اصلی یشاوچیسی اۉزبېک – تورکمندن اولوشگن جوزجان ولایتی، افغانستان شمالیده یېرلشگن مهم ولایتلردن بیری سنلهدی. اوشبو ولایتنینگ هر بیر چېککهسیده، کهنه تاریخ و کتته مدنیتلر یاتگنی یقال کۉرینهدی.
مُردیان تومنی؛ جوزجان ولایتینینگ مهم اولسواللیکلریدن بیری دیر. بو تومننینگ هر بیر خانهدانیده، اوزاق ییللردن بېری اۉزبېک – تورکمن اېلاتلری یشهگنی کبی، تورک مدنیتی هم سقلهنیب کېلماقده. بو یېر تورکمنلر و اۉزبېکلرنینگ بومی منطقهلریدن بیری اۉلهراق تن آلینهدی. بیراق، اخیرگی کونلرده منطقه یشاوچیلری عدالتسیزلیکلر بیلن رۉپهره بۉلگنلر. اهالینینگ اېکین یېرلری، اوی – جایلری و حتا بابا و اجدادلری یاتگن گۉرستانلری هجوم و تارتیب آلیش بیلن یوزمهیوز بۉلگن.
مردیانلیک آتهخان محمود بو حقده بوندی دېدی “منه شو ییرده جنجال بار، ولی محمد دیگن دعواچی شخصنی قوالهسی باشقه جایدن، بیر قنچه ادارهلر و ولایتدن هیات کېلیب بونی اَیتدی. بو بیزنی اوتمیشلریمیزدن قالگن گورستان، یقین ۲۰۰ ییلدن بیری بیزنی قبرستانمیز دیر.”
نېچه کوندن بېری مُردیان تومنیده یېرلشگن «هندوکش» منطقهسی یشاوچیلرینینگ کوندوزلری جبری کۉچ اېتدیریش تهدیدی و کېچهلری اېسه عدالتسیزلیککه قرشی چارهسیزلیک قیغوسی بیلن یکونلنهدی. دېمک، بوگونلر هندوکش اوستیگه ظلم و تعصبنی سایهسی توشگن.
افغانستان تاریخیده جوزجان ولایتینینگ آتی، اۉزبېک و ترکمن خلقلرینینگ تاریخی بیلن باغلیق. اۉتمیشلرده جوزجانان، گوزگانان، گوزگان، شپورقان، اشبورغان کبی آتلرده اتلگن اوشبو ولایت، اوزاق تاریخ و کېنگ جغرافیهگه اېگه. جوزجان ولایتی تاریخینینگ اۉقیگنده، اۉزبېک و ترکمنلر بو ولایتنینگ بومی یشاوچیلری دېب تن آلینهدی.
دېیرلی بو جغرافیه تاریخ بۉییچه، کۉپلب یخشی و یامان کونلرنی باشدن کېچیرگن و حاکملر ظلم-ستملرینی کۉریب -کېچیرگن کۉرکه ولایتلردن بیری دیر.
حاضر بو ظلم و عدالتسیزلیکلر، تینچ هوا و سِېر حاصللی دشت و دَلهلرنی اۉزیگه سیغدیرگن مُردیان تومنیده اېشیتلماقده. اوشبو تومننینگ «هندوکُش» منطقهسیدهگی تورکمنلرنینگ انچهدن بېری آته-بابالریدن قالگن یېرلری و گۉرستانلری اوستیگه کۉز تیککن طالبان، اوزون ییللر حاکملر تمانیدن ایزلهنیب کیلگن (شمالنی پشتونلشتیریش) سیاست طفیلی تورکمنلر یېرلرینی پشتونلرگه آلیب بېریش بوییچه اولگورماقدهلر.
چمهسی بیر آی آلدین طالبان تهدیدیگه دوچ کېلگن هندوکشلیک تورکمنلر، عدالتسیزلیک و ظلملرگه قرشی سېس چیقاریب، داد و فریاد اېتماقدهلر.
بو منطقه قوم بویوکلریدن حاجی تاج نظر بو دعوا برابریده طالبان حکومتی یاندهشوویدن تنقید قیلیب ایتیشیچه ” ولی محمد ناملی شخصنی ییری وو تامانده، کیلیب بو ییرده بیزنی ییرلریمیز اوستیده دعوا قیلگن، دعوا بۉلگندن کیین بیز آقسقاللریمیز حبسگه آلیندی. اگرده حبسگه آلیشنی بۉلسه دعوا ایکی تامانی هم حبسگه آلینسین اېدی. لیکن بو حکومت یالغیز بیزلرنی زندان قیلدی.”
اۉزبېکلر و تورکمنلرنینگ خاص منطقهلریده، طالبان تامانیدن جبری کوچ اېتدیریش و پشتونلر اینقسه طالبان جنگریلرینی یېرلشتیریلیشی، اۉتگن اوچ ییل ایچیده طالباننینگ سیاستیگه اَیلهنیب قالدی. طالبان اۉزبېکلر و تورکمنلرگه قرشی بو قیلمیشلرینی افغانستان شمالی ولایتلرینینگ، تورلی منطقهلریده عملگه آشیرماقده.
بیز حاضر مُردیان تومنیده خلق روایتلری آرقهلی طالبان تمانیدن دوام اېتیب تورگن ظلم و ستملرنی هندوکش منطقهسیده گزارش قیلیب، تېکشیرماقدهمیز. بو یېرده، طالبان اچینرلی حالده اهالینینگ آته-بابالریدن قالگن میراثلرینی تارتیب آلیب، پشتونلرگه تاپشیریش بۉییچه ایش آلیب بارماقدهلر. مذکور گروهنینگ قراریگه قرشی چیققنلرنی تهدید قیلیب و قماققه آتیلگنی ایتیلماقده.
مردیانلیک ینه بیر یشاوچی حسین بای بو حقده بوندی دیدی “گورستان اوچون بیزلرنی هیچ گپمیزگه قولاق توتمهی ایتیب قمهب قویدی، ۱۶ کیشی توتقینگه آلیندی، بونی تاثیری جده کۉپ، بیر انسان قبرستاننی کېلیب آلیب اوستیده موتر هیدهشنی کیمنی وجدانی قبول قیلهدی؟”
هندوکش منطقهسینینگ بیر چېککهسیده واقع، منه بو یېر؛ اهالینینگ چمهسی ۲۰۰ ییللیک گۉرستانی دیر. بو قبرلر، تورکمنلرنینگ بابا و بۉغچهلرینینگ ابدی منزلگاهلری دیر. اما بوگونلر عدالتسیزلیک و انسانی یېریک تراژیدی بیر وضعیتنی اېشیتیشینگیز ممکن. یقینده طالباننینگ مُردیان تومنیدهگی خوفسیزلیک قومندانی غلامسخی ناملی کیشی، تورکمنلرنینگ بو گورستانی بوزیلیب، پشتونلرگه تاپشیریلیش بویروغینی بېرگن. غلامسخی، بویروغینی عملگه آشیرمهگن اهالینی قماققه آتیب، جزالنیشلرینی بیلدیرگن.
بو طالبان اعضاسینینگ فاشیستلرچه بویروغی، هندوکشدهگی تورکمنلرنینگ قوتلوغ بارلیکلری، اۉتمیشلری و انسانی حقلریگه کتته حرمتسیزلیک دیر. نېگه دېگنده، بو یېرده بیر پشتون/اوغان اوچون کتته بیر قیشلاق اهالیسی، حقارتلهنیب و آغیر کونلرنی کېچیرماقدهلر.
مردیانلیک یاشی قرری آتهخان بابانظر بیز بیلن اۉتکزگن صحبتلریده، بو جنجل حقیده بوندی دېب سۉزلهیدی “ولی محمد ناملی بیر اوغان دعوا آچیب بیز بیلن جنجلگه باشلهگن شو اوچون دعوا بار، بیزگه ایتهدی ییر ولی محمددن دېب، بیز ایتدیک که بو ییر حج اوقافدن بیز اونی آلیب گورستان قیلگنمیز، ۲۰۰ ییلدن بیری بیزنی گورستانمیز شو اوچون بیز اونی سقلب قالیش اوچون اولگورهیبمیز.”
شونینگدېک بو مطقه ینه بیر یشاوچیسی، “بو قضیه تۉغریسیدهگی دعوا ییللردن بیری جریانده دیر، ولی محمد بیزلرنی حجتلریمیز بیر تامانلمه دیدی، شو دعوا ولایتگه باردی ولایت حاکمی برچه ادارهلر رسمیلرینی ییغیب، بیزلرنی ایشمیز تیکشیریب، اوستیمیزده هیات تعیین قیلدیلر. بو تیکشیریشلر نتیجهسیده بیزنی گورستانمیز ولی محمد ییری اېمس اېکنلیگی انیقلندی.”
مُردیانلیک تورکمنلر، طالبان حاکمیتیده سېسلریگه قولاق سالهیدیگان بیران اداره یا ده شخص بارمی؟ دېب قۉللریدهگی حجتلری آلیب، کۉپلب دولت ادارهلریگه باش اورگنلر. بیراق، اولرنینگ سېسیگه قولاق سالیب، حجتلری تېکشیریلمهی، طالبان محلی رسمیلری اهالینی تهدید و قماققه سالیب، اولرگه قرشی حرمتسیزلیک قیلگنی ایتیلماقده.
منطقه قوم بویوکلری و آقسقاللریدن بولمیش سیس چیقارگن ۱۲ کیشی غلامسخی ناملی طالبان اعضاسی تامانیدن تومن خوفسیزلیک قومندانلیگی حاجتخانهلریده نېچه کیچه -کوندوز جزایی قیلینیب سقلنگنلر.
بو جنجل سبب توتقینگه آلینگنلردن بیری احمدالله نینگ ایتیشیچه “بیز ۱۴ کیشینی آلیب کېتیب محبوس قیلدی، قماقخانهده بیزلرگه گورستانلرینگیزنی ولی محمدگه تاپشیرینگلر دېدی، بیز گورستان بیزلردن دېگنمیز قومندان ایتتی که قبرستاندن وازکیچمسهلرینگ سیزلرنی قماقده اسرهب قالهمن دېدی، بیزنی آغیر شرایطده ۷ کون قماقده اسرهدی و بیزگه تاکه قبرستاننی تاپشیرمهگنلرینگیزچه قماقده قالهسیلر دېب تهدید قیلدی.”
افغانستانده یېر مسألهسی، اینیقسه مذهبی و مدنی قدریتگه اېگه قبرستان و مسجد کبی بارلیک اۉرنی خلق ایچیده جوده مهم مسألهلردن سنلهدی. شونینگ اوچون بو بارلیکلر ناموس حیثیده سقلهنیب، حراست قیلینهدی.
بوندن تشقری، خلقارا انسان حقلری قانونلریده، اۉتمیشلریدن میراث قالگن یېرلرگه یشب و اېگهلیک قیلیش حقی، دنیانینگ هر بیر چېککهسیدهگی انساننینگ، انسانی حقلری دیب تانیلهدی.
جوزجانلیک تورکمنلر هم، طالبان تامانیدن تهدید اېتیلگن بۉلسهده، بیراق کوچلری باریچه بو ظلمگه قرشی توریشلرینی بیلدیرگنلر.
بو حقده منطقه ینه بیر یشاوچیسی جمعه گیلدی حقلریدن دفاع اېتیشلرینی تاکیدلب ایتیشیچه “بیز حقمیزدن مدافعه قیلمسک بۉلمهیدی، بیزنی خلقمیز جدی نظرگه توتیلمهدی، بیلمهدیم بو کیشی نینگ حمایهگری کیم دیر، والی می یا ده وزیر می بو اوچون بیزلرنی اوستیمیزگه زور ایتهدی. بۉلمسه اۉزی بیر شخص لیکن جنجل بۉلگن اوندن کتته حمایه بۉلهدی.”
افغانستانده جبری کۉچ ایتدیریش، طالبان دوریده خلاصه بۉلمهیدی. بو جریان عبدالرحمن خان، اونینگ نبیرهسی امانالله، نادرخان، ظاهرشاه کبی پادشاهلر و اولرنینگ حمایتیده بۉلگن محمدگل مهمند کبی حاکملر آرقهلی جدی شکلده ایزلهنیب، بومی/یېرلی خلقنی سورگون قیلیب، پشتونلرنی یېرلشتیریب کېلگنلر.
طالبان حاکمیتی، ۹۵ فایز پشتونلردن شکللنگن. بونینگ اوچون هرقندی دولتی امکانیت و کوچ پشتونلر باشقرویده بۉلگن. جبری کۉچ اېتدیریش، پشتونلر و طالبان جنگریلرینینگ اۉزبېکلر و تورکمنلر آرهسیدن یېر آلیش لایحهسی کوچلی روشده عملگه آشیریلماقده. هندوکش قضیهسی، بو سعی و حرکتلرنینگ کیچیک بیر اۉرنگی دیر.
پشتون حاکملری، بو ایش بیلن افغانستانده قومی قوملر ترتیبنی بوزیب، مهم یېرلرنی پشتونلرگه اۉتکزیش بیلن اوغانیزه پلانیگه توغری یوریماقده. بو بیلن منطقهده اوز نفوسلریگه آرتیریش مقصدیده و حاکمیتلرینی ینهده سقلش اوچون اوزون ییللردن بېری مذکور لایحهنی جدی شکلده عملگه آشیرماقدهلر. طالبان بو بیلن اۉزبېکلر و تورکمنلر آرهسیده حربی کوچلری و جنگریلرینی ترقهتیب، رادیکالیزم توشونچهسینی کینگهیتیرهدی. شونینگدیک، اۉزلریگه قرشی هرقندهی حرکتگه قرشی کوچلی قالیشنی ایستهیدی.
مردیانلیک جمعه مراد نینگ ایتیشیچه “بیر تامانلمه قرار آلینگن، بیزنی قبرستانمیز و ییرلریمیزنی آلیب بیریش اوچون قرار آلگنده بیزنی قیسیمیز حضوریمیز بار اېدی؟ بیزلرنی اېتیب بیزدن هم سۉرالسین کیین فیصله اېتیلسین.”
شونینگدېک، اۉزبېکلر و تورکمنلر زیج یشهیدیگن تورلی منطقه و ولایتلرده طالباننینگ اوغانیزه پلانلرینی سِېزگن حالده، افغانستان تورکلری اوچون نیچه تکلیفنی ارایه قیلهمیز:
۱ جبری کۉچ اېتدیریش؛ اۉزبېکلر و تورکمنلرگه قرشی بو قبیل باسیملر تۉختهتیلیشی کېرهک.
۲ اۉزبېک و تورکمنلرنینگ انسانی حقلری، نقض اېتیلگنی و یشب تورگن یېرلری و باش پناهلرینی قۉلدن بېریب، آغیر احوالده توشیب قالگنی خلقارا همجمعیت و انسان حقلری کنوانسیونی تمانیدن جدی توجه قیلیشی کوتیلهدی.
۳ اۉزبېک و تورکمنلر هم فاشیستلرچه حرکتلرگه جیم تورمهیدیلر. بو قوملرگه قرشی حرکتلر دوام اېتگن تقدیرده، اۉزبېک و تورکمنلر زیج یشهیدیگن منطقهلرده بنیادی نزاعلر تاپیلیشی ممکن. شونینگ اوچون طالبان بو قیلمیشلری عاقبتینی توشونیشی کېرهک.
عدالتسیزلیکلرگه قرشی سېس چیقاریش و انسان حقلریدن مدافعه اېتیش، هرکیمنینگ باشقهلرگه قرشی صمیمیتی، ایچکی تویغو، عدالتخواهلیک تفکری و بیر-بیرگه قرشی انسانی بۉُرچی بۉلگنینی کۉرستهدی.
