اسدالله ولوالجی هجری قویاش 1333(1954 میلادی) ییلیده تخار ولایتی نینگ رستاق اولسوالیگیده توغیلگن. اونینگ آتهسی محمد امین، «وکیل عمک جانگه» آتی بیلن تانیقلی بۉلیب، اونینگ باباسی نایب محمد نبی خان هم اوشبو منطقه نینگ بویوک و نفوذلی کیشیلردن اېدی. ولوالجی، باشلنغیچ اۉقیشلرینی تخار کینتی نینگ رستاق و دشت قلعه اولسوالیگیده اۉقیگن. کېینگی تعلیملرینی کابل نینگ بیبی مهرو مکتبیده آلدی. سۉنگره حربی مکتبگه کیردی و عالی اۉقووینی هم حربی بیلیم یورتیده دوام اېتتیردی. او، هجری قویاش 1355(1976 میلادی) ییلیده حربی بیلیم یورتیدن فارغ بۉلیب، افغانستان ملی حربی افسری یا عسکری صفتیده خدمت قیلدی. اسدالله، اوشبو وظیفهگه 1370 ییلیگچه ایشلهشگه دوام ایتدی. ولوالجی، نور محمد ترکی، حفیظ الله امین، ببرک کارمل و داکتر نجیب الله نینگ حکومتلری دوریده عدالت پرور قرهشلری همده سیاسی مخالفتی سببی آلتی ییل عمرینی پلِ چرخی قماقخانهسیده اۉتکزدی. اوشبو آغیر و مشقتلی ییللر اونینگ شاعرلیک استعدادی نینگ ینهده کمال تاپیشیگه و پیشیشیگه سبب بۉلدی. اینیقسه، اونینگ فارسچه همده اۉزبېکچه تیللریدهگی کۉپلب شعرلری عینا قماققه بۉلگن دوریده یرهتیلگن دیر. اېرکینلیککه چیقگچ، اونینگ مدنی و اجتماعی فعالیتی ینهده آرتیب باردی و فعاللشدی. او، بیر مدت مزاری شریف شهریده «آزاد اندیشه» نشری نینگ مسوول محرری همده «علی شیر نوایی» مدنی اویوشمهسی نینگ باشلیغی اۉرین باسری صفتیده فعالیت یوریتدی. شونینگدېک، افغانستان مدنی جمعیتی نینگ اساسچیلریدن بیری بۉلیب، بیر نېچه مدنی تشکیلاتلرینی تشکیل اېتیشده مهم اولوش قۉشگن.
اسدالله ولوالجی نینگ شخصی حیاتی کېتمه-کېت فاجعهلر بیلن کېچدی. هجری قویاش 1399 (2020 میلادی) ییلیده یوز بېرگن سِرلی و قانلی واقعه اونی آغیر قیغونی چیدهشیگه مجبور قیلدی. پغمان تومنیده مگنیت ماین پارتلشی حادثهسیده اونینگ عایلهسیدن تۉرت کیشی-تورموش اۉرتاغی، قیزی، جیینی و جیینی نینگ تورموش اۉرتاغی جان بېردی. حیاتی نینگ ایلک ییللریده بیرینچی تورموش اۉرتاغیدن سِرلی یوسینده ایریلیشی و اوشبو قیغولی واقعه اونینگ روحی دنیاسیگه چوقور تاثیر کۉرستهدی. او بیرینچی تورموش اۉرتاغی خاطرهسیگه بغیشلب اۉزبېک تیلیده شعر یازگن بۉلیب، کېینچهلیک اوشبو شعر فرهاد دریا اجراسیده قۉشیققه ایلنتیریلگن. شونچه سیناو و مصیبتلرگه قرهمهی، ولوالجی؛ تاریخ، مدنیت، ادبیات و ژورنالیستیک یۉنهلیشلریده اۉتتیزدن آرتیق کتاب یازیب، نشر اېتتیردی. قالهبیرسه او، افغانستان نینگ مدنی و فرهنگی فعاللریدن بیری صفتیده تن آلینهدی.
رحمتلی اسدالله؛ رسمی، مدنی و باشقه مصروفیتلریگه قرهمهی، افغانستان ملی ارتشیده، مزار شریفده «آزاد اندیشه» نشریهسی نینگ مسوول مدیری، امیر علی شیر نوایی فرهنگی انجمنی نینگ معاون و سرپرستی، (افغانستان مستقل انسان حقوقلری ، تدقیقاتلری و اۉرگنیشلری کمیتهسی اعضاءسی)، افغانستان یورتداشلیک جمعیتی مجموعهسی اساسچیلریدن، افغانستان نینگ ترقیاتی ملی حساباتینی تیارلش کمیتهسی اعضاءسی، افغانستان مستقل انسان حقوقلری کمیتهسی کابل منطقهوی ادارهسی نینگ تعلیم و تربیه بۉلیمی خادمی، قلم انجمنی نینگ اساسچیلریدن بیری و باشلیغی، توران اجتماعی و مدنی بنیادی نینگ باشلیغی، افغانستان مدنی جامعهسی موسسهسی نینگ باشلیغی، افغانستانده تینچلیک بۉییچه مصلحت جرگهسی نینگ تشکیل اېتیش کمیتهسی اعضأسی، حق و عدالت حزبی نینگ معاونی، افغانستان خوفسیزلیگی دفتریده مشاور صفتیده ایشلب و فعالیت یوریتگن.
اسدالله ولوالجی باشیدن کېچیرگن شونچه آغیر شرایطگه قرهمهی، چین تاریخنی مییهلرگه قازیش و خلقیمیزنی حقیقی بیلگیلرگه ایریشیب بیلیشی اوچون دایم قلم تیبرهتیب کیلگن. اونینگ بیبها اثرلری:
1-قطاع الطریقان، آدم ربایان و آقابلیها
2-ترک صفتی یا ترک فریبی؟
3-وزیر محمد گل مومند و کار کردهای او
4-ژورنالیزیم مبری از توهین، تحقیر و عقده گشایی
5-طالبان از کجا آمدند و تا کجا خواهند رفت؟(مقالهلر تۉپلمی)
6-نگرشی پیرامون جرگه و قبایل پشتون( مقالهلر تۉپلمی)
7-نام باستانی سرزمین ما توران است
8-فانوس بر درگاه شب (شعری تۉپلم)
9-مهر و مصحف (شعری تۉپلم)
10-با تو بهار میرسد (شعری تۉپلم)
11-در صفحات شمال افغانستان چی می گذشت؟
12-صفحات شمال افغانستان در فاصله بین طرح و تحقق برنامه خروج ارتش اتحاد شوروی
13-آغاز و تدوام اختلافات میان احمد شاه مسعود و جنرال دوستم
14-خروج جنرال دوستم و سقوط دکتور نجیب الله
15-دموکراسی و جامعه مدنی در افغانستان
16-اینجا ایران شرق نیست
17-پیشنیه طرز حکومت، اداره و انتخابات در افغانستان (بیرینچی بۉلیم)
اسدالله ایکّی تیل یعنی اۉزبېکچه و دری تیللریده شعر یازردی. اونینگ شعرلری و مقالهلری 1365 ییلیدن باشلب افغانستان نینگ اعتبارلی نشریهلریده باسیمدن چیققن.
او 1392 ییلیگچه 25 عنوان کتابنی یازیش و باسیمدن چیقریشگه موفق بۉلگن. او، سۉزلشوولردن بیریده سۉزلرینی شۉندهی تیلگه کېلتیرگن:
“مدنیت مرکزی تورکمنستان عشق آبادی دیر. او یېرگه ایکّی مدنیت مرکزی آنو و جتون آتلری بیلن بار که، او یېرگه قیشلاق قورگنلر و نهایتده اېکینچیلیک بیلن مشغول بۉلگنلر. بو آقیم 9000 ییلدن ایلگری یوزهگه کېلیب، وقت اۉتیشی بیلن اوشبو مدنیت تیگره منطقهلرگه ترقهلگن. بو آقیم بوگونگی عراق، بین النهرینگچه یېتیب بارگن. ایلامیلر، سومریلر و هیتتلر بولر برچهسی تورک بۉلگن. تورکچه، اۉزبېکچه و سومری تیللری نینگ فرقلری حقیده هم بیلگیلر بار. بیلگیلر شونی کۉرستهدی که، اوشبو تیللر نیگیز یا ایلدیزی بۉییچه بیر بیراویدن هېچ فرق قیلمهیدی. ایران و توران دېگنیده، بیرینچی شمالی تورانی دیر که، اونینگ مرکزی عشق آباد دیر. بیزگه جنوبی توران هم بار دیر که اونینگ مرکزی کویته نینگ قصدار یا قضداری دیر. جنوبی توران، شمالی توراندن کۉره مستندراغ دیر. بونی بیلهمیز که تورکلر بۉرینی بابا دېب بیلیشهدی. عشق آبادده اېسه آلتین بۉری باشی تاپیلگن دیر. یعنی اوشبو منطقهده یشهگن تورکلر مدنیتیدن کۉپلب تاریخی اثرلر قالگن. شمالی توران دېگنیده، منوچهر اۉلیشیدن کېین نوذر پیشدادیلر نینگ 8نچی پادشاهلری قدرتگه ییېتیشهدی. بو وقتده توران و ایران اۉرتهسیدهگی چېگره تعینلنهدی. منوچهر اۉلیش پیتیده اۉغلی نوذرگه نصیحت قیلهدی. شو بیلن افراسیاب دهه یا دهستاندن تعرض قیلهدی. نوذر بو یېرگه بوتون قشونی بیلن کېلهدی. بیراق، افراسیاب قرشیسیده دوام اېتیره آلمهیدی. نهایتده افراسیاب منطقهنی فتح اېتیب، ایران تختنی قۉلگه کېلتیرهدی و نوذرنی قتل اېتتیرهدی.”
تدقیقچی، شاعر، یازووچی، سیاسی تحلیلچی الحاج اسدالله ولوالجی هجری قویاش 1400 ییلی سنبله آیی نینگ 6-کونی ( 2021 اگوست نینگ 28 کونی بیلن برابر) وفات اېتدی و اۉزی نینگ توغیلگن یورتی تخار ولایتی نینگ رستاق اولسوالیگیده توپراققه بېریلدی. اولرگه اوچماغدن اۉرین ایستهگن حالده، اثرلری نینگ منگو قالیشینی و اۉقیلیشینی ایستهب قالهمیز.
