دنیانینگ کۉپلب مملکتلریده سیر و سیاحت قیلیب بارگنینگیزده، معمول بیر قاعدهنی اوچرهتیشینگیز ممکن. بو مملکتلرده هر بیر تاریخی مکان، هر بیر مدنی میراث، هر بیر تاریخی بویوک سیماگه تېگیشلی قبر و شونگه اوخشش هر بیر تاریخی و مدنی اهمیتگه اېگه بیر یېر، دولتنینگ مدنیت ادارهسی نظارتی آستیده بۉلیب، هېچ بۉلمسه بیر کیشی او یېرنینگ قۉریقچیسی صفتیده، سیاحتچیگه اۉشه یېرنینگ تاریخی اهمیتی حقیده ویا تاریخی قبرنینگ ایچیده روحی تینچ آلگن بویوک انساننینگ کیملیگی و قیلگن ایشلری حقیده انسانلرگه بیلگی بېرهدی.
اما بو قاعده افغانستان اینیقسه هراتده؛ عکسینچه!
تېموریلر مدنیت و پارلاق دورینینگ ایکّی بویوک سیماسی شاعر و متفکر حضرت امیرعلیشېر نوایی و تېموریلر دورینینگ ییریک پادشاهلریدن بیری سلطان حسین بایقرانینگ ابدیلشگن تاریخی مکانلر شوندهی انسانلرنی قۉلیگه تاپشیریلگن که اولر نه نواییدن ذرهچه بیلیمی بار و نه هم سلطان حسین بایقرانی بیر آزگینه بۉلسه هم تانیدی.
هراتده نوایی و بایقرا حضرتلری قبرینی زیات قیلگنی بارگنینگیز سَری، بو یېرده شوندهی بیر انسان بۉلیشینی کوتهسیز که او آدم نوایی حقیده بیلگی بېرسه، اونینگ ییریک بیر تمدنگه قۉشگن حصهسینی تیلگه آلسه… لیکن بو بویوک ذاتنینگ قبری اطرافیده طالباننینگ شوندهی خادملری بیلن اوچرهیسیز که اولرنینگ کتته مهارتی کېلگن مهمانلردن بیر نېچه افغانی پول اۉندیریش دیر. ساده تیل بیلن ایتگنده، تاریخی شخصیتلرنینگ حضوریده تیلنچیلیکنی اۉیلب تورگن و بو مقصدلری اوچون کېلگن هر بیر مهماننی شیرینی بېرینگ دېب یاقهسیگه یاپیشگنلرنی کورهسیز.
اولرنینگ نوایی و بایقرا حقیده نه بیلیملری بار و نه هم تاریخی بنالرنی سقلش اوچون حرمت و توشونچهلری.
نوایی حضرتلری قبری جایلهشگن بنا قۉریقچیلرینینگ توجهسیزلیکلری سبب، قبر اوستیده چنک اۉلتیریب، اچینرلی بیر احوالگه توشیب قالگن. بو اېسه دنیا اینیقسه تېموریلر تاریخینینگ ییریک فخرلریدن بۉلمیش نواییدېک بیر بویوک انسانگه کتته حرمتسیزلیک دیر.
طالباننینگ بو یېردهگی قۉریقچیلری فقطگینه مهمانلرنی کیسهسیگه قرهیدی و ایاغلری آستیدهگی تاریخگه هېچ قندهی بها بېرمهیدیلر.
اگرده طالبان، تعصبدن کېلیب چیققن اعتبارسیزلیکلری اۉرنیده، شو یېرده نوایینی بیلگن و تانیگن همده تېموریلر تاریخیگه قیزیققن مینگلب اۉقیمیشلی اۉزبېک یاش-ییگیتلردن بیر نېچه کیشینی ایشگه آلسه؛ بو تاریخی مکان اهمیتی قیتیب، افغانستان و هرات اوچون کتته آبرو بۉلهدی.
لېکن؛ کۉرینیشیچه طالباننینگ تعصبلی قرهشی حاضرگچه بونگه یۉل قۉیمهگن
نوایی حضرتلری قبریدن بیراز اوزاقراقده، سلطان حسین بایقرا یاتگن قبر دیر. تېموریلر دورینینگ ییریک قیراللریدن بیری و هراتنی بیلیم و مدنیت پایتختیگه اَیلنتیرگن بو بویوک انساننینگ یاتکن قبری احوالی هم آغیر و اچینرلی بیر کۉرینیشده دیر. بو یېرده هم فرهنگی بورچدن هېچ قندهی بیر نشانه یۉق و هم طالبان تمانیدن قبرلر اوستیگه قۉیلگن قۉریقچیلر بو بورچ حس اېتمهیدی. بو قبرگه نسبتن بېاعتبارلیک شونچهلیک اچینرلی که قبر آچیق میدانده قالدیریلگن و قبر اوستیدهگی شیشهلر چیککهسیده اۉیینچاقلری بیلن بالهلر اۉلتیریب دَم آلیش جاییگه اَیلنتیریلگن.
اچینرلی بو احوال، تاریخ و مدنیتدن بیرازگینه توشینچهسی بۉلگن هر بیر انسان یورهگینی آغریتهدی. لېکن طالبان بو تاریخی بنالر بیلن شوندی یاندهشماقده. اۉیلهیسن بو یېرنینگ هېچ قندهی تاریخی اهمیتی بۉلمسه.
اېنگ اچینرلی وضعیت؛ شو بۉلالهدی کیم، دنیا آتی بیلن فخرلنگن بویوک انسانلرنینگ قبرلری اېگهسیز قالگن.
