تاریخ دوامیده شوندهی یازووچیلر هم بۉلگن که تاریخنینگ یازیلیشیده امانتدارلیکنی بوزیب، تاریخ و تاریخی واقعهلرنی اۉزلرینینگ شخصی، سیاسی و قومی توشینچهلری اساسیده یازیشگه مجبور بۉلگن. بو یازووچیلردن بیر قنچهسی ایریم سیاسی و استخباراتی ترماقلر کۉرسهتمهسی اساسیده قلم تیبرهتیب و تاریخنی سیاسی و استخباراتی ترماقلرنینگ منفعیتی و طلبی اساسیده روایت قیلگن بۉلسهده ایریملری اېسه قومی حسودلیکلری سبب تاریخنی تحریفلر بیلن بیرگه قیلیب یېتکزیش اوچون حرکت قیلگن. شو سبب ایریم تاریخی دورلر و سیمالر اوستیده بعضی یازووچیلر مغضاوه سېپیب کېلگن. مثال اوچون بوگون دنیا اینیقسه حاضر بیز یشهب تورگن منطقهده هیچ بیر دور و سلالهنینگ تېموریلرچه بنیادکارلیک و ترقیات ایشلریدن نمونه تاپالمهیسیز. بیراق شوندهی بۉلسه هم ایریم تاریخچیلر بو پارلاق دورنینگ اساسچیسی حضرت امیر تېمورنینگ ساخته روایتلر بیلن یامان تنشیتیریشگه حرکت قیلیب کېلگن.
دېیرلی، بو غلطی تاریخ یازووچیلیکدن کۉپراق تورکلر ضررلنگن. فارس، عربدن توتیب روس و باشقه بیر قنچهلر تورکلرنینگ منطقهدهگی آزهیتیریشگه حرکت قیلگنی قۉشیمچه، تورکستان و تورکلر یورتلرینی اېتنیک و اۉزلیگینی هم بوزیب روایت قیلیشگه هم حرکت قیلیشگه حرکت قیلینگن یازوولرگه کۉپ اوچرهیسیز.
شوندهی اېکن، بوگونگی کونلرده تاریخنی اۉرگنیش اوچون حقیقی و اعتبارلی منبعلر قیدیریلیشی ینهده جدّی ضرورت سیزیلیب، بو مساله تورک/اۉزبېک یاشلر بوینیگه بورچ اولهراق کۉرسهتیلماقده دیر.
اوشبو ساخته روایتلر یرهتیش دوام اېتر اېکن، یقینده، افغانستانده «جنوبی تورکستان داعیهسی» قیزغین بحثگه اَیلنگنیدن سۉنگ، بیر قنچهلر اۉزلریدن روایتلر یرهتیب تاریخی بوحدودنینگ انکار اېتیشگه حرکت قیلدی و شوندن سۉنگ، جنوبی تورکستان و تورکلرنی حقیقی بۉلمهگن روایتلردن قوتقیریش اوچون هم ایریم فعاللر و بیلیمدانلردن سعیوحرکتگه باشلب، حقیقی تاریخگه اساسلنگن یازوولر ترقهتیلیشیگه هم گواه بۉلهپبمیز که بو یازووده اوشبو یازوولردن اوچ تهسینی کۉریب چیققن حالده بو یازوونی سیزگه حواله اېتهیمیز.
دېیرلی تورکستان و تورکلر حقیده یازوولرنی حقیقی تاریخگه قیاسلش و تاریخنی انیق اۉرگنیشگه چقیریش خصوصیدهگی بو اینتیلیشلر داومیده یقینده، اوچ فعال و بیلیمدان سردارمحمد رحمان اۉغلی، محب مدثر و اسماعیل قیوماۉغلی جنابلرینینگ اوچ ته علیحده یازوویگه دوچ کېلدیم که بو یازوولرده، ساخته تاریخی روایتلر، تورکلرگه نسبتن تاریخنی یازیشده امانتدارلیک نظرده توتیلمهگنلیک و بو خصوصدهگی اخلاق نظرده توتیلمهگنی همده ایریم اثرلر و تاریخی روایتلر شخصی و قومی منفعتلر اساسیده بۉلگنی، برملا اېتیلگن.
بیر قنچه وقتدن بیری، خلقنی حقیقی تاریخدن آگاه قیلیش اوچون قلم تیبرهتیب تورگن سردارمحمد رحمان اۉغلی جنابلری یقینده یازگن یازوویده، تاجیکلرنی عاموی اۉلدیریشگه بویروغ بېرگن دېگن چنگیزخانگه نسبتن تهمتنی اعتبارگه آلگن.
رحمان اۉغلی اۉزینینگ چنگیزخانگه نسبتن بیلدیریلگن «تاجیکلرنی قیریش» عیبلاوی حقیدهگی مقالهسیده موجود روایتلرنی تاریخی منبعلر بیلن قیاسلشگه حرکت قیلهدی. او «تاریخنامه هرات» اثریگه تیهنگن حالده «چنگیزخاننینگ تاجیکلرنی اۉلدیریش حقیدگی هېچ قندهی وصیتی یاکه تاپشیریغی موجود اېمسلیگینی» اېسلهتهدی و بوگونگی اَیریم قرهشلر اصل منبعلرگه اېمس، بلکه کېینگی دورلردهگی تلقینلرگه اساسلنگنینی تأکیدلهیدی.
باشقه تاماندن، خلقارا حقوق تدقیقاتچیسی دوکتور محب مدثر فیسبوک صحیفهسیده بیبیسینینگ «ایرانگه مغوللر هجومی»گه قرهتیلگن بیر لوحهسینی اولشیب، منطقهدهگی تاریخشناسلیکنینگ کېنگراق معماسیگه اعتبار قرهتگن حالده، بوگون تاریخ نامی بیلن تقدیم اېتیلهیاتگن اَیریم قرهشلر «مفکوروی روایتلر محصولی بۉلیب، کۉپینچه بو حرکتلر، تاریخنی بوزیب کۉرسهتیش یاکه اَیریم حقیقتلرنی یشیریش بیلن قاریشیب کېتگنینی» یازهدی. او، شونینگدېک، اجتماعی ترماقلر و تاریخ علمی بۉییچه متخصص بۉلمهگن شخصلرنینگ بو ساحهگه کیریب کېلیشی اساسسیز و حسیاتلرگه اساسلنگن روایتلرنینگ ترقهلیشینی ینهده کوچهیتیرگنینی تأکیدلهیدی.
شو بیلن بیرگه، فاریاب بیلیم یورتی استادی محمد اسماعیل قیوماۉغلی جنابلری هم بیر یازوو بیلن، روسیهلیک الکساندر سوزدلسیفنینگ میلادی ۱۹۱۹ – نچی ییل یازیلگن «تورکستان و قۉشنی مملکتلری (بخارا، کاشغر، افغانستان، پارس و خیوه» ناملی اثری و بو اثرنینگ فارسچه ترجمهسیده کېلتیریلگن شخصی تویغولرنینگ آچیقلب، یازوو و ترجمهده بیطرفلیک و اخلاقی تمایللر نظرده توتیلیشی کېرهک دېب تاکیدلهیدی. قیوم اۉغلینینگ تاکیدلشیچه: «مؤلف، ترجمان و تدقیقاتچی علمی اخلاق نقطهی نظریدن بیطرفلیک تمایلیگه رعایه قیلیشگه مجبور دیر»، او شونینگدېک دوام بېرهدی «بو فکر تاریخی تدقیقاتلرنینگ اېنگ مهم تمایللریدن بیرینی اېسلهتهدی: تاریخ اېتنیک، سیاسی و مفکوروی قرهشلرنینگ قربانیگه ایلنتیریلمسلیگی کېرهک.»
بو یازوولر اخیرگی وقتلرده، حقیقی تاریخنی روایتلرینی انیق منبعلردن بیلیب اۉرگنیش ضرورلیگیگه قرهتیلگن حرکتلرنینگ تمثالی دیر و بونگه قۉشیمچه، یاش تاریخشناس جاوید تورکاۉغلو و شونگه اۉخشش باشقه بیر قنچه یازووچیلر هم بو مسالهنی اعتبارگه آلیب، ساخته تاریخی یازوولرنی حقیقی و انیق تاریخی منبعلرگه تهینیب آچیقلشگه حرکت قیلماقده.
بو یازوولرنی برچهسی بیزگه شونی بیلدیرهدی که تورکلر تاریخی همان ساخته روایتلر سایهسیده و بو اېسه قومی توشینچه و قرهشلر اینیقسه قومی حسادتلر و سیاسی و استخباراتی منفعتلردن کېلیب چیققن. شوندهی اېکن افغانستاننینگ تورک/اۉزبېک خلقی اینیقسه یاش-ییگیتلر حقیقی تاریخنی ساخته روایتلردن اېمس و حقیقی روایتلر اساسیده اۉرگنیشگه حرکت قیلیشی ضرور اېکنلیگی تاکیدلنهدی.
