کۉچمنچی جمعیتده رسمی آمار تیزیملری موجود بۉلمهگنیگه قرهمهی، قزاقلر اهالی سانینی تخمین قیلیش اوچون اۉزیگه خاص اصوللرنی ایشلب چیققنلر. انیق رقملر اۉرنیگه اولر اولوس (دولت)، رو (قبیله) و شنیرق(خانهدان) کبی اجتماعی و اداری بیرلیکلرگه تهیهنیب، دشت حیاتینینگ شرایطیگه ماسلشگن تیزیمنی یرهتگنلر.
تاریخ فنلر دکتوری و ال فارابی آتیدهگی قزاق ملی بیلیم یورتی پروفیسوری بریکبای کاریبایف نینگ تاکیدلشیچه، قزاق خانلیگی دوریده اهالینی حسابلش اوچون استندرد میتود بۉلمهگن، بیراق تخمینی حساب-کتابلر کېنگ قۉللنیلگن.
او شوندهی دېدی: “16-15 عصرلرده اهالی سانینی انیق بېلگیلش تیزیمی یۉق اېدی. بیراق، تخمینی حسابلش اصوللری موجود بۉلگن.”
اساسی اۉلچاو بیرلیگی «اولوس» بۉلیب، او حدودی بیرلیک، هم اداری توزیلمه صفتیده معلوم اهالیگه اېگه بۉلگن.
کریبایف نینگ ایتیشیچه: “قیناقلرگه کۉره، بیرته اولوس دېیرلی 10000ته شنیرقنی اۉز ایچیگه آلگن. اۉرتهچه هر بیر خانهدانده 6 کیشیگهچه آدم یشهگن.”
او قۉشیمچه قیلدی، اوشبو حساب-کتابلرگه کۉره، بیرته اولوس اهالیسی تخمینا 50000دن 80000گچه بۉلگن. بو اېسه زمانهوی تومنگه تخمینا تېنگ دیر.
دستبلکی تخمینلر: قاسم خان دوری
قزاق خلقی عمومی سانیگه تېگیشلی ایلک معلوماتلردن بیری « تاریخ رشیدی» محمد حیدر دوغلات اثریده کېلتیریلگن.
بریکبای کاریبایف: “اوشبو قیناقده، قزاقلر جمیعت سانی قاسم خان دوریده بیر میلیوندن آشگنی قید اېتیلگن. بو خانلیک نینگ اېنگ کوچلی دوری بۉلیب، حدودی ایرتیشدن ولگاگچه و توبولدن تا سیردریاگچه چۉزیلگن اېدی.” دېب ایتهدی.
او، بو کۉرستگیچ سېکین-سېکین شکللنگنینی اېتکیلهیدی.
“قزاق خانلیگی توزهلیشیدن آلدین مانگیت، شیبان و اوردا-اجن آتلی اوچ بویوک اولوسلر منطقهده بار اېدی. اولرنینگ جمعیتی سانی اېسه چمهسی بیر میلیون اېدی.”
کرهخان و جانیبیک ایریلگچ، بوتون گروهلر اولرگه قۉشیلمهگن.
“اوردا-اجن اولوسی تۉلیق کۉچیب اۉتمهگن، تخمینا اوچدن بیر یاکه یرمی اوشبو حرکتگه قۉشیلگن. شونگه قرهمهی، قیسقه وقت ایچیده اولرنینگ سانی 200 مینگگه یېتیشگن.”
دشت بۉیلب خانهدانلرنی سنهش
بو حسابلش اصولی عصرلر دوامیده قۉللنیلگن. حتی 19 عصرده هم، روسیه امپراتورلیگی قزاق دشتینی اۉرگنیشنی باشلهگن پیتده، اهالی سانی خانهدانلر اساسیده حسابلنگن.
کریبایف شوندهی دېدی:
“اورینبورگ باش جنرال، وولکوفسکی، سوداگرلر آرقهلی معلومات تۉپلب، قبیلهلر، اولرنینگ قیشلاو یېرلری (قیش فصلیده یشهیدیگان محللری)، یېتکچیلری خانهدانلر سانینی قید اېتگن. بیراق، بو رسمی رویخطگه آلیش اېمس، بلکه تخمینی بیلگیلرگه اېدی.”
ایلک تدقیقاتچیلردن بیر الیکسی لیوشین 1832 ییلدهگی عصریده قزاقلر سانینی 3-2 میلیون دېب بهالهگن.
قزاق دشتیده بیرینچی تۉلیق رویخطگه آلیش 1897 ییلده اۉتکزیلگن.
“اونگه کۉره، قزاقلر سانی چمهسی 4،5 میلیون اېدی. بیراق بو رقم هم تۉلیق اېمس. سببلردن بیری، عنعنهوی آدمنی سنهمه “آدمی سنهمه” توشینچهسی اېدی. کۉپلب عایلهلر اۉز حقیقی سانینی یشیرگن، ایریم قبیلهلر اېسه عموما رویخطگه آلینمهگن.”
کریبایف قۉشیمچه قیلدی که، اهالینی سنهش فقط علمی مقصدده اېمس اېدی: “حاکملر اۉز تصرفیدهگی آدملر سانینی و اوروش پیتیده قنچه اوروشچی ییغهآلیشلرینی بیلیشلری کېرهک اېدی.”
آستانه تایمیز آژانسی-قازین فورم متنی
