قیرغیزستان نینگ بورانا برجی یا مناره‌سی، 10. عصر سۉنگّی و 11. یوز ییل باشلریگه تېگیشلی تاریخی و معماری اېسده‌لیک دیر. او، توکموک شهریدن 15 کیلومتر اوزاقلیکده یېرلشگن بۉلیب، قدیمده بالاساغون شهری و قورغانی نینگ بیر قسمی بۉلگن. اوشبو ارکیالوگیگ حدودده قۉرغان، مقبره‌لر، مسجد، چېرکاو و حمام موجود بۉلگن. بو یېردن کۉپلب قیمتلی ارکیالوگیگ تاپیلمه‌لر هم تاپیلگن. قیزیل خشتدن قوریلگن مناره حاضرده 25 متر یوکسکلیگیده دیر. اونینگ پستکی قسمی نینگ دیامتری یا قطری 9 متر، یوقاری قسمی نینگ دیامتری اېسه، 6 مترنی تشکیل اېته‌دی. مناره ایچیده تیپه‌سیگه آلیب چیقده‌دیگان تار زینه پایه‌لر یا پاغانه‌لر موجود. بو یېردن تاپیلگن بیتیکلر و محمد حیدر نینگ سالنامه‌لریگه کۉره، بورانا برجی بالاساغون قانون شناسی امام محمد اوچون قوریلگن. قره خانیلر نینگ غربی باشکینتی بۉلگن بخارده‌گی کَلیان مناره‌سی 1127-ییلده قوریلگن بۉلیب، بلندلیگی 46،7 مترنی تشکیل اېته‌دی. روایتلرگه کۉره، باکو آتلی بیر معمار یا اوستا بورانا و کَلیان مناره‌لرینی قورگن.
ینه بیر مشهور ارکیالوگیک ایسده‌لیک اېسه؛ آق بېشیم بۉلیب، او 12-6 عصرلرگه عاید دیر. او توکموک شهریدن 6 کیلومتر اوزاقلیکده یېرلشگن. ارکیالوگیگ تدقیقاتلر دوامیده بو حدوددن قدیمی بنالرنینگ قالدیقلری، میشی بویوملر و و تنگه‌لر تاپیلگن. ایسده‌لیکلر نینگ جنوبی قسمیده 6. و 7. یوز ییلگه تېگیشلی ایکّیته بوداوی تپیناق یا عبادت خانه انیقلنگن. بو یېرده هیکللر، صنعت اثرلری و تورلی تاریخی بویوملر هم تاپیلگن. آق بېشیم، اۉرته عصر شهری سویاب نینگ قالدیقلری صفتیده تانیلگن. سویاب بویوک ایپک یۉلی بۉییده یېرلشگن و سغدی سوداگرلر یشه‌گن مهم شهرلردن بیری بۉلگن. بورانا مناره‌سی 1974-1973 ییللریده عملی یوسینده قیته ریستوره بۉلگن. اوندن آلدین مناره تېگره‌سیده و بوتون بورانا منزلگاهیده بتفصیل و پیشیق تدقیقاتلر آلیب باریلگن. اوشبو تدقیقاتلر اساسیده مناره نینگ قوریلگن دوری انیقراق بېلگیلنگن، قیته قوریلیشی یا تعمیرلش رېجه‌لری ایشلب چیقیلگن و اساسی تعمیرلش ایشلری بېلگیلب آلینگن. اۉشه پیتده مناره 40 متر بلندلیگده‌گی، پیشیق قیزیل خشتدن قوریلگن بنا بۉلگن. او یوکسکلیگی 5،4 متر بۉلگن سکیز قیره‌لی پایدیوار اوستیگه یېرلشگن. مناره تۉرت بورچک شکلده‌گی (استیلوبات)گه اۉرنتیلگن بۉلیب، اونینگ شمالی قسمی تاش بولکلر بیلن قاپلنگن.
تاریخ انستیتوتی تمانیدن وینیک د.ف. یېتکچیلیگده آلیب باریلگن ارکیالوگیگ قازیشمه‌لر نتیجه‌سیده استیلوبات قدیمده‌گی یېر یوزیدن 5،6 متر چوقورلیکده‌گی پایدیوارگچه دوام اېتگنی انیقلنگن. مناره نینگ یوقاری قسمی یېر تیبره‌نیشی نتیجه‌سیده بوزیلگن. غربی قسمی اقلیم اېتکیسی بیلن ضرر کۉرگن، سکیز قیره‌لی پایدیواری اېسه نملیکدن حمایه‌لووچی عایق یېتیشمه‌گنی سببلی شکستلنگن. بیرینچی تعمیرلش ایشلری 1928-1927 ییللریده ان.ام. بچینسکی و ام. ام. لاژینف تمانیدن عملگه آشیریلگن. اولر نینگ تلاشلری طفیلی بورانا مناره‌سی بوگونگی کونگچه سقلنیب قالگن. بیراق، ایشلر مناره نینگ بدیعی کۉرینیشینی اۉزگرتیریب یوبارگن. بېزه‌کلی پایدیوار قسمی عادی خشت بیلن المشتیریلگن، یوقاری قسمی اېسه مناره نینگ قۉپال و ناتۉغری یوملاق شکلده تیکلشی سببلی اصل قیافه‌سینی یۉقاتگن.
بورانا مناره‌سی نینگ قیته تعمیرلش ایشلری
بورانا مناره‌سینی قیته تعمیرلشدن آلدین اساسی مقصد سکیز قیره‌لی پایدیوار نینگ قدیمگی بلندلیگینی تیکلش، سقلنیب قالگن پایدیوار، تنه و یوقاری قسملر نینگ معماری شکلی همده بېزه‌کلرینی قیته تیکلش، شونینگدېک، پایدیوار و مناره نینگ اساسی قسمینی مستحکملشدن عبارت اېدی. مناره‌ده معماری صنعت بېزه‌کلرینی سقلب قالیش مقصدیده اونی موجود کۉرینیشیده قیته تعمیرلشگه قرار قیلینگن. ایتیب اۉتگنیمیزدېک یوقاری قسمینی قیته قوریشده زمانه‌وی عادی خشتلر ایشلتیلگن. مناره نینگ یوقاری قسمی 14 و 15 یوز ییللرده یوز بېرگن یېر تیبرنیش طفیلی بوزیلگن. شونینگ اوچون بوگونگی بورانا مناره‌سی اۉشه دوردن کېین سقلنیب قالگن کۉرینشیده دیر. بنا نینگ خشت ایشلری نینگ اوزه‌ل بۉلیملریده، خشتلرنی یېرلشتیریلشی اوچون آچیلگن تیشیکچه‌لر قۉللنیلیب، ریستوره قیلینگن. بو قسملر گچ بیلن قاپلنگن. گچ نینگ توزه‌لیشیده لای و معدن گچ اره‌لشمه‌سیدن فایده‌لنیلگن. سکیز قیره‌لی قسم نینگ برچه سکیز تمانی و اونینگ رواق سیمان شکللری هم قیته تیکلندی. تخمینلرگه کۉره، سکیز قیره‌لی قسم نینگ ایچیده مناره تنه‌سینی اوشلب توریش اوچون بیر نېچته یاغاچلی تیرلر بۉلگن. غربی شماللر و اقلیم شرایطی سببلی مناره نینگ غربی قسملری کۉپراق ضرر کۉرگن. نتیجه‌ده مناره شکلی اۉزگریب، جنوب-غرب تمانگه قیشه‌یگن. بو قیشه‌ییشنی پایدیوارنی قیته قورمسدن تۉغریلش نینگ امکانی بۉلمه‌گن. قیته تعمیرلشدن کېین اونینگ قیشه‌ییشی دوام اېتمه‌یدی.
معمارلر، قیته قوریشلرده مناره‌نی مستحکملش اوچون عادی خشتدن ینگی قسملر قوریدیلر، رواقلرنی تیکله‌دیلر و مستحکم قاریشمه‌دن فایده‌لندیلر. غربی قسمیده‌گی رواقلر هم پایدیوارنی ینه‌ده مستحکملش اوچون قاریشمه یاکه خشت بیلن تۉلدیریلدی. قیته تعمیرلش دوامیده قۉشیلگن ینگی قسملردن بیری-مناره‌گه کیریش اوچون قوریلگن زمانه‌وی زینه دیر. قدیمده مناره‌گه کۉچمه زینه پایه‌لر یاکه مخصوص یۉلکه آرقه‌لی کیریلگن بۉلیشی ممکن، بیراق بو انیق بیللی اېمس. حاضرگی زینه قدیمگی زینه پایه کۉرینیشینی تقلید قیلیش اوچون قوریلگن. او انیق کۉرینیب توره‌دیگان زمانه‌وی انشات بۉلیب، مناره تاریخی توزیلمه‌سی نینگ اصل قسمی صفتیده صنعی روشده کۉرستیلمه‌گن.
برج نی ینه بیر قیزیقرلی تمانی او حقده‌گی افسانه دیر. افسانه‌گه کۉره، کوچلی بیر خان نینگ مونارا آتلی گۉزه‌ل قیزی بۉلگن. خان قیزینی محلی یاش ییگیتلر نینگ اونگه بۉلگن محبتیدن حمایه قیلماقچی بۉلگن. بیر کونی خان اۉشه تومنده‌گی برچه فالبینلرنی چقیریب، قیزی نینگ کېله‌جگینی ایتیب بېریشلرینی ایسته‌یدی. فالبینلر نینگ برچه‌سی قیز نینگ کېله‌جگینی بختلی بشارت قیله‌دیلر. یالغیز اولردن بیریسی اېسه شونده‌ی دېدی: ” اگر دارگه اوریلسم هم ،مېن فقط حقیقتنی ایته‌من. سیزنینگ قیزینگیزنی کېله‌جگی قیغولی دیر. او، قیینچلیک بیلن 16 یاشیگه یېته‌دی و تراژیک بیر شکلده وفات اېته‌دی.”
خان اوشبو بشارتنی اېشیتیب غضبلنه‌دی. بیراق، بو بشارتدن کۉز یومه آلمه‌یدی. شو اوچون هم خان یوقاری بیر مناره قوردیره‌دی و قیزینی شو مناره نینگ یوقاری قسمیده قماققه ساله‌دی، تاکه اونی هر بیر ضررلری نرسه‌دن قوری‌سین. قیز شو بورجده بوییدی، شو بیلن تۉرت پنجره‌دن یعنی شمال، شرق، جنوب و غرب تمانلردن دره‌لرگه باقه‌دی. خدمتچیلر اونگه یېمکلر و ایچکولیکلر کېلتیرر و اونی بیر سبد ایچیده قویردیلر. تاکه هېچ کیم اتاق ایچیگه کیرمه‌سین. قیزی نینگ 16نچی توغیلگن کونیده خان جوده خرسند اېدی. چونکه، فالبین نینگ بشارتی ناتۉغری چیققن دېب اۉیلردی. او قیزینی تبریکلش اوچون بیر سبد میوه آلیب کېلیشگه قرار قیله‌دی. خان سبدنی قیزیگه بېریب ،اونی اۉپه‌دی. بیراق، قیز توستدن ییقیلیب، توشونرسیز بیر یوسینده وفات اېته‌دی. حیرتده قالگن خان سبدنی تېکشیره و اونینگ ایچیده یشیرینگن زهرلی قاره اۉرگمچکنی تاپه‌دی. خان قتتیق قیغویگه توشیب، شونچه‌لیک یوقاری سېسلنیب ییغله‌یدی که مناره تیتره‌ب اونینگ یوقاری قسمی قوللب توشه‌دی. شو بیلن بوگونگی کونگچه سقلنیب قالگن خرابه حاصل بۉلگن بۉله‌دی.
