قزاقستان، بای تاریخی و مدنی میراثگه اېگه بۉلگن اۉلکه دیر. بو یورتده تورلی دورلرگه تېگیشلی کۉپلب تاریخی آبده‌لر سقلنیب قالگن. بوگونگی کۉرستوویمیزده انه شونده‌ی بی‌بها اېسده‌لیکلردن بیری- عایشه بی‌بی و باباجی خاتون مقبره‌لری حقیده سۉز یوریته‌میز.
عایشه بی‌بی مقبره‌سی، 11. یاکه 12. عصرگه عاید قوریلمه بۉلیب، اصلزاده خاتین شرفیگه انشاء اېتیلگن. او قزاقستان، تاراز شهری نینگ 18 کیلومتر غربیده یېرلشگن. روایتگه کۉره، مقبره، قاره خانلیکلر حکمدارلریدن بیری تمانیدن اۉزی نینگ گۉزه‌ل کېلینی عایشه بی‌بی اوچون قوریلگن. ایتیلیشیچه، عایشه بی‌بی صوفی و شاعر حکیم آتا نینگ قیزی بۉلگن. مقبره نینگ معماری شکللری و بېزه‌کلری نفیس تۉر نقشلریگه اۉخشه‌یدی. بوتون بنا اۉیمه سپال کاشینلر بیلن قاپلنگن بۉلیب، اونده 60 خیل گللی و جیومتریک نقشلر، شونینگدېک، بېزه‌کلی خطاطلیک نمونه‌لری قۉللنیلگن. عایشه بی‌بی مقبره‌سی، معماری اسلوب جهتیدن بخاراده‌گی سامانیلر مقبره‌سی نینگ بی‌واسطه دوامچیسی سنه‌له‌دی.
مجموعه؛
عایشه بی‌بی مقبره‌سی کتته‌راق مجموعه نینگ بیر قسمی دیر. اوندن 10 متر اوزاقلیکده باباجی خاتون «دانا ملِکه» دېب اته‌له‌دیگن ایکّینچی مقبره یېرلشگن. یۉلی نینگ نریگی تمانیده اېسه، مقدس آهک تاش غاری بار. مقبره‌لر، باغ حدودی و پارکینگ بیلن بیرگه‌لیکده ملی اېسده‌لیک مجموعه‌سینی تشکیل اېته‌دی. مجموعه، تاراز واحه‌سی نینگ غرب تمانیده‌گی یوکسکلیگده یېرلشگن بۉلیب، او یېردن تاراز واحه‌سی نینگ منظره‌سی کۉرینه‌دی.
معماری تیپولوژیسی؛
مقبره نینگ بوتون یوزه‌سی تیراکوتا (پیشیق سپال) پنیللر بیلن قاپلنگن. بو پنیللر اسلام معمارچیلیگیگه خاص بۉلگن ینگیلیک و گویا وزنسیزلیک اېتکسینی یره‌تیشگه یاردم بېره‌دی. تیراکوتا بېزه‌کلریده رنگدن کۉره یاروغلیک و سایه‌دن فایده‌لنیلگن. بو اسلوب مغوللر دوریدن آلدینگی معمارچیلیککه خاص دیر. عملی جهتدن هم بونده‌ی بېزه‌ک یاروغلیکنی ترقه‌تیب یوباره‌دی و کۉرووچی نینگ کۉزینی قمشتیریشی نینگ آلدینی آله‌دی. چونکه قویاش و آچیق رنگلی دیوار کۉزنی قمشتیریشی ممکن. مقبره نینگ بورچکلریده‌گی ستونلر نینگ شکلی، اسلاملدن آلدینگی سغد معمارچیلیگیده کېنگ قۉللنیلگن یاغاچ ستونلردن الهام الینگن. هر بیر ستون نینگ تاره‌یگن قسمیده، خطاطلیک یازوولری توشیریلگن تسمه موجود. عموما آلگنده، بو یازوولرده عایشه بی‌بی نینگ گۉزه‌للیگی و سېوگی حقیده سۉز یوریتیلگن. قدیمگی تۉرتلیکلردن بیریده شونده‌ی دېیله‌دی؛ «کوز…بولوتلر…یېر گۉزه‌ل دیر.»
عایشه بی‌بی مقبره‌سی نینگ اصل بناسی و قیته تیکلنگن قسملریده‌گی خشتلرنی تیارلش اوچون سَروان لایی ایشله‌تیلگن.
عایشه بی‌بی مقبره‌سی، محلی اهالی آره‌سیده سېوگی و صداقت رمزی صفتیده بیلینه‌دی. سېوگی و صداقت رمزی صفتیده تانیقلی بۉلیشی نینگ سببی اېسه، حاضرگی 21. عصرگچه یېتیب کېلگن آغزه‌کی روایتلردن هم دلالت بېره‌دی. شونده‌ی که؛ تارازلیک اهالیدن یازیب آلینگن آغزه‌کی روایتگه کۉره، 16 یاشلی گۉزه‌ل عایشه بی‌بی سېوگیلیسی بیلن اوچرشیشیگه اتیگی بیر ساعت قالگن اېدی. او تاراز امیرینی سېوگن و آته‌سی نینگ ایسته‌گیگه قرشی اونگه تورموشگه چیقیشنی ایسته‌گندی. شو سببلی او اېنه‌گه‌سی بیلن بیرگه اۉتراقده‌گی اۉیینی ترک اېته‌دی. سفر نینگ آخرلریده ایکّی خاتین چومیلیش اوچون آسا دریاسی بۉییده تۉخته‌گن. عایشه بی‌بی سوودن چیقیب، کییملرینی آلیش اوچون قۉل اوزتگنیده، او سووده بۉلگن پیتده کییملری نینگ ایچیگه کیریب آلگن ایلان، اونی چاققن. ایلان چاقیشی هلاکتلی بۉلگن و او کۉپ اۉتمه‌ی وفات اېتگن. تاراز امیری او بیلن اوچرشیش اوچون حربی یوریشدن قیته‌یاتگن اېدی، بیراق کېچ قالگن اېدی. روایتگه کۉره، او عایشه بی‌بی خاطره‌سیگه و اولر نینگ سېوگیسینی ابدیلشتیریش اوچون اونینگ شرفیگه مقبره قوریشنی بویرگن. اوشبو آغزه‌کی روایت اېسه ایتگنیمیزدېک، تارازلیک قزاقدن یازیب آلینگن.
باشقه بیر روایتگه کۉره، عایشه بی‌بی ایلان آغوسی نینگ تاثیرینی سېزگنیده، قاره خان یا کاره خانگه خبر بېریشنی بویرگن. قاره خان اېسه کېچیکتیرمسدن طبیبلر و ملالرنی اونینگ یانیگه آلیب کېلگن. طبیبلر اونی قوتقریشگه عاجز اېکنینی کۉرگچ، قاره خان ملالردن بیریدن وفات اېته‌یاتگن کېلینی بیلن نکاح مراسیمینی اۉتکزیشنی سۉره‌گن. مراسمدن سۉنگ قاره خان قیز نینگ قۉلیدن اوشلب، اونگه یوقاری سېس بیلن: “عایشه، سېن اېندی بی‌بی بۉلدینگ”، دېب ایتگن. یعنی او قاره خان نینگ خاتینی، تورموشگه چیققن عیالگه ایلنگن.
بیان توجاقبایوا بیلگیلریگه کۉره، 1034-ییلیده تَلَس حکمداری بوغرا خان نینگ قیزی وفات اېتگن. او اونشتیریلگنی مسعود نینگ وارثی مودود نینگ آلدیگه باریش اوچون غزنه‌گه کېته‌یاتگن پیتیده وفات اېتگنی حقیده معلوماتلر موجود. توجاقبایوا واقعه اوزاق یورتگه اونشتیریلگن ییگیت بیلن اوچرشیش اوچون کنیزه‌گی بیلن یۉلگه چیققن و سفر دوامیده وفات اېتگن عایشه بی‌بی حقیده‌گی محلی روایتگه ماس کېلیشینی تاکیدله‌یدی.
باباجی خاتون مقبره‌سی، قزاقستان نینگ جمبیل ولایتده یېرلشگن بۉلیب، 19. یوز ییلگه تېگیلشی. اونینگ قوریلیشی یقین اطرافده‌گی عایشه بی‌بی مقبره‌سی بیلن باغلیق دیر. روایتلرگه کۉره، باباجی خاتون عایشه بی‌بی نینگ همراهی بۉلگن. عایشه بی‌بی ایلان چاقیشی عاقبتیده بی‌وقت وفات اېتگنیدن سۉنگ، باباجی خاتون اونینگ مقبره‌سی نینگ قۉریقلشینی اۉز ذمه‌سیگه آلگن. باباجی خاتون وفات اېتگنیدن سۉنگ، اونینگ اېسده‌لیگیگه مقبره قوریلگن. اوشبو مقبره پیشیق خشتدن قوریلگن بۉلیب، اۉزیگه خاص قبرغه‌لی کانو یا مخروط سیمان گنبذگه اېگه دیر. مقبره نینگ برچه تشقی کۉرینیشی؛ تاقچه‌لر، مداللر، اویمه کارلیک قابلری و یای یا قوسی پنجره‌لر بیلن بېزه‌نگن. اساسی کۉرینیشیده اېسه، عرب تیلیده بیتیلگن یازوولر یا که بیتیکلر بۉلیب، اونده مقبره باباجی خاتونگه تېگیشلی اېکنی و اونی قورگن اوستا نینگ آتی کۉرستیلگن. ایلک اۉرته عصرلرگه عاید اوشبو مقبره؛ مدنی، تاریخی و معماری جهتدن کتته اهمیتگه اېگه. او یونسکو نینگ بوتون جهان میراثی رویخطیگه کیریتیلگن.
مقبره نینگ بوگونگی اۉرنی
اوشبو مکان اۉرته عصرلردن بېری زیارت قیلینیب، مقدس جای صفتیده اعزازلنیب کېله‌دی. تاراز وادیسیده‌گی محلی خاتینلر هنوزگچه بو یېرده فرزندلیک بۉلیش و بختلی عایله‌وی حیات اوچون دعا قیله‌دیلر. تارازده ینگی تورموش قورگن جفتلیکلر نینگ اۉز نکاحیگه وفات اېتگن عاشق-معشوقلردن دعا و برککه سۉره‌شی عادت توسیگه کیرگن. بو مراسم قدیمگی افسانه‌نی قیته‌دن نمایش اېته‌دی. مراسمدن سۉنگ کېلین-کیاوو قاره خان نینگ تارازدن اونینگ اونشتیریلگن قیزی وفات اېتگن جایگچه بۉلگن یۉلینی تکرار باسیب اۉته‌دیلر. سفر تارازده‌گی قاره خان مقبره‌سیدن باشلنیب، عایشه بی‌بی مقبره‌سیده یکونلنه‌دی. هر ایکّی جایده هم کېلین-کیاوو وفات اېتگنلرگه حرمت بجا کېلتیریلیب، اولردن دعا و برککه سۉره‌یدیلر.
روس ارکیالوگی واسیلی باتورلد، 1893 ییلیده اوشبو اېسده‌لیک خرابه‌لرینی بیرینچی بۉلیب علمی جهتدن قید اېتگن و اۉرگنگن. سوویت اتفاقی چمه‌سی 1960 ییلیده اېسده‌لیکنی سقلب قالیش اوچون اونینگ اوستیگه حمایه آینه‌لی قابیق قوردی. شونینگدېک، بو مسکندن تارازده‌گی اۉقووچیلرنی اۉقیتیش و سیاحلیک مقصدلری اوچون فایده‌لنیله‌دی. 2002 ییلیده قزاقستان جمهوریتی عایشه بی‌بی مقبره‌سینی قیته تیکلش اوچون نیشان رامِتوگه مبلغ اجرتدی و مقبره تېگره‌سیده‌گی قولیلیکلر و آبادانلشتیریشنی بجردی. شاقن ولی خانف اېسه، 1856 ییلیده اۉز اثریده اوشبو اېسده‌لیک نینگ رسمینی چیزگن.
