آلماتی- یازمه تیل کېنگ یوکسلیشیدن انچه وقت آلدین، کۉچمنچیلر نقش و بېزهکلر آرقهلی سۉزلشگنلر. بېزهکلر قزاق مدنیتده شونچهکه گۉزهلیک اېمس اېدی؛ اولر کیملیک، ایشانچلر و استپ یا دشت حیاتیدن شکللنگن دنیا قرهشلرینی مجسم اېتردی.
ایتنوگراف و صنعتچی بلبل کپقیزی عنعنهوی “اویو-اورنک”( بېزهکلر)نی یالغیزگینه توشونچه صفتیده اېمس، بلکه کۉپ قتلملی مدنی تیل صفتیده توشونیش کېرهکلیگینی ایتهدی. اونده هر بیر عنصر اۉزیگه خاص معنا و وظیفهگه اېگه.
عادی بېزهکدن آرتیق
کاپقیزی نینگ ایتیشیچه، «اویو»(کېسمه بېزهکلر) و «اورنک»(بۉرتمه بېزهکلر) اتهمهلری کۉپینچه بیرگه ایشلهتیلسه-ده، اولر تورلی تکنیک و افاده شکللرینی انگلهتهدی.
“اویو” کېسیش و قیراغلی(پرچه تیکیش) آرقهلی یرهتیلهدی، قۉلگه کېلگن بېزهک کیگیز گیلملر، کییملر و اوی-روزغار بویوملریگه قۉللنهدی. او علحیده حالده تۉلیق اېمس، چونکه فقط بویوم بیلن اویغونلشگنده معنا تاپهدی.
“اورنک” اېسه اۉییب ایشلنگن یاکه بۉرتمه بېزهکلرنی انگلهاهدی و اساسا زرگرلیک اینیقسه میتال یا تیمیر بویوملرده اوچرهیدی. ایککلهسی بیرگهلیکده هنرمندچیلیک و دنیا قرهشینی عکس اېتیرووچی یالغیز ویژول تیزیمینی تشکیل اېتهدی.
سۉزسیز تیل
کاپقیزی، بېزهکلر ایلگری علاقه واسطهسی صفتیده خدمت قیلگن، دېب ایتهدی. بېزهک دېب کۉرینهیاتگن نرسهلر، اۉز وقتیگه «کۉرینیش/بصری پاسپورت» وظیفهسینی بجرگن. کییم یوزیگه، قوراللر یا کوندهلیک بویوملردهگی بېزهکلر انسان نینگ کېلیب چیقیشی، اجتماعی اۉرنی یاکه کسبینی کۉرستیب بېرهآلگن.
ایپک یۉلی کبی سودا یۉللریده، آدملر تورلی تیللرده سۉزلشگن جایلرده، بو بېلگیلر سۉزسیز ملاقات قیلیش امکانینی بېرگن. خوددی زمانهوی بېلگیلر کبی، اولر آدملرگه ناتنیش تیگرهده اۉزینی کیملیگنی و معنالرنی توشونیشیگه کمک بېرگن.
او اېتدی:
«اگر بوگون بیزلر بیرخیل بېلگیلر آرقهلی اوچاق میدانلری یا یۉل کۉرستکیچلر بیلن یۉلیمیزنی تاپهدگان بۉلسک، بیزنینگ اجدادلریمیز اوچون بوندهی یۉلنتیرووچی “اویو” بۉلگن. بو بیزنینگ ملی تفکریمیز و قدریتلر تیزیمینی بېلگیلاوچی رمز اېکنینی اونوتمسلیک مهم.”
طبیعت-الهام قیناغی
کاپقیزی نینگ ایتیشیچه، قزاق بېزهکلری نینگ اساسی طبیعتگه باریب تاقیلهدی. اطراف-محیط بیلن یقین علاقهده یشهگن کۉچمنچیلر، طبیعی عنصرلرنی رمزی بېزهکلرگه ایلنتیرگن. بو بېزهکلر حدودگه قرهب، منظره و تورموش طرزیگه ماس یوسینده فرقلنگن.
شرقی قزاقستانده، چارواچیلیک اوستون بۉلگن حدودلرده، شاخگه اۉخشش “قوشقار مویز”(قوچ شاخی) کبی بېزهکلر کېنگ ترقهلگن. بوندن تشقری، باشه حیوان و قوشلرگه تېگیشلی رمزلر هم موجود: “تیوا تَبان”(تیوا ایاغی)، “قاز تَبان”(غاز ایاغی)، “بوتامویین”(تیوا بالهسی بوینی)، “قاز مویین”(غاز بوینی)، “قوش قناتی”، “بالیک کۉز”(بلیغ کۉزی)، “بوتاگؤز”(تیوال بالهسی کۉزی) و “قوش تومسیک”(قوش توموشوغی).
اېکینچیلیک رواج تاپگن قزاقستان جنوبیده، اۉسیملیک و گللر نینگ بېزهکلری اوستونلیک قیلهدی. مملکت نینگ غربی قسمیده بوغدای و ارپه کبی دانهلردن الهاملنگن بېزهکلر مۉل-تۉکینلیک و فراوانلیک رمزی سنهلهدی.
اونینگ تاکیدلشیچه، هر بیر بېزهک آدملر نینگ قندهی یشهگنینی و اولر اوچون نیمه مهم بۉلگنینی کۉرستهدی.
صنعت و تکنیک
صنعتچی نینگ ایتیشیچه، بېزهکلر یالغیز معنا اساسیده اېمس، بلکه قندهی توزهلیشی و قهیېرده قۉللنیلیشیگه قرهب بېلگیلنهدی. معماری بېزهکلر خواجه احمد یسوی مقبرهسی کبی انشاتلرده یققال کۉرینهدی. بو یېرده جیومتریک انیقلیک اوستونلیک قیلهدی.
کوندهلیک یشمده اوشبو بېزهکلر «سیرمک» و «تکمت» کیگیز گیلملرده، شونینگدېک کییم و اکسیسوارلرده اوچرهیدی. زرگرلیکده اۉیمه، فلیگرن(بو جوده نازیک میتال سیملریدن کۉپینگه آلتین یاکه کوموشده بېزهک یسهش صنعتنی) و بۉرتمه تکنیکلری ایشلهتیلهدی. اوی-روزغار بویوملریده اېسه کشتهچیلیک، تۉقیش، کیگیز باسیش و پرچه تیکیش کېنگ قۉللنیلهدی.
بېزهک معنالری صفتیده
کاپقیزی نینگ تاکیلشیچه بېزهکلر فقط بېزهک اېمس، چونکه اولر نهایت معنا آلیب یورهدی. بېزهکلر کۉپینچه تیلهک، دعا یاکه حمایه رمزی صفتیده خدمت قیلهدی. مثلا، تاشبقه بېزهگی اوزاق عمر و ساغ-سلامت قیتیشنی انگلتهدی. عنعنهوی یوسینده اوزاق سفرگه چیقهیاتگنلر اوچون ایشلهتیلگن.
قوش بېزهکلری اېرکینلیک و آسماننی افادهیلهیدی، اۉسیملیک بېزهکلری اېسه حیات و اۉسیشنی بیلدیرهدی. هنرمندچیلیک بو تصویرلر آرقهلی ساغلیک، کوچ و اویغونلیککه بۉلگن اومیدلرنی افاده اېتگنلر.
شو بیلن بیرگه، ایریم رمزلردن جوده احتیاط کارلیک بیلن آسیغلنیش یا فایدهلنیش کېرهک. “شنیرق”(یورت نینگ مقدس یوقاری قسمی) کوچلی مدنی رمز حسابلنهدی و هېچ قچان اوستیگه ایاق قۉییلهدیگان بویوملرده ایشلهتیلمهیدی.
کاپقیزی نینگ ایتیشیچه، “اویو” قطعی یوسینده اېرکک و خاتین بېزهکلریگه بۉلینمهیدی. بیراق، “شخص مقامی” دېگن توشونچه موجود.
“اۉرنک اوچون، “کون” (قویاش) بېزهگی کوچ و شخصیت رمزی دیر. او اېرککلر نینگ باش کییملری آرقه قسمیده، عایله باشلیقلری و یېتکچیلریگه آمد تیلهش مقصدیده تیکیلگن. اونی گیلملرده یاکه خاتینلر کییملریده ایشلتیش توصیه اېتیلمهیدی. قالگن بېزهکلر اېسه عمومی مېراث سنهلهدی و اولردن تۉغری فایدهلنیش مهم. او شوندهی دېدی:” اساسی نرسه-عنعنه و ایجاد اۉرتهسیدهگی تۉغری موازنتنی تاپیش دیر.”
اولرنینگ رمزی چوقورلیگیگه قرهمهی، قزاق بېزهکلر قطعی قاعدهلر بیلن باشقهریلمهیدی. صنعتچیلر تاریخن انیق قاعدهلردن کۉره، اۉز سېزگیسی و بدیعی قراریگه تهیهنیشگن. بیرته بېزهک یا نقش تورلی بویوملرده-گیلم، کییم و زرگرلیکده-ایشلهتیشی ممکن بۉلیب، او وضعیت و اۉلچمگه قرهب ماسلشتیریلگن. بیراق، موازنت هر دایم مهم بۉلیب قالهدی.
کاپقیزی، متناسبلیک و معیار حقیقی هنرمنچیلیک نینگ اساسی دیر، دېب اېسلهتهدی. کتته بویوملر جسور و افادهلی بېزهکلرنی طلب قیلهدی، کییملرده اېسه نازیک و نفیس دیزاینلر بۉلیشی کېرهک. اونینگ فکریچه، بېزهکلردن آرتیقچه فایدهلنیش گوزهللکینی آشیرمهیدی، عکسینچه اویوغونلیکنی بوزهدی.
صنعتچی نینگ ایتیشیچه، قزاق بېزهکلری اوستا نینگ تصوری عنعنهگه حرمتی اۉرتهسیدهگی موزانت دیر. هر بیر بېزهک یشیرین معناگه اېگه. اوستا طبیعتدن آلینگن الگولرنی آلیب، اولرنی خبر یاکه حمایه تومارگه ایلنتیرهدی. هر بیر بېزهک کۉچمنچی دنیا قرهش نینگ بیر بۉلهگینی کودلهیدی و بېلگیلهیدی. آدملر طبیعتنی قندهی توشونگن، حیاتینی قندهی ترتیبگه سالگن و آرزو-اېستکلرینی قندهی افادهلهگن.
آستانه تایمیز اژانسی-قازین فورم متنی
