تورکلر مقدس اسلام دینینی قبول اېتیشی بیلن بیرگه بویوک تورکستان یا اۉرته آسیاده تورک- اسلام اسلوبیده انچه عبادت یېرلرینی انشأ اېتگن. غربی تورکستاندهگی مسجدلردن قالگن قالدیقلر، اۉرنک اوچون اېشیکلر، ستونلر، محراب کبی انچه کوپ پارچهلر کونیمیز موزهلریده نمایشگه قوییلگن. اوشبو اۉرنکلرنی سمرقند، بخارا و سنپترزبورگ موزهلریده کۉریش ممکن. حالی حاضرده بو کینتده کۉپچلیگی تاتار بۉلماق اوزره، قزاقلر، آذرلر، اۉزبیکلر، قیرغیزلر، چیچینلر، تاجیکلر و عربلر کبی 22 تورلی مسلمان اتنیک حیات کیچیرهدی.
روس امپراتورلیگیگه 200 سنهگه یقین باشکینتلیک قیلگن سنپترزبورگ شهری نینگ تیللرگه داستان محتشم معماریسی بار. خوددی شو معماری ایچیده ظرافتی بیلن دقتلرنی اۉزیگه تارتگن سنپترزبورگ مسجدی، روسیه مسلمانلری نینگ کورهش حکایهسینی هر بیر خشتیده جانلی سقلهگن بیر تاریخ تمثالی کۉزلرگه تیگیب تورهدی. روس امپراتوریسی نینگ باشکینتی سنپترزبورگ شهری نینگ قوریلیشیدن اعتبارأ، 19. یوز ییل نینگ سۉنگّیده 8 مینگ کیشیگه یېتیب بارگن تاتار بیر یېرلشیش و جمغرمه قوریلدی. مسلمانلر سانینینگ کۉپ بۉلیشیگه قرهمهی، شهرده اتنگ بیرته مسجد هم یۉق اېدی. 1881 ییلیده مسلمانلرنینگ مفتیسی بیر مسجد انشاسی اوچون روس حکومتیگه بیر عریضه بېردی. بو ایستک رسمی شکلده قبول قیلینگن بۉلسه-ده، مسجد قوریلیشی اوچون هیچ قندهی بیر امکان یرهتیلگن اېمس اېدی.
مسجد قوریلیشی اوچون 1882 ییلیده اۉشه پیت اورنبورگ (Orenburg) مفتیسی سلیمگری توکلووف (Salimgrey Tevkelev)، روسیه ایچکی ایشلری وزیریلیگیگه مراجعت قیلیب، فند طلبیگه کۉریندی. هنوز وزیرلیکدن جواب کېلگن یۉق اېدی که، مسلمانلر اۉز ایچیده بغیشلر/پول ییغیشگه قرار قیلدیلر. وزیرلیکدن اذن آلیندی و امپراتورلیک چیگرهلری ایچیده حیات اۉتکزماقده بۉلگن مسلمان قرداشلردن پول تۉپلنیشی باشلندی. وزیرلیک روسیه ایچیده اۉن ییل دوامیده 750 مینگ ربل ییغیلیشیگه رخصت بېرگن اېدی. وقت اۉتیب 1906 ییلیده کمیته نینگ ییغگن پول مقداری 53 مینگ اېدی خلاص. پول کمپاینی تورکستاندن قفقاسیاگه قدر چوزیلدی و یوز مینگ ربلدن اضافه پول تۉپلندی.
1898 ییلیده آذربایجاندن؛ شمسی اسدالایف، حاجی موسی نهقیوف، حاجی زینالعابدین تقییف، مرتضی مختاروف کبی ایش آدملری و تجارلر، تورکستاندن اېسه؛ ولیخاناوف قرداشلر، آلار بیک زورگاداروف، بخارا امیرلیگی تمثیلچیلری تمانیدن قوریلگن “پترزبورگ مسلمان یاردم جمعیتی” مسجد قوریلیشی نینگ اورگانیزه قیلیش ایشیده جوده فعال رول اۉینهدیلر. یاردملشمه جمعیتی نینگ شونچهلر یخشی فعالیت یوریتگنی نینگ سببی هم اونینگ باشقرووی امام شامل نینگ نبیرهسی زاهد شاملی نینگ قۉلیده بۉلیشدن دېب بیلینهدی.
مسجد نینگ یېرلشگن جایی هم سمبولیک اېدی. چونکه او، شهر مرکزیده پتر و پاوول کلیساسی نینگ تام قرشیسیده یېرلشگن اېدی. یېرنی ساتیب الیش اذنینی ایکّینچی نیکولاس 1907 ییلیده پیترهوفده بېردی. مسجد اراضیسینی یا یېرینی ساتیب آلیشده انچه مادی قیینچلیک اۉرتهگه کېلدی. بیراق، اوشبو قیینچلیکنی بخارا امیری سید عبدالاحد خان 500 مینگ ربل بغیش قیلیش بیلن ییچیب یوباردی. شو ترتیب احتیاج حس اېتیلگن پول برابر بۉلیب، ایکّینچی نیکولا نینگ رسمی اذنی بیلن 1910 ییلیده مسجد نینگ قوریلیش ایشی باشلهدی.
مجسد نینگ تمل یا تهدابی قوییلر اېکن؛ بخارا امیری، اورنبورگ مفتیسی، روس دولتی نینگ مسوولری، دینی یېتکچیلری، عثمانلی و ایران سفارتلریدن تمثیلچیلر و پیترسبپرکده عبادت یېری آچیلهدی قووانچی بیلن فرقلی اتنیکدن بۉلگن مسلمانلر قتنشدیلر. مسجد نینگ قوریلیشیده نیکولای واسیلیویچ (Nikolay Vasilyeviç) و استپان کریچینسکی (Stepan Kriçinskiy) کبی ایککی روس معمارنینگ یانیده اۉرته آسیا یعنی بویوک تورکستان و چیندن کېلگن استادلر هم ایش آلیب باردیلر. بنأ نینگ جبههسی یا یوزی، شرق اسلوبیگه تهیینگن حالده بېزهکلر و تورکواز ماوی موزاییکلر نینگ بیر ارهگه کېلتیریلیشی بیلن توزهتیلکن. دیوارلر کول رنگلی گرانیتدن ایشلنگن؛ گنبد و ایککی منارهسی کوک ماویسی موزاییک بیلن قاپلنگن. بو موزاییکلر، پتر واولین تمانیدن کیکرینو اتولیهسیده یا کارخانهسیده توزهلگن اېدی. جبههلرده قرآن شریف خط صنعتی بیلن یازیلگن. مسجد نینگ ایچ ستونلری یشیل مرمردن توزهتیلگن. مسجد نینگ یېری اۉرته آسیا اوستالری طرفیدن اوزهل اولهراق توقیلگن قالینلر بیلن بیزهتیلگن. سپتمبر 1915 ییلیده، مسجد انشاسی نینگ تماملنیشی اوچون فند ییغیش کېرهک اېدی. شو سببدن مسجد، پوللیک طرزده زیارت اوچون آچیلدی. 1920 ییلیده اېسه، مرکزی صالون اوچون حاضرلنمیش، تبریزدن قۉل بیلن تیارلنگن بیر قالین بخارادن پیتروگاردگه کیتیریلدی. بو قالین بخارا امیری نینگ اېنگ سونگّی ساوغهسی بۉلدی.
مسلمانلر سنتیگه کۉره، مسجد شوندهی یهسلگن که، محراب مکهگه تۉغری یوز توتگن. مسجد نینگ اوستی سیلندر شکل قسناق اوستیگه یېرلشتیریلگن گنبد بیلن قاپلنگن دیر. آنه یا اصلی کیریش اېشیگی تیز کمرلی و چوقور بیر قوس شکلیده ایشلنگن. شونینگدېک، مسجد نینگ کیریش طاقی، معماری توزیلیش شکلی جهتیدن شاه زنده مقبرهسی مجموعهسیگه اۉخشهب کیتهدی و اوندن الهام آلینگن دیر.
مسجد 21 فبروری 1913 ییلیده مکمل ایشی توگهمهگن بۉلسه-ده، رومانوف عایلهسی نینگ 300 ییللیک شرفیگه آچیلدی. آچیلیش هم خوددی تمل تاشی قوییلهدیگان پیت کبی ایچکی و تشقی مهمانلرنینگ قوشیلیش گوجومی بیلن اۉتکزیلدی. مسجد قوریلیشده اېنگ کتته یاردمی تیگکن کیشی؛ بخارا امیری سید عبدالاحد خان 1910 ییلیده وفات اېتگنی اوچون اونینگ اۉرنیده اۉغلی و بخارا امیرلیگی نینگ سونگّی امیری، سید میر محمد عالم خان آچیلیش مراسمیگه قتنشدی. 1917-1923 ییللریده تانیقلی تاتار عالم موسی جارالله (Musa Carullah)، بو مسجد نینگ امامی بولگن.
مسجد نینگ قوریلیش ایشی 1920 ییلیده توگهدی. (1927-1930) و (1940-1956) ییللری آرهسیده قبهتیلگن مسجد، ایکّینچی دنیا اوروشیده پترزبورگ ساغلیق قورمیگه تاپشیریلدی. اۉشه پیتده مسجد، طبی دیپو یا امبارخانه صفتیده ایشلتیلر اېدی. 12 دسمبر 1955 ییلیده سوویت وزیرلری نینگ قراری بیلن مسجد تکراردن عبادتگه آچیلدی. مسجد نینگ آچیلیشیده اۉشه ییل روسیهنی زیارت اېتکن اندونیزیا جمهور باشلیغی احمد سوکرنو نینگ تاثری کۉپ دېب ایتیلهدی. ادعالرگه کۉره؛ لیلینگرادگه کېلگن سوکرنو مسجدنی کۉرگچ، زیارت قیلیش ایستهگن. بیراق، مسوولر اونینگ قبلگنینی بیلدیرگن. شو سببدن هم احمد سوکرنو روس مسوولردن تکراردن مسجد آچیلیشینی تقاضا قیلگن.
اوزونلیگی 45 متر، کېینگلیگی 32 متر بۉلگن مسجد نینگ ایکّی منارهسی بار. هر بیرته مناره نینگ یوکسکلیگی 49 متر دیر. قبهسی اېسه 39 مترگه تینگ کېلهدی. 5000 کیشیلیک نمازچیگه یېری بۉلگن اوشبو مسجد، اوچ طبقهدن تشکیل تاپگن. بیرینچی قبت اېرککلر و ایکّینچی قبت خاتینلر نینگ عبادتی اوچون رېجهلشتیریلگن. مسجد 1405 ییلیده انشأ قیلینگن و تیمور بابامیزنینگ مزاری یېرلشتیریلگن بنأگه اۉخششلیگی بیلن هم دقت مرکزیده دیر. ایتیش کېرهک که، اوشبو مسجد تورکیه تشقریسیده اروپا نینگ اېنگ کتته مسجدلریدن بیری سنهلهدی.
