آزادبېک داکتر وارث کریمی نینگ اۉغلی اۉزبېکستان اۉزبېکلریدن بۉلیب، پاکستانده توغیلگن. بیلیم یورتینی اېسه پنجابده بیتیرگن. او، پاکستانده کېنگ علاقهلر آرتیریب، اوشبو مملکت استخبارات خدمتیگه قۉشیلهدی. آزادبېک، شمال شخصیتلری نینگ تکلیفیگه بنأ افغانستان نینگ شمالی ولایتلریگه بارهدی. او بیر نېچه اوچرشوو اۉتکزیب، شمالدهگی تانیقلی شخصلردن بیرینی آلدینگه چیقریش و اونینگ فعالیتنی یۉلگه قۉییش حقیده قرار قیلهدی. آزادبیک، قیزیل ایاق خلیفهسی نینگ نبیرهسی کریم مخدوم حضوریگه باریب، اونی کېنگ تانیلگنلیگی، دولت ایشلریدهگی تجربهسی و محمد ظاهر شاه دوریدهگی پارلمانیده وکیل صفتیده فعالیت یوریتگنی سببلی اولرگه یېتکچیلیک قیلیشینی سۉرهیدی. کۉپ مراتبه قیلینگن التماسلردن سۉنگ، کریم مخدوم آزادبېک نینگ تکلیفینی قبول قیلهدی. 1359 ییلی نینگ جدی آییده اولر حزب یا پرتیا تۉزیش مسلهسیده ایلک ییغیلیش اۉتکزیب، “افغانستان شمالیدهگی اسلامی اتفاقی” آتلی تشکیلاتگه اساس سالدیلر. اوشبو حزب نینگ یېتکچیلری قوییدهگیلردن عبارت اېدی:
- کریم مخدوم – افغانستان شمالی ولایتلری اسلامی اتفاقی باشلیغی
- مولوی محمد طاهر مطهر- حربی مسلهلر بۉییچه اۉرین باسری
- آزادبېک – سیاسی ایشلر مسوولی
- داکتر اعظم دادفر اندخویدن – اسلامی اتفاق کاتبی یا منشیسی
شونینگدېک، بیر قطار باشقه شخصلر، جملهدن وکیل عبدالوهاب، وکیل کریم الله رستاقی، قاری عبدالاحد آزارچی و باشقهلر اوشبو حزب نینگ تاسیسچی اعضاءلر صفتیده سیلندیلر. افغانستان شمالیدهگی اتفاق قیسقه وقت ایچیده تېز یوکلسهلهدی. کۉپچیلیک چپ قنات(چپگرا) ضیالیلری هم اوشبو اتفاققه قۉشیلدیلر. آزادبېک کېنگ علاقهلریدن فایدهلنیب، بیرینچی مرته پاکستان حکومتیدن معلوم مقدارده قورال و اۉق-داریلرنی(مهمات) قۉلگه کیریتیب، اولرنی اسلامی جمعیت/جمیعت اسلامی آمباریگه یېرلشتیردی.
کیېنچهلیک بو قوراللرنی اوچ ولایت قۉمندانلریگه بۉلیب بېردی: “قندوزدن حاجی خال الدین، جوزجاندن عبدالمنان مخدوم، فاریابدن نبی جان زارع.” آزادبېک ایکّینچی مرته هم معلوم مقدارده قورال و اۉقلرنی قۉلگه کیریتهدی و بو سفر هم اولرنی جمعیتی اسلامی آمباریگه سقلش اوچون یېرلشتیرهدی. بیراق بو سفر، پاکستان نینگ پشاور شهریدهگی جمعیت رهبریتی شمالی افغانستان اسلامی اتفاقی نینگ تاباره کوچیب بارهیاتگنینی سېزیب، یوقاریده ایتیلگن قوراللرنی اوشبو اتفاققه تاپشیریشدن باش تارتهدی. چونکه جمعیت رهبریتی، شمالی افغانستان اسلامی اتفاقی نینگ رواجلنیشینی اۉز تاثیری نینگ ضعیفلشیشگه سبب دېب حسابلهیدی.
چونکه جهادی تشکیلاتلرگه، اینیقسه جمعیت اسلامیگه باغلی بۉلگن اۉزبېک و تورکمن قومندالری نینگ کۉپچیلیگی، اصلیده تاجیکلرگه تېگیشلی بۉلگن بو گروهلردن یوز اۉگیریب، شمالی افغانستان اسلامی اتفاقی بیلن علاقه اۉرنهته باشلهیدیلر. جمعیتی اسلامی رهبریتی اېسه افغانستان اسلامی اتفاقینی ایچکی کېلیشماووچیلیکلر چیقریش آرقهلی پرچهلشگه حرکت قیلهدی. 1980 ییلیده قۉراللرنی اتفاق قۉمندانلری اۉرتهسیده بۉلیب یا تقسیملش مقصدیده کېلیشماوچیلکلر یوزهگه کېلهدی. شونده مولوی محمد طاهر مطهر اۉلدیریلهدی. کریم مخدوم اېسه جمعیت اسلامی یېتکچیسی برهان الدین ربانی، ملی نجات حزبی یېتکچیسی صبغت الله مجددی و پیر سید احمد گیلانی تمانیدن رغبتلنتیریلیب، آزادبېککه قرشی چیقهدی. همده اتفاققه تېگیشلی قوراللر و اۉقلرنی گیلانیگه تاپشیرهدی.
افغانستاندهگی شمالی ولایتلری نینگ اسلامی اتفاقی، پاکستانده اونینگ استخبارات خدمتی یاردمیده اینیقسه عربستان کۉرفز دولتلری و اروپا اولکهلری نینگ بیواسطه معالیهوی یاردمی بیلن تشکیل اېتیلگن اۉنلب پشتونلر آرهسیده اۉزبېک و تورکمنلر نینگ حقوقلرینی حمایه قیلگن یگانه تشکیلات و سیاسی حرکت اېدی. افغانستان شمالیدهگی اسلامی اتفاق روسلر استیلاسیگه قرشی و قرشیلیک ییللریده نه فقط شمالی ولایتلردهگی اۉزبېک و تورکمن قومندانلرینی بیرلشتیریش بیلن شغللندی، بلکه فاریاب، جوزجان، سرپل، سمنگان، بلخ، قندوز و تخار ولایتلریده مدافعه و قۉللب-قوتلش ایشلرینی هم آلیب باردی. مدنی یۉنهلیشده اېسه، افغانستان جهادی کوچلری نینگ مرکزی حسابلنگن پاکستان نینگ پشاور شهریده عینی شو ییللرده تورکی تیلی خلقلر نینگ مدنی میراثی و تاریخیگه عاید ایریم اثرلرنی چاپ اېتیب، نشر قیلدی. جملهدن، امیر علی شیر نوایی نینگ “محاکمة اللغیتن” اثری نینگ نشر اېتیلیشی بونگه مثال بۉلهآلهدی. اوشبو اثرنی تورخان گنجهیی نشرگه تیارلهگن بۉلیب، او پاکستانده عبدالرووف نفیر نینگ مقدمهسی و تلاشی بیلن باسیلگن.
اوشبو واقعهلردن کېین شمالی افغانستان اسلامی اتفاقی اۉز بیرلیگینی یۉقاته باشلهیدی. شو آقیمده حزب یېتکچیلیگدهگی ایریم اعضالر، کریم مخدوم تمانیده بۉلسه، باشقهلری آزادبېک بیلن قالهدی. کریم مخدوم اتفاقدن استعفا بېریب، تورکیهگه بارهدی. بیراق آزادبېک، بو سفر اتفاقنی قیته تیکلش ایشلرینی کتته بیر قطعیت بیلن دوام اېتتیرهدی. تشکیلاتدن ایریم چپ قنات وکیللرینی چهقریب، ایلمراد ارغون “داکتر ارغون” آتی بیلن تانیقلی بولگن کیشینی اۉرین باسر قیلهدی. داکتر ارغون، فاریاب اۉزبېکلریدن بۉلیب، کېینچهلیک او هم آزادبېککه خیانت قیلیب، حزبنی ضعیفلشتیریشگه سبب بۉلهدی.
آزادبېک ، عبدالرب رسول- “اتحادی اسلامی” حزبی، گللبدین حکمتیار- “حزب اسلامی” و مولوی محمد نبی محمدی باشچیلگیدهگی “حرکتی انقلاب اسلامی” ترکیبیده بۉلگن کۉپلب اۉزبېک و تورکمن قومندانلری بیلن علاقه اۉرنهتیب، اولرگه قۉرال-یراغ ترقتگن. آزادبېک اۉز قومندانلریگه اۉشه دورنینگ اېنگ ایلغار حربی تخنیکلریدن بیری حسابلنگن “ستینگر” راکتلریگچه یېتکزیب بېرگن اېدی که، کۉپلب تشکیلاتلر “ستینگیر”گه اېگه اېمس اېدی. اسلامی انقلاب غلبهسیگچه آزادبېک نینگ فعالیتی یخشی رواجلنیب باردی. او امریکا و تورکیه کبی دولتلرگه رسمی یوسینده تکلیف قیلیندی و او یېرده خلق تمانیدن ایلیق کوتیب آلیندی. 1992 ییلیده افغانستانده اسلامی انقلاب غلبه قازانیب، اولکه شمالی حدودلریده مارشال دوستم باشچیلیگیده عالی حربی کېنگش تشکیل اېتیلدی، بو توزیلمه کېینچهلیک “افغانستان ملی-اسلامی حرکتی”دېب آتلندی. شوندن سۉنگ آزادبېک نینگ اسلامی اتفاق حزبیدهگی تشکیلی ایشلری و سفربرلیک فعالیتی ایزدن چیقدی. چونکه شمال ولایتلردهگی قومندانلر نینگ کۉپچیلیگی اوندن یوز اوگریب مارشال دوستمگه قۉشیلدیلر. مارشال دوستم نینگ دستلبکی حاکمیتی (1993-1992) ییللریده، آزادبېک کتته اومید بیلن مزار شریفگه کېلیب، مارشال دوستم بیلن کۉپلب اوچرشوو اۉتکزهدی. او مارشال دوستم بیلن مصلحتلشگن حالده افغانستان اۉزبېک و تورکمن خلقلری نینگ سیاسی و تاریخی تقدیری یۉلیده مهم ایشلرنی عملگه آشیریشنی اېستردی.
بیراق، بو ایستگی اینیقسه تورکی خلقلر نینگ اقتصادی و سیاسی مستقللیگی حقیدهگی اوزاق ییللیک ایستهگی اوشلمهدی. او، تاریخی امکانیتدن آسیغلنیب، افغانستان شمالی یعنی “جنوبی تورکستان” نی مستقل قیلیشنی، هېچ بۉلمسه افغانستان ترکبیده علاحیده و مختار حدودگه ایلنتیریشنی ایستهگندی. شو ییللرده مارشال دوستم تورکیهگه قیلگن سفریده، تورکیه حکومتی واسطهچیلگی آرقهلی اوندن جهاد و قرشیلیک دوریده اۉزبېک و تورکمنلرنی بیرلشتیریش یۉلیده قیلگن فعالیتلری اعتبارگه آلینیب، آزادبېککه هم یانیده افغانستان تورکلری نینگ یېتکچیسی صفتیده اۉزینی نمایان قیلیش و تانیتیش امکانیتی بېریلیشی سۉرهلدی.
شوندن سۉنگ آزادبېک بیر مدت هزاره خلقلری نینگ “وحدت حزبی” یېتکچیسی عبدالعلی مزاری حضوریده قالیب، مزاری و جمهور ریس ربانی حکومتی اۉرتهسیده واسطهچیلیک قیلیشگه حرکت قیلهدی. کیېنچهلیک بامیاندهگی کریم خلیلی حضوریده بۉلهدی. افغانستان بامیان ولایتیده آلیب بارهیاتگن ایش و فعالیتلریپیتیده، 1997 ییلیده اویوشتیریلگن سوی قصد نتیجهسیده شهید بۉلدی. روحی شاد و اورینی اوچماق بولسین.
