تاریخ ینه شونی اېسلهتماقده: ملت اۉز تاریخینی اېسلهگن کون — اونینگ قَیته توغیلگن کونیدیر.
بوگون «جَنوبي تورکستان» نامی ینه کۉپراق تیلگه آلینماقده. بیر پیتلر فقط تاریخ کتابلریده اوچرهیدیگن بو عباره اېندی یاشلر، ضیالیلر، ژورنالیستلر و مدنیت فعاللری آرهسیده قَیته اویغآنهیاتگن ملي خاطرهگه ایلندی. بو عادي سیاسي عباره یا توشونچه اېمس بو عصرلر دوامیده یشهب کېلگن تورکي خلقلر نینگ تاریخي اۉزلیگی، مدني روحی و اونوتیلمهگن خاطرهسیدیر.
جَنوبي تورکستان دېگنده بوگونگی افغانستان شِمالیدهگی بلخ، جوزجان، فاریاب، سرپل، سمنگان، قندوز و تخار حدودلری توشونیلهدی. 1800 و 1900 عصر باشلری کۉپلب انگلیس، روس و تورک منبعلریده بو حدود «Afghan Turkestan» یاکه «South Turkestan» ناملری بیلن تیلگه آلینگن.
1911-ییلدهگی بریتانیکا انسیکلوپیدیا(بریتانیا قاموسی)ده شوندای یازیلگن: «افغان تورکستان هندوکوش شِمالیدهگی تاریخي و ادارهوی حدوددیر.»
بو اېسه «جَنوبي تورکستان» نامی تاریخي حقیقت اېکنینی کۉرستهدی.
تورکستان فقط حدود اېمس، تورکستان نامی تاریخ دوامیده فقط جیوگرافیک توشونچه بۉلمهگن. او مدنیت، تیل و تمدن مرکزی اېدی. بو زمین آرقهلی بویوک ایپک یۉلی اۉتگن، بلخ اېسه شرق نینگ اېنگ مهم علم مرکزلریدن بیری بۉلگن.
تاریخچی V. Bartold (واسیلی ولادیمیروویچ بارتولد) تورکستان حقیده شوندهی یازگن اېدی: «تورکستان تورکي خلقلر نینگ تاریخي یورهگیدیر.»
بوگونگی جَنوبي تورکستان حدودیده اۉزبېک، تورکمن و باشقه تورکي خلقلر عصرلر دوامیده یشهب کېلگن. شَیبانيلر، تېموريلر و حتا اوندن آلدینگی دورلرده هم بو حدود تورکي سیاسي و مدني حیات نینگ مرکزلریدن بیری اېدی.
بویوک متفکر علیشېر نوايی تورکي تیل و ملي روح نینگ اېنگ بویوک حمایهچیلریدن بیری اېدی. او اۉزی نینگ مشهور “محاکمة اللغتین” اثریده تورکي تیل نینگ بایلیگینی حمایه قیلیب یازگن اېدی: «تورک تیلی نینگ چېکسیز امکانلری بار.»
نواي اوچون تورکستان بو خلق نینگ معنوي وطنی اېدی. شو نینگ اوچون هم بوگون جَنوبي تورکستان حقیده گپیریش تاریخي ایلدیزلرگه قَیتیش دېمکدیر.
مشهور تورک متفکری ضیاء گوکالپ اېسه شوندهی دېگن: «ملتنی یشتهدیگن کوچ اونینگ تیلی و تاریخیدیر.»
بو سۉزلر بوگونگی جَنوبي تورکستان مسألهسیده هم چوقور معنا کسب اېتهدی.
اونوتیریلگن تاریخ قندهی یشهب قالدی؟ دیگان سوالگه جواب؛ 1900-1990 ییللر ارهلیگیده مرکزلشگن سیاستلر سبب «جَنوبي تورکستان» نامی استه-سېکین رسمي معاملهدن چیقریلدی. اما خلق اونی اونوتگنی یۉق.
فاریابدهگی بخشیلر قۉشیقلریده، جوزجان چالغولریده(موسیقه اسبابلری)، بلخ شعریتیده و خلق آغزهکی ایجادیده تورکستان روحی یشهب قالدی.
کۉپلب اۉزبېک ضیالیلری یشیرین یاکه آچیق روشده بو تاریخنی سقلشگه حرکت قیلدی. چونکه اولر یخشی بیلردی: تاریخنی کتابلردن اۉچیریش ممکن، اما خلق یورهگیدن اېمس.
بوگونگی اویغآنیش نیمهنی انگلهتهدی؟ دیگنده؛ سۉنگگی ییللرده جَنوبي تورکستان موضوعسی ینه کوچلیراق تیلگه آلینماقده. اینیقسه یاش اولاد انترنیت و مېدیا آرقهلی اۉز تاریخینی قَیته اۉرگنماقده.
بوگون اجتماعي ترماقلرده تورکي تاریخ، اۉزبېک تیلی، تورکستان مدنیتی حقیده یوزلب صحیفهلر فعالیت یوریتماقده. یاشلر امیر تیمور صاحبقران، علیشیر نوایی، ظهیرالدین بابر شاه و باشقه تاریخي سیمالرنی قَیته اۉقیماقده.
بو اویغآنیش فقط رومانتیک حسیات اېمس، بو اۉزلیگینی انگلش جریانی.
بوگونگی جَنوبي تورکستان یاشلری شوندهی سواللر بېرماقده:
* بیز نینگ تاریخیمیز نیمه اوچون کم یازیلگن؟
* نېگه تورکي خلقلر نینگ حصهسی یېترلیچه تن آلینمهگن؟
* نېگه تیل و مدنیت مسألهسی هنوز دالضرب؟
بو سواللر بوگونگی ملي اویغآنیش نینگ بېلگیلریدیر.
بوگونگی افغانستانده تورکي خلقلر کۉپلب اقتصادي و مدني معمالر بیلن یوزلشماقده. آنه تیلیدهگی تعلیم، مدني مرکزلر و عامهوي اخبارات واسطهلری مسألهسی حلی هم تۉلیق حل بۉلمهگن.
شونگه قرهمهی، مدني اویغآنیش تا‘ختهگنی یۉق.
استانبول، تاشکېنت و اروپادهگی افغانستان تورکلری آرهسیده جَنوبي تورکستان تاریخی و مدنیتیگه قیزیقیش آرتماقده. تورکي دیاسپاره یاشلری نینگ کنفراسلر، مېدیا لایحهلر و مدني دستورلرده فعال قتنشهیاتگنی بو نینگ اثباتیدیر.
بوگون جَنوبي تورکستان نامی ینه یشهماقده.
بو اوروش چقیریغی اېمس.
بو تاریخنی اېسلش چقیریغی.
بو ملي اۉزلیکنی انگلش جریانی.
جَنوبي تورکستان خریطهدهگی عادي نام اېمس. او عصرلر دوامیده یشهگن تورکي خلقلر نینگ یورهگی، خاطرهسی و معنوي وطنی حسابلنهدی.
اونی اونوتیلیشگه اورینیشلر بۉلگن. اما تاریخ ینه قیتماقده.
بلخ شمالیده حلی هم تورکستان نفسی بار.
سرپل قۉشیقلریده حلی هم تورکي روح یشهیدی.
فاریاب توپراغیده اېسه اجدادلر نینگ ایزی هنوز سقلنماقده.
و تاریخ ینه شونی اېسلهتماقده:
ملت اۉز تاریخینی اېسلهگن کون — اونینگ قَیته توغیلگن کونیدیر.
