ناصر خسرو (1004-1088)
ناصر خسرو معنوي بساطیده اجتماعي حیات، دولت توزیلیشی، عملدارو حاکملر فعالیتی، اولرنینگ فقرالرگه مناسبتی حقیده هم قیمتلی فکر و ملاحظهلر کۉزگه تشلنهدی. اۉتمیشده فعالیت کۉرستگن تلهی فیلسوف و متفکرلر سینگری او هم معرفتلی، عدالتپرور شاه و حاکملر طرفداری اېدی. طبیعتا عدالت و انصاف طرفداری بۉلگن دانشمند شاعر «سعادتنامه» مثنویسیده محنت اهلینی، خصوصاً دهقانلرنی صمیمي محبت بیلن شرَفلهیدی. اولر مدحیده آتشین مصرعلر یرهتهدی.
متفکر شاعر دهقان کسبیگه، اونینگ بنیادکارانه محنتیگه یوکسک بها بېرهدی. زېراکه، اولر طفیلی عالم آباد. اولر نینگ مشقتلی محنتی شرافتی ایله خلق رزق و رۉزی همیشه مهیادور. ناصر خسرو نگاهیده اولر جنتدن جای آلیشگه سزاوار دیرلر. چونکه اولر حیات نینگ سقلاوچیلری و یرهتووچیلری حسابلنهدی:
جهان نینگ شادلیگین باعثی دهقان،
اونینگ بیرله اېکینزار، باغ بۉستان.
بو ایشدین یخشی، عالمده نې باردور،
آدم نسلیگه بو ایش یادگاردور…
جفاکش، پهلوان محنت چېکادور،
تۉکیب تېر، برچه نینگ رزقین اېکادور.
دهقانلردن کېینگی اۉرینده کسب-هنر اېگهلری تورهدی. اولوغ شاعر بو طایفه اهلینی خوشبخت آدملر حسابلهیدی. هنر، کسب اېگهسی هم خودّی دهقان سینگری یرهتووچی-ثانعلر سیرهسیگه منسوبدیر. خلق احتیاجی اولر صنعتی، ایجادي محنتی تأمینلنهدی:
کاسبدن شاد و خرم یۉق جهانده،
هنردین یخشی دُر هم یۉق جهانده…
ارزیگی اونینگ بۉلسه باشی آسمانده،
اولوسسیز یشهی آلمس شاه هم جهانده[2].
شاعر آرزوسیچه، فاضل حکمدار فقرا-رعیتنی دایما اۉز محافظهسیگه آلهدی. مملکتنی عدل و انصافله باشقرهدی. هر قندهی تدبیرنی وزیرلر محاکمهسیگه، «کېنکاش» مشورت مجلسیده کۉریب، معقوللنگندن کېینگینه فرمان صفتیده اعلان قیلهدی. حکمدارلر نینگ بوندهی عدالتلی باشقرووی طفیلی مملکت آباد، اونینگ خلقی اېسه فراوان یشهیدی، بیر-بیریگه مهربانلیک بیلن مناسبتده بۉلهدی. یورتده حشر اویوشتیریش واسطهسیده باغ-راغلر یرهتهدی. جماعه اهلی شراب استعمال قیلمهیدی. بوندهی دولتده وجدان اېرکینلیگی برقرار حکم سورهدی. دیني فرضلر اختیاري بجریلهدی. یورت یشاووچیلری اسلام دینیگه اعتقادلی و محمد مصطفی نینگ پیغمبرلیگیگه اقراردورلر. ایتیلگنلر بیلن بیر قطارده، دانشمند شاعر «مولوک و عمرا مزمتی تۉغریسیده»، «یامان نفس و ریاکارلر حقیده» سرلوحهلی شعرلریده ناانصاف، عدالتسیز، مغرورلنگن، رعیت، علم-فن، محنت اهلیگه یامان معامله-مناسبت قیلووچی، پارهخۉر، بې معرفت، جاهل، ظلمو جبردن حضور قیلووچی حاکم و عملدارلر فعالیتینی قتّيق قارهلهیدی. شاعر تعبیریچه، بوندهی انسانلردن ایت شرَفلیراقدیر. اۉشه جاهللر اۉز جسماني کیف و راحتلری اوچون قشّاق کمبغللرنی خانه ویران قیلیشدن اویهلمیدیلر. بوندهی مفت خۉر و خسیس ملازملر قرغیشگه اوچرهگنی اوچون هم اولر نینگ مال-بایلیکلری برکهسیز، حرام.
اولوغ شاعرنینگ تلهی پند و نصیحتلریده آدملرنی رنجیتمسلیک، اولرگه آزار بېرمسلیک عبرتلی ملاحظهلر اۉرتهگه تشلنهدی. بیراق حکم اهلی رفتاری نینگ قویوشقاندن چیقیشی شاعرنی بېحد غضبلنتیرهدی. شوندن بۉلسه کېرهک، اونینگ اۉزی هم آشکارا تنقیدگه اۉتهدی و ظلم و ستمکارلر نینگ عملي فعالیتینی بۉری نینگ تجاوزکارلیگیگه اۉخشهتهدی.
علّامه شاعر نینگ کۉپچیلیک اثرلریده آدملر یوکسک آدميلیک صفت و فضیلتلریگه دعوت اېتیلهدی. او انسانلر اۉز ارا حرمت، صمیمیت قرار تاپیشی طرفداری اېدی.
درواقع، اهلیلیک، عدل و امنيت، مِهرو عاقبت، اۉز ارا اتفاق اوستوار بۉلگن یورتده ظلمت چېکینهدی، انسان شرَفی یوکسک اولوغلنهدی، اۉز ارا نزاعلر یۉقالهدی، انساننینگ جانیگه قصد قیلمهیدی. انه شوندهی اولوغ انسانسېورلیک غایهلری طفیلی ناصر خسرو بیزگه زمانداشدیر.
اې، مردم زاده، با مردمی باش،
چی باشد دیو بودن، آدمی باش!
یعنی:
اې، انسان اولادی سېن، انسانيلیک بیلن بۉل،
نیمهدور دېو بۉلیش، آدمي بۉل!
ناصر خسرو نینگ علم-فننی، انساننی، محنتنی، کسب-هنرنی اولوغلاوچی، عدالتسیزلیک نینگ هر قندهی کۉرینیشینی قارهلاوچی میراثی سۉنگی اولادلر معنوي یوکسهلیشی اوچون مهم آزوقه بۉلدی، او خلق نینگ سېویملی شاعر و متفکریگه ایلنیب کېتدی.
ناصر خسرو ایجادی مرکزي آسیادن چیققن دانشمند، متفکرلر ایجادی نینگ نهایتده رنگ-برنگ، عموم انساني بۉیاقلرگه بای اېکنلیگینی ینه بیر بار اثباتلهیدی.
فلس. ف.د. م. بالتهیو
اۉگیرووچی: ز. س
