خاتینلر جمعیت نینگ یرمی دیر، دېگن سۉزنی کۉپ مرته اېشیتگنمیز. بیراق، افغانستان دېک بیر اولکهده بو تۉلیق بیر طرزده عملگه آشیریلهدی می؟
خاتین-قیزلر حقلری، طالبان نینگ بېش ییل حکومتی دوامیده رعایه بۉلمهگنیدن تشقری، هېچ قچان بو مسلهگه عدالتلی یاندهشیلمهگن، زورهوانلیک بیلن دوچ کېلگن و ایاق آستی بۉلگن. عمری عدالت آتی بیلن اوزلریگه خطاب قیلگن اوشبو قرا کوچلر نینگ، هېچ قچان سۉزلری و عمللری دین بیلن برابر بۉلمهگن. بو عدالتسیزلیکلرنی تورلی حالتلرده، یاشلرده، موضوع یا تیما و جنسیت بۉییچه اینیقسه خاتین-قیزلر حقلری مسلهسیده یقال کۉریش ممکن.
آلتینچی صنفدن کېین اۉقیش منع قیلینگن
بېش ییل دیر که، قیزلر اېنگ مهم حقلریدن؛ مکتب، بیلیم یورتی، تورلی یۉنهلیشلر اۉرنک؛ اۉقووتوچیلیک، طبیات، ژورنالیستلیک، سپورت و باشقه کۉپ کسبلر اوچون یېترلی بیلیم آلیشدن محروم بۉلگنلر. 2025 ییلی نینگ سۉنگلریده چمهسی 2،2 میلیون اۉسمیر قیز اۉرته تعلیم آلیش امکانیتدن محروم بۉلگنلیگی راپورلرده کۉرسهتیلهدی. اوشبو مدهش قرار قیزلر و خاتینلرنی نهفقط بیلیم آلیش حقیدن بلکه ایش فرصتلریدن هم محروم قیلگن. عایلهلرنی آیدین بۉلیشدن و فرزندلرنی اېسه اویدهگی بیلیم و تربیه آلیش اېتکیسی یا تاثیریدن محروم قیلهدی. اینیقسه، کېلهجکده متخصص و بیلیملی قیزلرنی تورلی یۉنهلیشلرده اېنگ مهمی ساغلیق بۉلیمیده بۉلمهیشلریگه سبب بۉلیب، تیزیم بوزیلیشیگه یۉل آچهدی. مسله فقط بیر قیزنینگ کېلهجگی اېمس، بلکه بوتون بیر اولکهنینگ کېلهجگیگه باغلیق دیر. یوکسلگن و رواجلنگن اولکهلرگه قرهلگنده، اولرنینگ خاتینلری بیلیم آلگنی و ایشلگنینی کۉرهمیز. اوشبو رواجلنیشنی تورلی اولکهلر جملهدن؛ مسلمان اولکهلرده هم یققال کۉریش ممکن. ایتیش کېرهک که، تعلیم آلمسلیک، ایشلشگه قۉییلگن چېکلاو و ایشسیزلیک اولکه و اولکهدهگی تۉپلم اقتصادینی معمالرگه دوچ قیلگن. اولکه اقتصادی نینگ یخشلهشیشی و کۉتریلیشی اوچون جنسیت فرقی قۉیمسدن یېترلی بیلیم آلیش برچهگه تېنگ بولیشی ضرور.
اېرته تورموشگه چیقیش
اوشبو موضوع، بیلیم یاساغیدن تشقری افغانستان دېک بیر اولکهده اېنگ کېنگ ترقلگن معمالردن دیر. بیراق، بو معما طالبان دوریده جوده کېسکینلشگن. اېرته تورموشگه بېریش؛ اېرته حاملهدارلیک، روحی و اجتماعی معمالرنی اۉز دایرهسیگه آلهدی. اوشبو معمالرگه اۉخشهگن سناقسیز معما بار که، کۉپینچه خبرلری یاپیلهدی و یاییلمهیدی. سناقلی سانی اېسه خبرلرگه جای آلهدی. خوددی اولردن بیری اېسه، بادغیسلیک تورکمن قیزی، صدیقه نینگ آغیر احوالی دیر. بو معما ایچیده: زورهوانلیک و اېرته تورموشگه چیقاریش، تورکمن بۉلگنی اوچون قومی ضدیت و عدالتسیزلیک، اېنگ مهمی زورهوان تمان طالب همده پشتون بۉلگنی اوچون قضیهگه طالبانگه اوستونلیک یرهتیش موجود. تیلفونده قۉنغیراق پیتیده؛ “عزیز وطنداشلر نکاح زور و جبر بیلن عملگه آشیریلمهیدی. بلکه بو عمل جرم دیر و مجرم یارگیگه تاپشیریلیشی کېرهک دیر.” دېگن سۉزلرنی طالبان امیرالمومنیندن اېشیتیشیمیز ممکن. بیراق، شونگه قرهمهی بیبی صدیقهگه اونی قویباریلیشی اوچون جبری اوچ کونلیک نکاح طالبان تمانیدن تکلیف بېریلگن. بوندن تشقری اوزاق قیشلاقلرده خاتین-قیزلر احوالی قندهی، بو حقده هېچ بیر یېتکرمه خبر توزهتهآلمهیدی. ایتیش کېرهک، بونگه اۉخشش کۉپلب معمالر بار: قیز بالهلر نینگ اۉلیک حالده تاپیلیشی، حجابسیزلیک بهانهسی بیلن قماققه آلیش، خاتین-قیز ژورنالیستلرنینگ قماققه آلینیشی، عایلهوی معمالر یارگیسی یا قضاوتیده اېرککلر اوستون توریشی و ینه قنچه ایریم عدالتسیزلیکلر بار که، جنسیت و قوم دېگن بحثلرده کېلگنده عمری عدالت فقطگینه شعار بۉلیب قالهدی.
اوشبو قلتیس شرایطلر دوام اېتهبېرسه یشش تیزیمینی بوتون اولوسگه و اېنگ اچینرلیسی بوتون خاتین-قیزلرگه قیینلشتیرهدی. کېلهجگدهگی نسلده سوادسیزلیک کوچهیهدی، روحی و جسمی کسللیکلر آشهدی. تعلیم آلیش گرچه آنلاین شلکده بیر قنچهلرگه مهیا بۉلسه-ده، ینه بیر قنچهلرده بو امکانیت یۉق. اۉقیش توگهگندن سۉنگ هم ایشسیزلیک معمالری تاپیلهدی. قومی و جنست تعصب نینگ آشیشی، عدالتسیزلیکلرنی اۉرتهگه کېلتیرهدی.
