ناصر خسرو (1004-1088)
ناصر خسرو زمانهسی نینگ یېتوک معنوي-روحي اربابی صفتیده انسانده اصلیی-الهي جهت بارلیگی و او اۉز حقیقتینی بیلیب آلیشگه قادر اېکنلیگینی تأکیدلهیدی. بو نینگ اوچون انسان حیاتینی بېهوده اۉتکزمسلیگی، اصلیگه یېتیش اوچون سعی-حرکت قیلیشی، علم اېگهللشی و مادّي احتیاج گِردابیگه توشمسلیککه دعوت اېتهدی. ناصر خسرو اساسي دقّتنی انساننینگ پاکلنیش جریانیگه قرهتهدی. اونینگچه، انسان اۉز اصلی-الهي روحگه قَیته قۉشیلیشی اوچون اۉزی نینگ حقیکهتی، ادبياتینی انگلب یېتیشی، اۉز-اۉزینی تکمیل اېته بیلیشی، اخلاقینی صاف توتیشی، پاکلشی لازم. بونینگ اوچون غیر انساني حرکتلردن سقلنیش، غریب و غربالر قلبیگه آزار یېتکزمسلیک نینگ اۉزی کفایهدیر.
اۉتمیشداشلری عنعنهسینی دوام اېتتیرگن شاعر، آدملرنی فضیلتلی، خوش فعل-اطوارلی قیلیب شکللنتیریشده تربیه حصهسی نینگ بېقیاس اېکنلیگیگه اورغو بېرهدی. شوندن بۉلسه کېرهک، علّامه اثرلریده اخلاقي پند و نصیحتلر، حکایت و قصهلرگه کېنگ اۉرین بېریلهدی. اونینگ شوندهی اورینیشلرینی «اخلاقی حمیده و ضمیمه» سرلوحهلی شعری مثالِده هم یقّال کۉریش ممکن.
انساننی ایکّیگه اجرهتگن فیلسوف شاعر اونینگ اخلاقیگه هم خودّی شوندهی مناسبتده بۉلهدی. اصلیده آدم نینگ یامانی بۉلمهیدی. یامان تربیه کۉرگن، فعل و اطواری یخشی یاخود نالایق انسانلر بۉلیشی ممکن. بس شوندهی اېکن، اساسي دقّت اخلاقي تربیه معمالریگه قرهتیلماغی لازم.
ناصر خسرو نینگ معنوي میراثی پند و حکمت بابیده اولکن خزینهنی اېسلهتهدی. اونینگ کتّه-یو کیچیک اثرلریده اخلاقي قرهشلر مرکزي اۉرین توتهدی. اونینگچه، یامان بیلن یخشی، خیر و سخاوت و بخیللیک آرهسیدهگی فرقنی اجرهته بیلیش اوچون انسان، بیرینچی گلده، اۉزلیگینی یخشی انگلب آلیشی لازم.
حکیم نینگ بیر قطار اخلاقي قرهشلری عمومانساني، عمومبشري اهمیتگه اېگهدیر. جملهدن، بویوک متفکر نینگ غرضلیک بیلن بېحد مالو ملککه بېریلمسلیک، اۉتر دنیا نینگ یوزهکی خورسندچیلیکلریگه حرس و هوس قۉیمسلیککه دعوتی برچه دورلر، اېل و اېلتلر اوچون بیردهی منفعت کسب اېتهدی.
معتبر دانشمند ایجادیدهگی عمومبشري معنوي قدریتلردن ینه بیری اۉزگهلرگه نسبتاً عدالتلی، انصافلی بۉلیش، قشّاق و ناتوان، جسماني جهتدن ضعیفلشگنلرگه رحم و شفقت کۉرسهتیش، باشقهلرنینگ گناهینی کېچیریش کبی یوکسک غایه و نصیحتلردیر. اولوغ شاعر خودّی شوندهی چقیریق روحی بیلن منصبدارلرگه مراجعت قیلهدی، اولرنی اۉز قۉل آستیدهگی محنت اهلیگه نسبتاً رحم و شفقتلی، مهربان بۉلیشگه دعوت اېتووچی مصرعلرنی یازهدی.
«معنوي جهتدن اولغهیماقچی بۉلسنگ، مرتبهنگنی یوقاری کۉتریشنی ایستهسنگ، جهاننینگ اولوغلریگه یقینلشیشنی خواهلهسنگ علم اۉرگن، عقل و ادراکینگنی تکامللشتیر»، دېیدی دانا شاعر. چونکه عینِ اۉشه فضیلتلر انساننی اولوغلیک پاغانهسیگه کۉترهدی، اولر معنوي جهتدن اوچ تورگه پیغمبر، اولیالر و حکیم و دانالرگه بۉلینهدی. علم و عقل آدمنی حقیقي انسان روتبهسیگه اېریشتیرسه، نادانلیک اېسه اونی آدميلیک درجهسیدن چېتلشتیرهدی.
ایلغار متفکر علم اۉرگنیشگهگینه اېمس، اونی ترغیب، تشویق قیلیشگه، علم طالبلریگه، اونی قیدیرووچیلرگه یېتکزیشکې-رکلیگیگه علیحده اعتبار بېرهدی:
اۉزینگنی علم بیرله بېزهتگیل،
فقط کیمخاب کيگن اېمسدیر گۉزل.
او علمنی جان ایچیدهگی گوهر دېب اتیدی:
عقل بیلگن همه گوهرلر ارا،
علمدن یخشی کیمیا یۉقدیر اصلا.
ناصر خسرو نینگ فکریچه، کیشی دلیگه تسکین بېرگووچی، اونی بو دنیاده شاد و خرّم قیلگووچی هم علم:
اگر خرّملیک ایسترسېن، سۉراقله علم ایله حکمت،
اۉشنده علم و دانشدین آلورسن مېوهیی حاجت.
اونینگ «علم» توشونچهسی فقط دیني علملر بیلن چېگرهلنیب قالمهی، بلکه بوتون دنیاوي بیلیملرنی اۉز ایچیگه آلهدی. اونینگ فکریچه: «کیشیلر آرهسیده عقللیلری عقلي لذتگه اینتیلهدی. شوندهگینه او عمومي لذتگه اېریشهدی. بو لذت منبعی تاغلیق عالمدیر… فقط آدم علم اۉرگنیشدن لذت تاپهدی، بو حس حیوانلرده یۉق، علم نینگ هر بیر پاغانهسی ینه یوقاریراق پاغانهگه آلیب کېلهدی، دېمک، بیلیم نینگ چېگرهسی یۉق»، دېب یازهدی ناصر خسرو «زادالمسافرین» («سفر قیلووچیلر یۉل انجامی») دېگن کتابیده[1].
