌سیزلیکلردن قاچیش اوچون دستلب ایران و اوندن سونگ تورکیه یۉلی آرقه‌لی آلمانگه باریب، بیر نېچه ییلدن بېری شو یورتده یشه‌ماقده اېدی و حاضر بیر نېچه ییللیک غربتدن سونگ قیتیب کېلگن.
عبدالله بای بو غربتنی اېشیتیب:
-حاجی! کۉره‌سیزمه دنیا قنچه‌لیک تاره‌یب قالدی. یانینگیزده موتر کېلیب توره‌دی-یو و دنیانینگ بیر بورچهگیدن آدم کېلیب توشه‌دی… دېدی.
حاجی عصمت‌الله هم:
-نیمه‌سینی اَیته‌سیز حاضر بیر نېچه کون ایچیده آدملر دنیانینگ بو تامانیدن او تامانیگه باریب-قتنه‌ب یورماقده» دېب اوزگره‌یاتگن زماننی اېسله‌تدی.
شونگه، عبدالله بای:
-اېسیمده، کۉپ ییللر آلدین اېندی بوروتلریم کوکریب ییگیت بۉله‌یاتگنیمده عمکیم توردیقل‌نینگ عسکرلیگی چیقیب بغلانگه کېتگن اېدی. بیر نېچه آی‌دن سونگ آته‌سیگه خط یوبارگن اېکن، حوض بوییده‌گی سوفه‌ده برچه قوم-قرینداشلر ییغیلدیک و اره‌میزده خطنی اۉقې‌یردیک بیر آدم بۉلمه‌گنی اوچون مسجددن ملا امامینی چقیریب کېلدیم و آخوند خطنی اۉقیب تورگنده، توردیقل‌نینگ رحمتلی آنه‌سی، باله ساغینچیدن کۉز یاشینی توتالمه‌ی ییغله‌گنی ییغله‌گن اېدی… دېب اېسکی خاطره‌دن اېسله‌دی.
عبدالله بای ینه دوام اېتدی:
-شوندن سونگ، قوم-قرینداشلر بونده‌ی بۉلمه‌یدی بیرته‌نی بغلانگه جونه‌تیب، توردیقل‌دن بیر حال‌واحوال سۉره‌ب کېلسین دېب قرار قیلدیلر و شونگه مېنی رحمتلی آته‌م صوفی حضرت‌نی باریشگه تَنله‌دیلر…
قوم-قرینداشلر بیر قیران و ایکّی قیران‌دن ییغیب، صوفی حضرت گه بېریب، اونی بغلان تامان جونه‌تگن و صوفی هم اوزاق سفرگه چیقیب، نهایت باریب توردیقل‌دن احوال آلیب کېله‌دی. قدیملر سفرگه چیقیش و بیر یېردن-بیر یېرگه باریش بونچه‌لیک قیین اېدی. کیم کی بیر مزارشریف باریب کېلیشنی نیت قیلسه، قنچه آدملر کېلیب او بیلن خیرلشیب و باریب کېلگنده هم نېچه کونلرگچه آدملر کېلیب سوره‌ب کېتردیلر. حاضر آدملر آلماندن شوندی کېلیب قاله‌یاتگن وقتده، بغلاننی اېسلب کۉرسم بوگون اېرته‌لب باریب، موترگه اوتیرسه‌نگیز، پیشینگچه بغلانگه یېتیب باره‌سیز و بیر زمانلر آدملر اوچون شونچه یۉلگه باریب-کېلیش قیامت بۉلگن، دېب عبدالله بای اۉز خاطره‌سینی توگه‌تدی.
حاجی عصمت‌الله هم:
-گپینگیز تۉغری! بو زمان اېندی رواجلنیب باره‌یاتگن هلی عمرینگیزنی خدا قۉیسه کۉپ نرسه‌لرنی کۉره‌سیز و بولرنی همه‌سی مکتب و علم‌دن بۉله‌دی اېکن که افسوس بو ترقیاتلردن بیز چېتگه قاله‌یپمیز و اېسینگیزده‌می؟ بیر وقتلر قیشلاققه مکتب کېلدی و باله‌لرینگیزنی اۉقیتینگ دېگن وقتلرده آته-بابالریمیز باله‌م کافر بۉلیب کېته‌دی دېب قۉیمه‌گن اېکن و اېندی منه دنیا رواجلنیب، باشقه یورتلر آدملری اۉقیب، موتر، طیاره و شوندی کۉپلب امکانیتلرنی چیقریب، حیاتنی آسانلشتیرماقده. بیز اېسه هلی آرتگه قالیب، کېتماقده‌میز …
دېب، اۉقې‌یالمه‌گنلرینی اېسلب، افسوسلندی.
عبدالله بای هم:
-مېنی مکتب‌دن چیقریب آلیش اوچون آته‌م مکتب مدیریگه بیر قاپ مه‌ېیز بېرگن اېکن.. دېب حاجی عصمت‌الله‌نینگ گپلرینی تصدیقله‌دی-یو و حاضر اېسه بیزنینگ باله‌لریمیز رواجلنه‌یاتگن بو زمانده آرتگه قالمه‌سین اۉقې‌سین دېگنیمیزده، بو روزغار و خرجتلر آشیشی هم اولرنی قۉیمه‌دی و هم بو اوروش و جنجللرده نه توزوک مکتب بۉلدی و نه توزوک سبق بېره‌یدېگن معلم. دېب شرایطلر ناقوله‌ی کېلگنینی اېسله‌تدی.
بو ایکّی آته‌خان شونچه‌لیک گپگه بېریلیب کېتگن اېکن که هه دېمسدن کون-قاره‌ییب شام نمازی وقتی هم بۉلیب قالدی و ایکّیسی هم جایلریدن توریب، ارقه اېتَکلرینی قاقیب، ینه مسجد تامان یۉل آلدیلر.
شام نمازیدن سونگ هم عبدالله بای رواجلنه‌یاتگن زمان و آرتگه قاله‌یاتگن قیشلاغی و غربتده‌گی اۉغلینی اېسلب، آقساقلنیب، اویگه کېلدی. حویلیده اوچاق باشیده، بیری آوقتنی سوزیش بیلن بند و بیری هم تندیر-اوچاقده، چای‌غولچه‌لر و دونقی‌لرنی تولدیریب قۉییب، قَلین اوچاق‌جابقیچنی تشله‌یاتگن کېلین و قیزی سلاملرینی علیک آلیب، تامگه تامان یۉل آلدی و تام ایچیده، صندلی‌ده تسبیح‌سی قۉلیده «سبحان‌الله» دېب تورگن کمپیری:
-قه‌یېرده گم بۉلیب کېتدینگیز؟ دېگنده حاجی عصمت‌الله بیلن گپگه قالدیم دېب جواب قیتردی.
صندلی‌گه کېریب، تکیه‌سینی قۉییشی بیلن عبدالله بای:
-حوض آلدیده‌گی حاجی تۉخته‌بای‌نینگ اۉغلی اوزاق یورتلرگه کېتگن اېکن کېلدی دېب کمپیریگه بو خبرنی اَیتدی. آنه‌خان هم: آته-آنه‌سی‌نینگ کۉزی آیدین دېب، خورسندلیک بیلدیردی و دوام اېتدی:
-قنه اېدی مېنی هم توران بېک اۉغلیم کېلیب قالسه… دېب تورکیه‌‌ده غربتده یشه‌یاتگن اۉغلی‌دن اېسله‌دی.
عبدالله بای:
-قدیم زمانلردېک اېمس کو منه تېز-تېز تېلفونده اۉغلین بیلن گپیریب اوتیریبسن… دېگن سۉزلر بیلن اونینگ باله ساغینچینی بیراز آزه‌یتیریشگه اوریندی و عمکی‌سی توردیقل‌نینگ عسکرلیککه کېتگنی و مسافرلیک قییند بۉلگن زمانلردن اېسله‌دی.
آنه‌خان اېسه هلی هم اۉغلی‌نینگ یۉلینی کۉزلر اېکن. بیر آز سکوت‌دن سونگ:
-کاش اۉغلیم یاشلیگیده اۉقیگن بۉلسه اېدی. بوگون اۉز یورتیمیزده بیرار مناسب ایشی بۉلیب، روزغاری باشیده بۉلسه اېدی… دېیدی.
آنه‌خان قۉلیده‌گی تسبیح‌سینی صندل اوستیگه قۉییب، کۉپراق ایسینیش اوچون صندل کۉرپه‌سینی اۉزیگه تامان تارتر اېکن:
-اېندی شو یاشگه کیریب، باله تشویشیده بۉله‌من دېب، اویله‌مگندیم. بو حاکملریمیز هم توزوک بۉلیب، شو یېرده مردم باله سی اوچون بیر آغیز نان تاپیشیگه ایش توزاتمه دی تا آنه‌لر کۉزی باله‌لری یۉلیده و خیالی اونینگ حال‌واحوالیگه بۉلیب تورمسه اېدی…
عبدالله بای:
-ای! کمپیر بو یورتنی بیلمیمن نیمه بۉلگن، خلق بیراز تینچ نفس تارتیب، دنیا بیلن اۉزینی ماس قیله‌من دېگنده، ینه بیر تامان چیقیب جنگ و جدل باشله‌یدی و شونده نه اۉقیشنی و نه علمنی قدر و قیمتی قاله‌دی… دېب، عمر بۉیی کۉرگن سیاست‌بازلیکلردن آه تارتیب باشینی قیمیرله تیب قویدی.
