همهمیزگه معلومکی، افغانستان دېب اتهلگن جغرافیه پیدا بۉلگنیدن بویان بوگونگچه آغیر و اچّیق تاریخنی باشدن کېچیرگن. بو حدود، تاریخ حقیقتلریدن خبردار بۉلگنلر اوچون روشن و انکار اېتیب بۉلمهیدیگن حقیقت دیر که تورک نسللی سلالهلر و امپراطورلیکلر بو دیارده حکمرانلیک قیلگن. عیناً شو خلقلر بو یېرده اسلامیت، انسانیت، مدنیت و تمدننی کېنگ یایگن اېدیلر.
اما تورک–اۉزبېکلر حکمرانلیگیدن کېین بو حدودده شوندهی سیاستلر یوزهگه کېلدیکی، اېندی آبادلیک، ترقیات و مدنیتدن اثر هم قالمهدی. بو جغرافيادهگی سۉنگگی تورک–اۉزبېک حکمداری — نادر افشار 1747-م- ییلده اۉزیگه یقین سرکردهلری تامانیدن اۉلدیریلگندن کېین، اۉشه قدرت و امپراطورلیکلر برهم تاپدی. شوندن سۉنگ، بو حدودده ناخوش سیاستلر حکم سوره باشلهدی؛ نتیجهده سیاسی، اجتماعی و جغرافيايی محروميتلر یوزهگه کېلدی و ییللر دوامیده تورک–اۉزبېکلرنینگ اۉزلیگینی یۉق قیلیش اوچون کتّه ایشلر قیلیندی.جملهدن، اۉزبېکچه–تورکچه کتابلر ییغیلیب یاقیلدی، «تورکستان» کبی تاریخي و ملي ناملر یۉق قیلیندی.
اۉزبېکلر 20 ییللیک جمهوریت دوریده اۉزلری اوچون آز اۉرین یرهتدیلر، اما کۉپلر شو آز اۉریندی هم قبول قیلیشنی ایستهمس ایدی. برچهمیز بیلهمیزکی، سیاست مرکّب و خوفلی اۉییندیر. اۉزبېکلردن هم ناتۉغری سیاست یۉلیده فایدهلنیلگن و بوگون هم اَیریم تۉقنهشوولرده اولرنی اوروشلرگه جلب اېتیشماقده حتا اوروش نینگ اصل مقصدینی اۉزلری هم تۉلیق بیلمسلیگی ممکن.
اوروش یخشی نرسه اېمس و هېچ قچان یخشی نتیجه بېرمهیدی. شخصن مېن هېچ قچان اوروش طرفداری بۉلمهگنمن، اما افسوسکی، آخرگی پیتلرده طالبان و پاکستان اۉرتهسیده کېسکینلیک دوام اېتماقده. بو آرهده اۉزبېک یاشلریدن آلدینگی صف کوچی صفتیده فایدهلنیلماقده. اولر بلکه مقصدینی هم انیق بیلمهگن اوروش اوچون جان بېرماقده.
اساسي مسأله افغانستان و پاکستان پشتونلری آرهسیدهگی چېگرهوی معما بۉلسه-ده، بیز اۉزبېکلر آمو دریا چېگرهسی بیلن اجرهلگنمیز. اېندی بیز هم اۉزبېکستان بیلن قۉشیلیش اوچون اوروش قیلیشیمیز کېرهکمی؟ افغانستان شمالیدهگی ولایتلر آدملری بیلن آلیب باریلگن صحبتلرگه کۉره، طالبان اۉزبېکلرنی بو اوروشگه جلب قیلیش اوچون شمالی ولایتلرده آدملرنی مجبورن نمایشلرگه چیقرهیاتگنینی ایتیشماقده. حالبوکه، مملکت جَنوبیده قندهار، هلمند، ننگرهار، پکتیا و باشقه جایلرده بوندهی نمایشلر کوزهتیلمهگن. اما منفعت عیناً اۉشه حدودلر اوچون کۉریلماقده و اوروش هم اۉشه جایلرده دوام اېتماقده.
طالبان قریب بېش ییلدن بېری حاکمیتده، بو وقت ایچیده سیاسی، مدنی مخالفت و اۉزبېکلرنینگ کتّه یوتوقلری اعتبارسیز قالدیریلدی. اېنگ بیرینچی ایشلریدن بیری-اۉزبېک تیلینی، افغانستانده اوچینچی رسمی تیل صفتیده تن آلینگن مقامینی بیکار قیلیش و یازوولرینی آلیب تشلش بۉلدی. اېندی اېسه اۉزبېک-تورکمنلرنی سیاسی اوروش میدانیگه تارتماقده. بو آچیقچهسیگه اۉزبېکلرنی یامان کۉرسهتیش اوچون سیاسي اۉییندیر.
جَنوبي تورکستان ولایتلریده نمایش قیلهیاتگنلرگه اَیتماقچیمن: التماس، نتیجهسی سیزگه فایده بېرهدیگن ایش اوچون کورهشینگ، بو اوروش سیز اوچون هېچ قندهی یخشیلیک آلیب کېلمهیدی. مینگلب تورک-اۉزبېکلر هلاک بۉلیب، حتا پاکستان هم اېگهللنسه، بوگونگی اۉرینینگیز نیمه بولهدی، و سیز اوچون نیمه اۉزگرهدی؟ هېچ بۉلمهسه بیر مرته بو سیاسی اۉیینلرگه الدنمنگ. هوشیار بۉلینگ، تاریخگه نظر سالینگ – بو خلق اۉزبېکلر اوچون نیمه قیلدی؟ مېن بیلهمن، بو اوروشده طالبان غلبه قازانمهیدی. اما تصور قیلینگ، حتا پاکستاننی هم اېگهللشسه – سیزگه نیمه یېتهدی؟ بلکه اۉشه پیتده اۉز اویینگیزده هم آنه تیلینگیزده گپلشه آلمهسسیز. نمایشلرده قتنهشهیاتگنلر، اگر پاکستان حربي اوچاقلر بیلن جَنوبي تورکستانگه هجوم قیلسه، سیز اۉزینگیزنی قندهی حمایه قیله آلهسیز؟ نېگه باشقهلرنینگ مقصدی اوچون اۉزینگیزنی قربان قیلهسیز، حالبوکه اصل نیتنی هم تۉلیق بیلمهیسیز؟ اساسی سوال شوکی: نېگه بیز بوندهی اوروشلر اوچون اۉزیمیزنی قربان قیلیشیمیز کېرهک؟
