آق سرای سرایی، 14. و 15. عصرلردهگی تېموریلر دوری نینگ اېنگ اولوغوار اېسدهلیکلریدن بیری بۉلیب، کېش(شهری سبز) شهریده قوریلگن. آق سرای نینگ قوریلیش ایشلریگه امیر تېمور شخصا یېتکچیلیک قیلگن. تېمور اۉز سلطنتی نینگ باشکینتی بولگن سمرقندده، کۉپلب سرای و قلعه قوردیرگنیدن سۉنگ، اۉز یورتی بۉلمیش شهری سبزنی، بوتون امپراتورلیگیده حلی کۉریلمهگن سرای بیلن بېزهشنی اېستهدی. شو مقصده او، مُلکلری نینگ برچه حدودلریدن اېنگ ماهر معمارلر و صنعتچیلرنی چقیرتیردی. شونینگدېک، بو اولکن قوریلیش ایشلریده 50مینگگه یقین کمکچی هم قتنشگن. آق سرای، تېمور نینگ برچه انشاتلری آرهسیده اېنگ اولوغوار بۉلیشی رېجهلشتیریلگن اېدی. حتی که شهری سبز بیرینچیدن آق سرای بیلن تانیلگن.
سرای نینگ قوریلیشی بیلن باغلیق کۉپ قیزیقرلی افسانهلر موجود. اولردن بیریگه کۉره، امیر تېمور اولوغوار بنا قوریشنی رېجهلشتیرهدی. بیر معمارنی چقیریب اونگه اۉز رېجهلرینی ایتیب بېرهدی. تېمور نینگ سۉزلرینی ایشیتگندن سۉنگ معمار، دولت خزینهسیدن ایشلتیش اوچون ایزین ایستهیدی. اونگه اجازه بېریلگچ، معمار، امیر تېمور نینگ کۉزلری اۉنگیده لایگه آلتین قۉشیب، سرای نینگ تمل تاشلرینی توزهتیشگه باشلهدی. صاحبقرآن نینگ بیفرق قالگنینی کۉریب معمار، تاشلرنی پرچهلهیدی و آلتینلرنی ینه دولت خزینهسیگه قیترهدی. تېمور، او کیشیدن قیلگن ایشی نینگ سببنی سۉرهیدی. معمار:”بو ایش کتته خرجت طلب قیلهدی. اونینگ قوریلیشگه بۉلگن قطعیتینگیزنی سینب کۉرماقچی ایدیم” دېب جواب بېرهدی.
ایکینچی افسانه اېسه بیزگه شوندهی یېتیب کېلگن:
اساسی قوریلیش ایشلری توگهگچ، تېمور اُستالرگه سرای نینگ بېزهک قاپلمهسینی تېزراق یکونلشلرینی بویرهدی. بیراق، اولر بنانی موزایکلر و کوشینلر بیلن بېزهشگه شاشیلمهیدیلر. غضبلنگن امیر، باش معمارنی آلدیگه کیتیریشنی بویرهدی. شونده معمار نینگ سرای اساسی رواقی مرکزیگه زنجیر آسیب، اۉزی نینگ اېسه غایب بۉلگنی بیللی بۉلهدی. بو اُستاگه تېنگ کېلهدیگان باشقه بیر اُستا تاپیلمهگنی اوچون، بنانینگ ایشی چله قالهدی. آرهدن بیراز وقت اۉتیب، صنعتچی کوتیلمهگنده ینه تاپیلیب کېلهدی. کیریش رواقیدهگی زنجیر انچه قوییگه توشگنینی کۉرگچ، بنانینگ بېزهش ایشلرینی قیتهدن باشلهیدی. امیر تېمور اوندن نېگه توستدن یوقالیب و کوتیلمهگنده تاپیلیب کېلگنینی سۉرهگنده، اُستا شوندهی جواب قیترهدی:”مېن صاحبقران نینگ بویروغیگه بۉیسینمسلیککه جرات اېتهآلمس اېدیم. بیراق، درحال اونی بجریشگه کوچیم یېتمس اېدی. هر ایککی حالتده هم جزا کۉرردیم. چونکه بوندهی اولوغوار بنا، بیرینچیدن یېرگه یخشی اۉتیریب، مستحکملنیشی کېرهک اېدی.” بویوک تېمور، اُستا نینگ بیلگیچلیگی و تاپقیرلیگینی یوکسک بهالهیدی.
آق سرای نینگ قوریلیشی امیر تېمور بویروغی بیلن 1380 ییلیگه باشلندی. ایتیلیشیچه، 1386 ییلیگه توگهگن و بېزهک ایشلری اېسه، 1404 ییلیگچه دوام اېتگن. قوریلمه اوچون اساسا خوارزم، ایران و باشقه یېرلردن اُستا قوریچیلر چقیریلگن. اۉرنک، اساسی پیشتاق نینگ ایلان ایلنمه(مارپیچ) بېزهگیده، کوشینکار استا محمد یوسف تبریزی نینگ آتی ایککی مراتبه تکرارلگن. آق سرای نینگ تمل خشتلریگه، آلتین قمی ارهلشتیریلگن. اونینگ پایدیواری انچه چوقور بۉلیب، بیر نېچه قتلملردن عبارت دیر. معمارلر، سرای نینگ اوزاق توریشی و نم اۉتمسلیککه مولجللنگن مرکب اوصوللردن ایش آلگنلر. آق سرای نینگ یوکسکلیگی ایریم قیناقلرده 72 و ینه بیر قنچهسیگه 74متر یازیلگن. آق سرای دیوارلریدهگی رنگلر جلاسی 7 خیل رنگدهگی طبیعی نقشلر بیلن بېزهتیلگن.
آق سرای سرایی، کۉپ بنالردن عبارت مجموعه بۉلگن. مهمانلرنی قبول قیلیش اوچون حشمتلی خانه، مشهور سیاحتچیلر اوچون کاروانسرایلر، شاه و اونینگ بالهلری دم آلیشی اوچون حوضلر و فوارهلرگه اېگه کۉپ قبتلی تراسلی باغلر موجود اېدی. تېمورلیلر دوریده اۉزبېکستانگه تشقی یورتلردن مهمانلر تشریف بویریگن. ایریملری صلح و بیتیم امضألشگن. اۉرنک اوچون اسپانیالیک “روی گونزالس کلاویخ” کېلگن. سمرقنده امیر سراییگه باریب، “سمرقندگه سیاحت” کوندهلیگیده، آق سراینی اۉز کۉزلری بیلن کۉرگنینی یازگن. اونینگ یازیب قالدیریشیچه، بنا نینگ ایچکی دیوارلری شفتیگچه بۉلگن جایلری آلتین لاجورد بیلن بېزهتیلگن حشمتلی سرای بۉلگن. پیشتاق نینگ یوقاری قسمیده اېسه ارسلان و قویاش نینگ تمغهسی توشیریلگن. اوچته دوملاق حلقه هم پیشتاق نینگ یوقاری قسمیده بار بۉلگن. کلاویخگه کۉره: اوچته دوملاق حلقه، امیر تېمور اوچ اقلیم نینگ حکمداری دېگن معنیسینی هم انگلتگن.
آق سرای نینگ ایچکی قسمی اساسا جوده کتته حولی بۉلیب، حولی اۉرتهسیده ایوانلر، فوارهلر و کتته حوض همده ایکینچی و اوچینچی قبتلریده اېسه فوارهلر هم یېرلشگن اېکن. اوشبو فوارهلر، بنالرگه یېرلشتیریلیشی، مهمانلرگه کۉرکم منظرهنی یرهتگن. او یېرگه آلتین بلیقلر و تشقی یورتلردن کېلتیریلگن بلیقلر سوزگن. بابر نینگ معلوماتلریگه کۉره، حولی اۉرتهسیده حوض، توریده گنبدلی کتته خانه، یانلریده مصلحتچیلر اوچون کیچیک خانه، حشمتلی رواقلی باستیرمه و ایچکی قسمیده حرم و امیر خانهسی جایلشگن.
آق مرمر تاش قاپلمهلر بیلن قاپلنگن حولیلر، سرای آتیدهگی مضمونینی تۉلیق عکس اېتیرگن. هر بیر اېشیک آلتین و لاجورد رنگلر همده اۉیمه نقشلر بیلن بېزهتیلگن اېدی. بنا نینگ تشقی کۉرینشی اېسه رنگمه-رنگ کوشینلر بیلن قاپلگن. رنگلر نینگ آی یاروغیده جیلاولنیب آقریب کۉرینیشیدن بنا آق سرای دېب، اتهلگن دېگن سۉزلر هم بار. بو اېسه خلق نینگ تینچ کېلهجگی همده صاحبقران امیر تېمور بویوکلیگی نینگ رمزی دیر. قوریلمه نینگ بوتون تیگرهسی دیوارلر، جنگاور برجلر و حربی قۉریقلش تیزیمی بیلن مستحکملنگن اېدی. مجموعه نینگ حقیقی کۉلمنی فقط اونینگ اولکن حجمنی کۉریش بیلنگینه تۉلیق انگلش ممکن.
آق سرای نینگ پیشتاتقیده معنویتگه بای سۉزلر یازیلگن. پیشتاق نینگ یوقاری قسمیده امیر تېمور نینگ: “اگر بیزنینگ کوچ و شهرتمیزگه شبههنگیز بۉلسه بیز قوردیرگن بنالرگه باقینگ.” دېگن سۉزی عینن منه شو سرایده یازیلگن. شونینگدېک، پیشتاق نینگ آلدی تمانیدهگی چوزیلگن آلتی بورچک شکلده عرب تیلیده “عدالت، دولت اساسی و حکمدارلر نینگ شعاری دیر” دېب اۉقیلهدیگان یازوو آلتی مرته یازیلگن. آق سرای نینگ آلدی تمانیدهگی چوزیلگن پیشتاقده عرب تیلی نینگ کوفی خطی و آلتین سووی یوریتیلگن متنده شوندهی یازیلگن: “پادشاهلر نینگ سۉزی، سۉزلر آرهسیده پادشاه دیر.”
ایریم قیناقلرده بخارا خانی عبیدالله خان، آق سرای پیشتاقی نینگ آستیده تاج کېیب تختگه اولتیرگنلیگی، پیشتاق نینگ اۉشه پیتده بوتون اېکنلیگیدن درک بېرهدی. 1973 و 1975 ییللریده ارکیالوگیگ تحقیقاتلر، 1994-1996 ییللریده تاریخی قوریلمه صفتیده قورینیش دستوریگه کیردی. 2002 ییلیده اېسه آق سرای یونسکو حامیلیگیده شهری سبز شهری نینگ 2700 ییللیگی نشانلنیشی بیلن قیته تعمیرلندی. ایریم قیناقلرده، آق سرای نینگ بوزیلیشی عبیدالله خان آتی بیلن باغلنهدی. او، شهری سبزنی بویسینتیریش اوچون آلیب باریلگن قمللردن بیریده، تېمور و اونینگ اولادلریگه تېگیشلی حشمتلی قوریلمهلرنی بوزیب تشلشینی بویرگن.
آق سرای یلغوز اۉرته آسیا اېمس، بلکه بوتون دنیانینگ اولوغوار نمونهلریدن سنهلهدی.
