سۉنگّی کونلرده اندخویده، بو اولسواللیکنینگ اهالیسی بۉلمهگن شخصلرگه طالبان تامانیدن تذکره بېریلهیاتگنی حقیده خبرلر ترقهلیب، اندخوی اهالیسی، فعاللر و بیلیملی آدملر آرهسیده کتّه خواطر یرهتیب و طالباننینگ بو حرکتی کېنگ تنقیدلر و خواطرلرنی اۉرتهگه آلیب کېلدی. معلوماتلرگه کۉره، فاریاب ولایتیده طالبان والیسی عبدالاحد فضلینینگ شخصی باسیمی بیلن کۉچی شونینگدېک پشتون قبیلهلریگه تېگیشلی بۉلگن بیر قنچه عایلهلرگه تذکره ترقهتیلیشی اوچون حرکت قیلینگن. ایتیلیشیچه طالباننینگ بو ناقانونی بویروغیگه تَن بېرمهگن قرمقُل اولسواللیگینینگ تذکره ادارهسی خادملریدن بیری هم حبسگه آلینیب تهدید اېتیلگن.
طالباننینگ اۉزبېکلر و تورکمنلر یورتلریگه قرشی بو حرکتی نه فقط محلی بیر معما بلکه بوتون منطقه اوچون خوفسیزلیک و ترورچیلیک خوفلرینی یرهتیشی ممکن بۉلگن خواطرلرنی هم کېلیب چیقرگن. اۉزبېک تیوی بو موضوع یوزهسیدن خلقارا حقوق تدقیقاتچیسی دوکتور محب مدثر جنابلرینینگ صحبتگه تارتیب، مدثر جنابلریدن بو حرکتلر عاقبتی و اونینگ انسان حقلری و خلقارا حقوق یوزهسیدن قندهی بهالنیشی حقیده فکرلرینی آلگن.
جناب مدثر اۉزبېک تیوی بیلن بۉلگن صحبتلریده بو افغانستانده ینگی سیاست اېمسلیگی تیلگه آلیب بو حرکت و اوندن کېلیب چیققن خوفلر حقیده فکرلرینی شوندهی بیلدیرهدی: «بو مسأله جوده هم خوفلی و تشویشلی مسأله. چونکه بیلهمیزکی، کۉپ ییللردن بېری افغانستان شِمالیدهگی خلق ترکیبینی اۉزگرتیریش سیاستی افغانستان حکومتلری تامانیدن آلغه آلیب باریلماقده. اینیقسه، حامد کرزی ادارهسی زمانیدن کېین «شمالي افغانستاننی وزیرستانلشتیریش» دېگن بیر سیاست ایلگری سوریلگن اېدی. اونینگ دوامی اشرف غنی دوریده هم کوزهتیلدی. بونگه همه شاهد اېدی دشت لیلی و اونینگ اطرافیدهگی منطقه لرگه کۉپ سانلی کۉچیلر جایلشتیریلگن اېدی. بو سیاست طالبان کېلگنیدن کېین ینه-ده کوچلیراق بیر شکلده دوام اېتتیریلدی.» طالبان افغانستان حاکمیتیگه قیتگنیدن سۉنگ، افغانستانده اۉزبېک و تورکمنلر یورتلریگه نسبتن اوزاق ییللردن بېری دوام اېتیب کېلهیاتگن و بعضی «ناقللر نظامنامهسی» کبی حاکمیتلر تامانیدن تیارلنگن قانون و قاعدهلر اساسیده عملگه آشیریلگن قومی سیاستنی جدّیراق بجریشگه اوریندی و شو سبب، اندخویدن تشقری تخار، جوزجان، سرپل و باشقه حدودلرده هم شوندهی بیگانه آدملر و عایلهلر جایلشتیریلیشی کۉزهتیلگن.
طالبان بو سیاستلرینی عملگه آشیریش اوچون مهاجرلر احوالیگه یېتیشیش، کۉچیلرگه تذکره ترقهتیش و اۉزبېک و تورکمنلر یېرلری اوستیده دعوا قیلگن پشتون قبیلهلرینی محکمهلرده قۉللب-قوتلش بیلن حرکت قیلگن و بو خصوصده حتا که کۉپراق قوشتیپه کانالی و طبیعی بایلیکلر و کانلر اطرافی قومی جایلشتیریش اوچون کۉپراق کۉزگه توتیلگن. « سۉنگگی کونلرده اندخوی و تخار ولایتلریده، جملهدن خوجه بهاوالدین حدودیده و اندخوی نینگ قۉشتېپه قِسمیده بوندهی حالتلر کوزهتیلماقده. شونینگدېک، جوزجان ولایتیده نفت و گاز موجود حدودلرده هم کۉچمنچیلر جایلشتیریلماقده. ایتیشلریچه، اولر مملکت جَنوبیدن کېلگن و قۉللریده یېر حجتلری (قواله) بار. اولر محلي اهالی بیلن تارتیشماقده. حالبوکه، بو حدودلرنینگ اصل اهالیسی اساسا اۉزبېکلر و تورکمنلر دیر و اولرنینگ یېرلرینی تارتیب آلیشگه اورینیشلر بۉلماقده. شوندهی حالتلر موجود. بو ایشلر گۉیاکه «قانوني» یۉللر آرقهلی، یعنی کۉچمنچیلرگه تذکره بېریش آرقهلی عملگه آشیریلماقده.»
شو بیلن بیرگه، فعاللر طالبان بو حرکتینینگ نه فقط ایچکی قانونلر بلکه خلقارا حقوق و انسان حقلریگه ضد بیر یاندهشوو دېب بهالب، بوندهی قومی سیاستلر عاقبتیدن آگاهلنتیرهدی.
دوکتور محب مدثر جنابلرینینگ بو حقده قۉشیمچه قیلیشیچه: «معلوم که افغانستان قانونیگه کۉره، هر بیر انسان آته-باباسی قَیسی ولایتدن بۉلسه، فقط اۉشه جایدن تذکره یاکه کیملیک آلیش حقیگه اېگه. اېندی بو خلق کۉچیلر بۉلهدیمی، پشتونلر بۉلهدیمی، جَنوبدن کېلتیریلگن قبیلهلر یاکه حتا پاکستاندن کېلگن شخصلر بۉلهدیمی اۉز آته-بابالری یورتیدن اگر جنویدن بولسین، جنوبدن تذکره یا کیملیک آلیشلری ممکن. لېکن کۉریهپمیزکی، اولرنی اتهین آلیب کېلیب، منه شو قرمقول، اندخوی تومنی اطرافیده جایلشتیریش مسألهسی کوزگه آلنگن.»
جناب مدثر بو حرکتنی خلقارا قانونلرگه قرشی اېکنینی هم تاکیدلب قۉشیمچه قیلهدی: « بو جوده خوفلی سیاست، جوده خواطرلی سیاست و خلقارا و انسان حقوقلریگه قرشی بۉلگن بیر سیاست دیر. بو نهفقط بوگونگی کونده افغانستان شِمالیدهگی تورکي خلقلرنی، بلکه اولرنینگ کېلهجگینی هم تهدید قیلهدی، حتا اولرنینگ حیاتلرنی تهدید قیلهدی و اولرنینگ یۉق قیلیشی ممکن بیر سیاست.»
طالبان برچه قانون قاعدهلرنی آیاغ آستی قیلیب، اۉز قومی توشینچه و رېجهلرینی عملگه آشیریشی افغانستانده اۉزبېک و تورکمن خلقلری و بو خلقلر اۉز یورتلریگه اېگه چیقیشی اوچون جدّی خوف توغدیرهدی.
محب مدثر جنابلری اۉزبېک تیوی بیلن بۉلگن صحبتلری دوامیده بو خوف حقیده شوندهی دېب فکر بیلدیرهدی: «بو جریان قۉش تېپه کانالی ایشگه توشیریلگندن کېین ینه-ده کوچهیدی. کانال اطرافیده طالبان تمانیدن کۉپلب آدملر جایلشتیریلدی و اولرگه یېر بېریلدی، چونکه بو حدود اونومدار. اساسي مقصد شمالي افغانستانده یشاوچی اۉزبېک و تورکمنلرنینگ قومی ترکیبینی اۉزگرتیریش. بو جوده خوفلی سیاست بۉلیب، انسان حقوقلریگه ضد. اگر بو دوام اېتسه، محلي اهالی اۉز حدودیده اقلیتگه ایلنیشی ممکن. بو اېسه ییریک ملتلرنینگ یۉقالیشیگه و اۉز یورتیدن چیقریلیشیگه آلیب کېلهدی. بوندهی سیاستگه قرشی چیقیش کېرهک. اگر چاره کۉریلمسه، بو جریان تخار، قندوز، بغلان ولایتلریگه هم یاییلیب، محلي اهالی نینگ یېر و اویلریدن اَیریلیشیگه آلیب کېلهدی.»
ایتیش کېرهک که طالبلر چمهسی بېش ییل حاکمیتی دوریده، نهفقط بو مسالهده بلکه کۉپلب مسالهلر و قضیهلرده پشتون قبیلهلرینی قۉللب-قۉتلب، اولرنی اۉزبېکلر و تورکمنلر حدودلریده جایلهشتیریشگه حرکت قیلگن. طالبان بو حرکتی بیلن سابقده قطغن و تورکستان دېب تانیلگن افغانستان شمال و شمالشرقی حدودلرینی قومی ترکیبنی اۉزگرتیریشی و بو حدودلر ترورچیلیک کوچهیشیگه سبب بۉلیشیدن کتّه خواطرلر موجود دیر.
