بوگونگی کونده افغانستان شمالینی تشکیل اېتووچی و عصرلر دوامیده «تورکستان» یاکه «جنوبی تورکستان» نامی بیلن تنیلگن حدود تورک دنیاسی نینگ اېنگ مهم تاریخی مرکزلریدن بیری حسابلنردی. بو منطقه کۉپ عصرلر دوامیده اۉزبېکلر، تورکمنلر، قپچاقلر، قرلقلر و باشقه تورک گروهلری نینگ یشهش و حکمرانلیک حدودی بۉلگن. اوشبو جغرافیهنینگ سیاسی، مدنی و اجتماعی توزیلمهسی اساسا تورک–مغول دولتچیلیک عنعنهلری اساسیده شکللنگن بۉلیب، بلخ، میمنه، اندخوی و قندوز کبی خانلیکلر اوشبو تاریخی اۉزلیکنی سقلشده مهم رۉل اۉینهگن.
اۉن-تۉقّیزینچی عصرگچه جنوبی تورکستان نه سیاسی، نه اۉزلیک جهتدن افغانستان دولتی نینگ تۉلیق قسمی حسابلنمهگن. ۱۷۴۷- ییلده احمدشاه درانی دولتی توزیلگندن کېین هم منطقهدهگی اۉزبېک خانلیکلری اساسا یریم مستقل حالتده قالیب، فقط کندهار-کابل بیلن چېکلنگن سالیققه اساسلنگن و صادقلیک مناسبتلریگه اېگه بۉلگن. درانی حکمرانلیگی تورکستاننینگ محلی توزیلمهلرینی تۉلیق یۉق قیله آلمهدی و محلی حاکملر اۉز تأثیرینی سقلب قالدی.
اۉشه دوردهگی انگلیس دیپلوماتلری و سیاحلری هم بو حدودنی آچیقچهسیگه «تورکستان» دېب اتهگن. الکساندر برنز منطقهگه کیرگنده «تورکستانگه کیردیک» عبارهسینی ایشلهتگن، لعل موهن اېسه اهالی نینگ اۉزبېکلر و تورکمنلر اېکنینی تعریفلهگن. الفنستون هم اۉن-تۉقّیزینچی عصرنینگ بیرینچی یریمیده بلخ اطرافیدن تشقری پشتون اهالیسی جوده کملیگینی قید اېتگن. بو حساباتلر جنوبی تورکستان تاریخده تورک اۉزلیگیگه اېگه بۉلگنینی کۉرسهتهدی.
اۉن-تۉقّیزینچی عصرده بریتانیا و روسيه اۉرتهسیدهگی «کتّه اۉیین» دېب اتهلگن مستملکهچیلیک رقابتی باشلنگهچ، افغانستاننینگ جایلشوو حالتی اۉزگردی. بریتانیا روسيه نینگ هندوستانگه کیریب کېلیشینی تۉختهتیش اوچون کابلده مرکزلشگن کوچلی دولت یرهتیشگه احتیاج سېزدی. شو دایرهده امیر دوست محمدخان انگلیسلر همکارلیگیده جنوبی تورکستان نینگ اۉزبېک خانلیکلریگه قرشی حربی یوریشلرنی باشلهدی و ۱۸۴۸- ییلده بلخ قولهگهچ، کۉپلب خانلیکلر کابلگه بۉیسونیشگه مجبور بۉلدی.
شونگه قرهمهی، تورکستان تۉلیق مرکزی دولت ترکیبیگه کیریتیلمهگن اېدی. اۉزبېک بېک و امیرلری منطقوي تأثیرینی سقلب قالگن، کابل اېسه اساسا سالیق ییغووچی یوقاری حاکم صفتیده قالگن. بیراق بریتانیا قۉللاوی آستیده افغان امیرلری نینگ کوچهییشی مرکزلشوو جریانینی تېزلشتیردی و شمال اوستیدن بېواسطه نظارت اوچون شرایط یرهتدی.
اېنگ کېسکین باسقیچ امیر عبدالرحمن خان دوریده باشلندی. ۱۸۸۰- ییلده حاکمیتگه کېلگن او رسمی تاریخده «زمانهوی دولت اساسچیسی» صفتیده تقدیم اېتیلسه-ده، عملده قومی مرکزلشوو و اقتداری سیاستگه اساسلنگن لایحه آلیب باردی. او بریتانيا نینگ مالیوی، حربی و سیاسی یاردمی بیلن برچه محلی مستقل توزیلمهلرنی یۉق قیلیشگه و پشتون مرکزلی دولت یرهتیشگه حرکت قیلدی.
عبدالرحمن خان باشقروو مدلی تۉرت اساسگه تهینگن: پشتون مرکزلی بوروکراتيک، مجبوری حربی خدمت، کېنگ استخبارات ترماغی و آغیر سالیق تیزیمی. بو تیزیم نهفقط سیاسی قرشیلیکنی، بلکه منطقوی و اېتنیک اۉزلیکلرنی هم نشانگه آلدی. جنوبی تورکستان و هزارهجات بو سیاستلرنینگ اساسی میدانی بۉلدی.
۱۸۸۸- ییلدهگی اسحاقخان قۉزغهلانی، رسمی منبعلرده «اۉزبېکلر قۉزغهلانی» دېب اتهلگن، بو جریان نینگ مهم بوریلیش نقطهسیگه ایلندی. بو حرکت فقط سیاسی کورهش اېمس، بلکه کابل مرکزلشگن حاکمیتیگه قرشی جنوبی تورکستان اېلیتلری نینگ سۉنگگی کېنگ کۉلملی قرشیلیگی اېدی. قۉزغهلان مغلوبیتیدن سۉنگ کېسکین باستیریش باشلندی و انگلیس منبعلریده بو حالت «تورکستان فاجعهسی» یاده Turkistan Atrocities دېب قید اېتیلگن.
بو باستیریش دوامیده مینگلب آدملر اۉلدیریلدی، عامهوی قتل اېتیشلر بۉلدی، کۉپلب عایلهلر سورگون قیلیندی و محلی اشرافلر تیزیملی روشده یۉق قیلیندی. بعضی انگلیس حساباتلریده آدملرنی تۉپ آغزیگه باغلش، قییناقلر و نا انسانی جزالر قید اېتیلگن. اساسی مقصد تورکستان نینگ سیاسی و اجتماعی توزیلمهسینی یۉق قیلیش اېدی.
عصرلر دوامیده منطقهنی باشقرگن اۉزبېک سلالهلری بیرن-کېیتن قولهتیلدی. میمنهدهگی مینگ سلالهسی و باشقه تورک حکمران عایلهلری یا اۉلدیریلدی، یا سورگون قیلیندی، یا ملکلری مصادره قیلیندی. نتیجهده تورک–مغول دولتچیلیک عنعنهسی افغانستان شمالی حدودیده دېیرلی یۉق بۉلدی.
بیراق عبدالرحمن خان سیاستی فقط سیاسی یۉق قیلیش بیلن چېکلنمهگن اېدی. اېنگ مهم یۉنهلیش دېموگرافیک ترکیبنی اۉزگرتیریش بۉلدی. ۱۸۸۰-ییللرده جنوبی تورکستان اهالیسی اساسا اۉزبېکلر، تورکمنلر و باشقه تورک خلقلریدن عبارت اېدی، پشتونلر اېسه جوده کم اېدی. بو موازنتنی اۉزگرتیریش اوچون او شمالگه کېنگ کۉلملی پشتون کۉچیریش سیاستینی باشلهدی.
اۉن مینگلب پشتون عایلهلری جنوب و شرقدن شمالگه کۉچیریلدی. اولرگه یېرلر، سالیق امتیازلری و اقتصادی امتیازلر بېریلدی. عکسینچه، محلی اۉزبېک و تورکمنلرنینگ یېرلری مصادره قیلیندی و ینگی کېلگنلرگه تقسیملندی. بونینگ برابریده سورگون قیلینگن اۉزبېکلر و تورکمنلر یېرلری و بایلیکلری مصادره قیلینیب و ینگی کېلگن مهاجرلر اختیاریده قۉییلدی.
نتیجهده اوشبو سیاست عاقبتیده بیر نېچه اۉن ییللر دوامیده شمالی افغانستاننینگ دېموگرافیک توزیلمهسی استه-سېکین اۉزگردی. ایلگری دېیرلی تۉلیق تورک اهالیسیدن عبارت بۉلگن حدودلرده پشتون اهالیسی نینگ سېزیلرلی درجهده آشیشی کوزهتیلدی. بو جریاننی اَیریم تدقیقاتچیلر، جملهدن لوئیس دوپری تامانیدن عبدالرحمن خان سیاستینی تعریفلشده ایشلهتیلگن «ایچکی مستملکهچیلیک» نینگ کلاسیک نمونهسی دېب حسابلش ممکن.
بو جریانده بریتانيانینگ رۉلی جوده حل قیلووچی بۉلگن. گرچه اَیریم انگلیس رسميلری مخفی یازیشمهلرده عبدالرحمن زۉرآورلیگیدن خواطر بیلدیرگن بۉلسهلر-ده، بریتانيا حکومتی اونی قۉللب-قوّتلشده دوام اېتگن. لندن اوچون اېنگ مهم مسأله افغانستاننی روسيه تأثیریگه قرشی تۉسیق صفتیده سقلب قالیش اېدی؛ شو سببلی کابل حکومتیگه مالیوی، حربی و سیاسی یاردملر بېریش دوام اېتتیریلگن و امیر نینگ ایچکی سیاستی جدّي سوال آستیگه آلینمهگن.
شمالی افغانستاننی پشتونلشتیریش سیاستی عبدالرحمن خاندن کېین هم تۉختهمهدی. بو بارهدهگی اېنگ مهم تاریخی حجتلردن بیری «قطغن تامانگه ناقللر نظامنامه»سی بۉلیب، او ۱۹۲۳- ییلده شاه امانالله دوریده قبول قیلینگن. اوشبو نظام جنوب و شرقدن پشتون قبیلهلرینی افغانستان نینگ شمالیدهگی حاصلدار حدودلرگه کۉچیریش و جایلشتیریش نینگ حقوقی اساسینی یرهتگن.
اوشبو نظامگه کۉره، دولت جنوبی و شرقی حدودلردهگی پشتونلرنی قطغن و تورکستان حدودلریگه کۉچیب باریشگه تکلیف قیلگن. بو نینگ عوضیگه اولرگه اېکینچیلیک یېرلری، سالیق امتیازلری و اقتصادی اوستونلیکلر بېریلگن. رسمی دولت تیلیده بو کۉچیب کېلگنلر ناقللر دېب اتهلگن. بو سیاست نینگ مقصدی فقط اېکینچیلیکنی رواجلنتیریش اېمس، بلکه شمالی افغانستان نینگ اېتنیک ترکیبینی استه-سېکین اۉزگرتیریش و محلی خلقلر، اینیقسه اۉزبېکلر، تورکمنلر، تاجیکلر و هزارهلر نینگ تأثیرینی کمهیتیریش هم بۉلگن.
کېینگی اۉن ییللیکلرده ناقللر سیاستی اوزلوکسیز دوام اېتیب، شمالدهگی حاصلدار یېرلرنینگ کتّه قسمی مهاجر قبیلهلرگه بېریلگن. شمالی افغانستان خلقلری نینگ تاریخی خاطرهسیده بو جریان «پشتونلشتیریش» لایحهسی نینگ بیر قسمی صفتیده سقلنیب قالگن.
عموماً آلگنده، جنوبی تورکستاننی پشتونلشتیریشنی فقط محلی یاکه اېتنیک ماجرالر صفتیده بهالب بۉلمهیدی، بلکه او افغانستانده مرکزلشگن دولت قوریلیشی لایحهسی نینگ بیر قِسمی بۉلیب، تشقی کوچلر قۉللاوی بیلن سیاسي یۉق قیلیش، دېموگرافیک مهندسلیک، مجبوری کۉچیریش و ایچکی مستملکهچیلیک آرقهلی عملگه آشیریلگن. بو جریان نینگ عاقبتلری بوگونگی کونگچه اۉزلیک انقراضلری، اېتنیک تېنگسیزلیکلر، منطقوی کېسکینلیکلر و سیاسی وکیللیک معمالری شکلیده دوام اېتماقده.
شو سببلی افغانستان تورکلرینینگ تاریخی فقط اېتنیک دایرهده اېمس، بلکه دولت قوریلیشی، مرکزلشوو، ایچکی مستملکهچیلیک، مجبوری اهالی کۉچیریش و اېتنیک مهندسلیک کبی توشونچهلر دایرهسیده اۉرگنیلیشی لازم. جنوبی تورکستان تجربهسی شونی کۉرسهتهدی که منطقهده زمانهوی دولت–ملت لایحهسی کۉپ ملتلیلیک اساسیده اېمس، بلکه اېتنیک خیلمه-خیللیکنی باستیریش و جمعیتلرنینگ تاریخی توزیلمهلرینی اۉزگرتیریش آرقهلی شکللنگن.
