خلاصه
“چیچکلر بیلن کوتیب آلینگن ایشچیلردن، ایستنمهگن یاولرگه ایلنماق” بو سوز “استقرارلی کوچمن(مهاجر)” آتی قازانگن خلقیمیز اوچون جوده ماس بیر تعبیر دیر. اوروشلر طفیلی قوشنی اولکهلرگه سیغینگن خلقیمیز، ایلک باشلرده خوش قرشیلنر ایکن، حاضر ایسه اینگ آغیر شرطلر بیلن قبول قیلینماقده. قانونی و ناقانونی کوچلر اوز سلبی و ایجابی تاثیرینی بوتون ساحهلرده قویگنی دیک، اوزبیکلر نینگ تعلیمی تورموشی هم اوندن اوز نصیبینی آلگن. بو تحقیق، کوچ و اونینگ محوریده اوزبیکلر نینگ تعلیمی، اولرنینگ ارهلریده گی مناسبتلر و یوتوقلرینی آماج توتگن.
کلید سوزلر: کوچ(مهاجرت)، اوزبیکلر، تعلیم، یوتوقلر.
کیریش
ییگیرمه بیرینچی یوز ییلده کوچ (مهاجرت)، دنیانینگ کوندهلیک ترتیبیده ایلک اورینلرده اورین توتهدی. بو حادثه انسان خلقتیدن بویان بار بولگن و انسان بالهسی بار بولگونچه، بارلیغینی قورییدی (Cankara, Çerez, 2020: 448). توپلومدهگی توزیلمهلرنی ینگیدن شکللنیشیده کوچ و انسان حرکتلری نینگ رولینی انکار قیلیب بولمهیدی (Akıncı, Nergiz, Gedik, 2015: 60). انسانلیک تاریخیگه قرهگنده، ایلک کوچلر، انسان نینگ ارادهسی تشقریسیده طبیعی آفتلرگه باغلیق بولیب، صنایع انقلابی سونگرهسی ایسه تورلی خیل؛ سیاسی، اقتصادی و اجتماعی قیررهلر قازانگن.
افغانستان خواه سیاسی، خواه اقتصادی یا اجتماعی توزومی و یا او ییرده یشهگن خلقلر اورتهسیده ساغلنمهگن اوزلهشوو کیرهگی کوچکه میلی بیر یانی بار دیر. سیاسی برقرارسیزلیک و اقتدار اوستیده دواملی اوروشلر انسان حرکتلری و مهاجرت اوچون فرصت یرهتگنی کبی بو حادثهنی کوندهلیک حیات نینگ بیر بولهگی بولیشیگه هم سبب بولگن.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ مهاجرلر بوییچه عالی کمیسرلیگی (UNHCR) نینگ راپوریگه کوره؛ دنیا مهاجرلرنینگ %68 نی سوریه، افغانستان، جنوبی سودان، میانمار و سومالی وطنداشلری تشکیل بیرهدی. افغانستان خلقینینگ 4.8 میلیونیدن 1.8 میلیونی مملکت ایچیده و 3 میلیونی ایسه تشقی اولکهلرده مهاجر بولیب حیات کیچیرماقده (Yıldırım, 2018: 130). اوشبو فایزلر ایچیده اوزبیکلرسانی نینگ قنچه بولگنلیگی انیق بیللی ایمس. بو هم کیلهجکده موضوع حقیده کینگ بیر تحقیقات قیلینیشی کیرهک ایگنلیگیگه اشارت قیلهدی.
انسان بالهسی حیاتی بوییچه اورگنیش و رواجلنیش قابلیتیگه ایگه دیر. انسانده بولگن بو مهارتنی یوکسلتیریش اوچون تعلیم اینگ اعلی قورال دیر. آلمان فیلسوفی ایمانوئل کانت نینگ، “تعلیم انساننی مکملشتیرهدی” دیگن ادعاسی بیچیز بولمسه کیرهک. “سونگگی یوز ییلده اوزبیکلرنینگ فرهنگی و اجتماعی ساحهلرده یوتوقلری” نی قولگه آلر ایکن میز، کوچ وانسان حرکتلری نینگ بو یوتوقلر اوستیدهگی تاثیرینی اونوتمسلیککه فایده بار. بو ییرده؛ کوچ اتمهسی و کوچ تورلری، کوچ سببلری، قیسقچه افغانستان کوچ تاریخی، کوچ و تعلیم اورتهسیدهگی مناسبت، کوچ و اوزبیکلرنینگ تعلیمی و کوچ و اوزبیکلر نینگ یوتوقلرینی اوقیب چیقهسیز.
کوچ اتمهسی و کوچ تورلری
جانلی ذاتلر و اولرنینگ توغیلگن و یشهگن ییری اورتهسیده یقین و تویغوگه بای بولگن بیر مناسبت بار. باشقه جانلی مخلوقات ایچیده ایسه انسان بو توغریده اوزیگه اوزهل بیر اورین توتگن. چونکه انسان اوغلی یرهتیلیشی کیرهگی اجتماعی بیر بارلیک دیر. اونگه باغلیق بولگن بوتون نرسهلرنی کیلیشیشیگه و رواجلنیشیگه سوسیال چیگره و فزیکی محیط کتته و اونیملی رول اوینهیدی؛ اورنک اوچون: ابن خلدون اصابیه نظریهسینی چیگره شرایطی اساسیده کیلشتیرگنی، مکاننینگ توپلوم شکللهنیشی و مناسبتلر اوستیدهگی اهمیتینی آچیققینه کورستگن دیر. ییر اوزگریشیگه سبب بولگن کوچ، انسان نینگ پسکالوژی و روحی حالتی باشده، دییرلی توپلومگه تیگیشلی همه نرسهنی اوز تاثیر آستیده آلهدی (Ekici, Tuncel, 2015: 11).
کوچ (مهاجرت) اتمهسی؛ انسان و انسان جماعهلری نینگ ییرلشگن حدودلریدن وقتینچهلیک و یا دایمی بیر شکلده باشقه منطقهلرگه کیتیشی و ییرلشیشی بیلن یوزهگه کیلگن حرکت دیر. باشقچه ایتگنده، ”نفوس نینگ تورلی خیل سببلردن تاثیرلنیب، اوزون مدتلی اوز یششی ییرینی اوزگرتیریشی دیر.‟( Göçmez, 2008: 10-9)
کوچ، کینت، قیشلاق کبی ییرلشکن مکانیدن باشقه مکانگه جایلهشیش مقصدی بیلن اورتهگه کیلگن نفوس حرکتی دیر .(Sevinç, Davran, M.Sevinç, 2018: 73)خلقآرا کوچمنلر (مهاجرلر) تشکیلاتیگه کوره؛ “بیر کیشی و یا بیر گروپ انسان نینگ خلقآرا بیر حدودنی اوتیشی و یا بیر دولت ایچیده ییر اوزگرتیریشی کوچ دیر. وقتی، توزیلیش شکلی و سببی نیمه بولیشیدن قطع نظر، انسانلر نینگ ییر اوزگرتیریش حرکتی دیر.” (Cankara, Çerez, 2020: 499)
کینگ تعریفی بیلن ایسه کوچ؛ کیشیلر نینگ یشهب تورگن توپراقلریدن، عادت قیلگن سوسیال توزومیدن، ایگه بولیب تورگن اقتصادی امکانیتلریدن، قیسقهسی اجتماعی حیات نینگ کوپلب عنصرلریدن اوزاقلشیب یا اوزاقلشتیریلیب، ینگی تورموش ساحهسیده ایشیک آچیشی شکلیده افادهلنهدی (Akıncı, Nergiz, Gedik, 2015: 61).
کوچ تورلری فرقلی کرکترلرگه باغلیق دیر. مسافه، کیشی نینگ ارادهسی وسوسیال چیزیقلر اوزهللیگیدن یولگه چیقیب، کوچ تورلرینی قولگه آلیش ممکن (شکل 1 گه قرهنگ). مسافهدهگی هدف خطه ایچی و خطهلر ارهسیدهگی کوچلر دیر.
کوچ شخصلر نینگ اوز تشبثی بیلن عملگه آشیریلهدیگن، ایرکین شکللنگن ییر اوزگرتیریش حرکتی بولگنی دیک، کیشی نینگ ارادهسیدن تشقری تورلی خیلی ایفیکتلر(تاثیر) بیلن هم یوز بیریشی ممکن. شوندهی ایکن، کیشی نینگ ارادهسی و ارادهسی تشقریسیده قیلینگن ایکی توپ کوچ (مهاجرت) موجود(Göçmez, 2008: 13) :
- ایرکین اراده بیلن قیلینگن کوچ
- مجبوری قیلینگن کوچ
کیشی نینگ ایرکین ارادهسیگه باغلیق بولگن کوچلر،عموماً آلگنده عایله بوتونلیگینی سقلش و ایش مقصدی بیلن یوزهگه کیلهدی. یعنی کیشیلر استندرد حیات امکانلری و یخشی ایش شرطلری، مالی لحاظدن فرصتلر، امنیت، برقرارلیک و تورلی خیل اجتماعی امکانلر اوچون اوز ایرکی (اختیاری) و ایرکین ارادهسی بیلن یشش ییرینی المشتیرهدی (Göçmez, 2008: 14).
مجبوری کوچلرده ایسه، شخصلر نینگ ارادهسی اونچهلیک مهم ایمس. بونگه اوچته توپ سبب رول اوینهیدی (Raof, 2017: 51).
- اولکه ایچیدهگی قرهمه- قرشیلیکلر
- اولکهدهگی رواجلنیش سویهسی نینگ ییترلی بولمهگنی
- طبیعی آفتلر
یعنی سیاسی ناقولهی وضعیت، اوروش و طبیعی آفتلر کبی سببلردن یوزهگه کیلگن کوچلر مجبوری کوچلر اوچون اورنک دیر. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتیگه کوره، کیشی ارادهسیدن تشقری یوزهگه کیلگن ییر المشتیرمهلر کوچ قبول قیلینمهیدی. سوسیال توزومگه کوره کوچ (مهاجرت)، ایچکی و تشقی کوچلر شکلیده ایکیگه بولینهدی (Göçmez, 2008: 14).
ایچکی کوچلر؛ اینگ بسیط شکلده مملکت ایچیده یورتداشلر نینگ فرقلی سببلرگه کوره یشش ییرنی اوزگرتیریشی دیر (Cankara, Çerez, 2020: 499). ایچکی کوچلرعموما کینتلشمه (شهرلشیش) اوچون عایلوی شکلده کیتیشلرنی قمرهب آلهدی (Göçmez, 2008: 14). افغانستان خلقی، هم اوز اولکهسی ایچیده و هم کوچیب بارگن و ییرلشگن تشقی مملکتلرده ایچکی کوچلرگه معروض قالگنلیگی شبههسیز دیر.
تشقی کوچلر؛ انسان حرکتلرینی تشقی کوچ قبول قیلینیشی اوچون ایکی مملکت اورتهسیده حادثهنی یوز بیریشی شرط دیر(Cankara, Çerez, 2020: 499). تشقی کوچلر فردی و یا هم مجبورلنگن جمعی کوچلرگه شامل بولهدی (Göçmez, 2008: 14).
کوچلر نینگ منتظم و ترتیبسیز تورلری هم بار. منتظم کوچ بو، کیشیلر نینگ بیلیم آلیش و یا ایشلش اوچون کوزلنگن اولکهسیگه قانونی یوللر بیلن کیتیشی دیر. ترتیبسیز کوچ ایسه، بیرهدفی بولمسدن، قانونی بولمهگن یوللردن کیشیلر نینگ اوز مملکتیدن چیقیب، باشقه مملکتگه باریب ییرلشیشی دیر(Cankara, Çerez, 2020: 499).
کوچ و یا مهاجرت نینگ سببلری:
انسانلر آنه یورتلرینی فرقلی سببلردن تاثیرلنیب، ترک ایتیشگه مجبور بولگنلر. ایسکی تاریخلرگه قرهگنیمیزده، کوچلر انسان نینگ ارادهسی تشقری و طبیعی آفتلرگه باغلیق بولیب یوز بیرگن. صنایع انقلابیدن کیین اقتصاد، سیاست و سوسیال سببلر اونینگ اساسی عنصرلری حالیگه کیلگن. اینیقسه ترانسپورت و علاقه واسطهلری نینگ رواجلنیشی و اینگ یخشی حیات امکانیتلریگه ایگه بولیش ایستهگی کوچلرگه تورتکی بولگن (Ekici, Tuncel, 2015: 13).
انسان یرهتیلیشیدن آق مراقلی بیر مجازگه ایگه دیر. افقلردهگی دنیانی، طبیعتدهگی تاغلر، تیپهلر نینگ آرتینی… هر دایم مراق ایتگن و کشف قیلیش ایستهگیده بولگنو انسان بو اوزهللیگی نینگ یانیده، توغیلیب وایهگه ییتکن توپراغیگه محکمگینه باغلیق بولیب، ایریلیشی قیین بولگن تمانی هم بار. ایکینچی یانینی یینگن و انسانلرنی کوچ قیلیشگه مجبور
کوچلرده ایکّی اساسی عامل موجود. بولر؛ سوریش و تارتیش عامللری دیر. سوریش عامللری، اصل یورت شرایطیگه ارتباطی بار. اورنک؛ نفوس نینگ کوپلیگی، توپراقلر نینگ ناتوغری بولینیشی، درآمد یوقلیگی، طبیعی آفتلر، قان دعوالری، میراث مسلهسی، دینی کوریشلر نینگ قبولی بولمهگنی، زراعت ساحهسیدهگی صنایعلشیش، ترور و امنیت یوقلیگی[1] تارتیش عامللری ایسه، ایکّینچی اولکهگه باغلیق بولیب بولر؛ یخشی و اوست سویه حیات شرطلری، اعلی درجهده تعلیم آلیش فرصتی، کوپراغ ایش فرصتی و یخشی معاش، ترانسپورت امکانلری، جاذبهلی محیط، تاغلر، دینگیز، قیرغاقلر، ایلیق اقلیم، اجتماعی[2] و کلتوری فعالیتلردهگی فرقلیلیکلر دیر.
1979 ییلیده افغان کوچمنلر و یا مهاجرلری نینگ 90 فایزی 500 کیلومتردن آز مسافه گیزر ایکن، حاضرگی کونده 90 فایزدن کوپی 5000 کیلومتردن آرتیق بیر مسافهنی آشیب، باش پناه آختریش اوچون اونلب چیگرهنی کیسیب اوتهدی. طالبلر و داعش اوروشلری نینگ یانیده؛ ییر، سوو، آذوقه، درآمد اوستیدهگی جنجاللرهم کوچلرگه سبب بولهدی. 2016 ده 1.3 میلیون کیشی ایچکی کوچگه باش اورگن. هر ییلده 400.000 کیشی نینگ بو سانگه اضافه بولیشی چمهلنهدی (تخمین قیلینهدی). اولکه ایچیده آواره بولگنلر، عموما شهر تیگرهگیدهگی اوییلرده ییرلشهدی. مملکت ایچیده آواره بولگن، ایران و پاکستاندن قیتگن عایلهلر اورتهسیده دولت و اجتماعی نهادلر تمانیدن بولگن یاردملر اوستیده قتیق بیر بیللشوو بار (رقابت موجود). بوهم 8 میلیونگه یقین کیشی نینگ یاردمگه محتاج بولگنینی کورستهدی. کیلهسی اون ییل ایچیده امینت و اقتصادی وضعیت نینگ بوزیلیشی بیلن 16 میلیون افغانستان خلقی نینگ آذیق-اوقاتگه محتاج بولیشی چمهلنگن (Rooney, 2016: 21-22). کونیمیزدهگی بو نفوس آرتیشی دوام ایتسه و قورینسه، 2025- ییلیده نفوس 48 میلیون، 2050- ییلیده ایسه، 76 میلیونگه چیقیشی گمان قیلینگن (Raof, 2017: 50). نفوس نینگ ایزچیل کوپهییشی و منبعلر نینگ آز بولیشی مهاجرتلرگه یول آچیب بیلهدی. آرتگن نفوسگه جوابگر بولیش اوچون ظرفیتلرنی آشیریش کیرهک. بو هم یلغوزگینه تعلیم، دولت یاردمی و غربدن کیلهدیگن پولگه باغلیق دیر(Rooney, 2016: 22).
آسیا بنیادی، 2017- ییلیدهگی سروی راپوریده؛ افغانستان خلقلری اورتهسیده مهاجرت میزانینی اورگنیب چیققن. راپورگه کوره؛ سرویگه قتنشگنلر نینگ 38.8 کبی بیر فایزی شرایط مساعد بولگنده باشقه ممکتلرگه کیتیش نیتی بولگنینی ایتگن. سرویده، وطننی ترک ایتیش تورلی خیل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و کیشی نینگ تصمیملریگه باغلیق بولگنلیگی آچیقلنگن. اوشبو سرویده شامل بولگن کیشیلر نینگ 4/3 افغانستاننی ترک قیلیش اوچون امنیت بولمهگنینی سبب کورستر ایکن، %54.5 ایش سیزلیکنی، %8.7 یخشی تحصیل قیلیشنی، 4/1حکومت ایچیدهگی فساد و عدالتسیزلیکلرنی سبب بیلدیرگن. تشقی اولکهلرده قوم و قرینداشلری بولگنلر 41.8% کوچ (مهاجرت) قیلیشگه میل کورستگن. سونگگی ییللرده۷ عامهوی اخبار واسطهلری نینگ کینگ بیر شکلده مملکتده قوللنیلیشی هم اوز تاثیرینی کورستهدی. اینترنیت قوللنگن کیشیلر اورتهسیده چیت ایللرگه کیتیش فایزی 43.2%، تلویزیون کورهدیگانلردن 41.9% فرصت ییرهتیلگنده وطننی ترک ایتیشیدن خبر بیرهدی.(The Asia Foundation, 2017: 185-191)
قیسقچه افغانستان کوچ تاریخی
کوچ مسألهسی افغانستان تاریخیده استقرار قازانگن بیر حادثه دیر. حاضرگی کونده، دنیا یوزیدهگی کوچمنلر نینگ اساسی و منبع اولکهسی بولیب، باشقه اولکهلر قطاریده اوز اورنینی سقلب کیلماقده دیر. سوریه واقعهسیدن سونگگینه ایکّینچی اورینگه توشگن. افغانستان خلقی نینگ مهاجرت تجربهسی و تاریخی تجربهلری آرهسیده یقین و موازی بیر باغ موجود.
- تاریخی لحاظدن ایپک یولیدهگی موقعیتی، کوچلرنی اولکه نینگ ایریلمس بیر بولهگیگه ایلنتیرگن. جغرافی موقعیتی نینگ یانیده تشقی اولکهلر نینگ تورلی ساحهلردهگی مداخلهسی هم اوز تاثیرینی کورستگن. ایریم منبعلر یوزییللردن بیری ایران و پاکستانده، افغانستان مهاجرلری بارلیگینی ایتهدی. 1850 ییلیده 5000 گه یقین هزاره عایله ایرانگه ییرلشگن. راپورگه کوره؛ افغانستان خلقی نینگ 1.4 میلیونی پاکستان، 979.400 ایران، 104.400 آلمانگه کوچکنلر. عموماً آلگنده، 93 مملکتده افغان مهاجلری یشهماقدهلر. 19- یوز ییلده مینگلرچه تورکمن ایشلش اوچون ایران ساری یول آلگن. 1960-1970 ییللریده افغانستانده صنعتلشیش اینگ قویی درجهده بولگن. تاباره کوپهیاتگن شهر نفوسی، قورغاقچیلیک و اوقیمیشلی انسانلر نینگ سانی آرتیشی بیلن بو قیناقلر جوده آز کیلیب، کوچلرگه سبب بولگن. 1973- ییلیده پطرول قیمتی کوتهریلیشی و رواجلنهیاتگن اولکهلرده ایشلاوچی کوچگه بولگن ضرورت آشیشی، قوشیمچه فکتور یرهتگن. بو ییللرده کوچلر عموما اقتصادی مقصد تاشیگن.
- افغانستان نینگ اینگ کتته تشقی کوچ تولقینی 1979 ییلیدن باشلب، 1989 ییلیده توگهگن روس اشغالیگه ماس کیلهدی. بو ییلده 4 میلیون کیشی پاکستان، 2 میلیون کیشی ایران و بیرخیل خلق تورکیه و اروپا یولینی توتگن (Raof, 2017: 52). 1979- ییلیده روسلرنینگ کیلیشی بیلن اولکه نفوسی نینگ 3/1 قسمی پاکستان و ایرانگه کیتگن. انسانی ایش کوچیگه احتیاجی بولگن بو مملکتلر، آچیق آلین بیلن کوچمنلرگه قوچاق آچگن. ایران کوچمنلرگه کیملیک کارتی، ایش، ساغلیک خذمتلر بیلن بیرگه باشلنغیچ و اورته مکتبلرده تکین تعلیم آلیش فرصتینی هم مهیا قیلگن. پاکستان ایسه مهاجر کمپلرنی آچیب، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی بیلن بیر کیلیشمه (انگلشمه، توافقنامه) امضا قیلگن. روس اوریشلری دوامیده ایکّی میلیونگه یقین خلق مملکت ایچیده بیجا بولگن. بو ییللرده کوچلر نینگ عاملی اوروشلردن قاچیش و امنیتده حیات کیچیریش بولگن (Yıldırım, 2018: 131-142). 1990- ییلی وطننی ترک ایتگنلر نینگ سانی 2 میلیون بولگن (Raof, 2017: 48).
- 1992- ییلی مجاهدلر حکومتی بیلن ایکّینچی تشقی کوچ تولقینی میدانگه کیلگن. بو کوچلر بیلن عموما شهرلرده یشهگن و آیدین قتلم (طبقه) مملکتنی ترک ایتگن (Yıldırım, 2018: 131-142). باشده امریکا، کانادا، استرلیا کبی اولکهلرگه یوز توتگنلر و یا هم بو دولتلر طرفیدن رسمی شکلده قبول قیلینگنلر.
آیدین و اوقیمیشلی قتلم نینگ اولدن هم آز بولگنی بو یوقاتیشلر بیلن بوتونلهی اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و تعلیمی سیستملرنی چوکیشیگه یول آچگن. 1992 ییلیده آلتی آی ایچیده 1 میلیون کوچمن وطنگه قیتر ایکن، زمان اوتیشی بیلن بو رقم 6 میلیونگه چیققن. مجاهدلر و طالبلر نینگ قدرت اوستیدهگی اوروشلریگینه 5 میلیون کیشینی تشقی کوچگه مجبورلر ایکن، 630 مینگ کیشی افغانستان ایچیده آواره بولگن (Raof, 2017: 52). طالبلر، قدرتنی ایگهلشی بیلن، مهاجرتلر اینگ یوقاری کولمگه چیققن. آرتیق کوچمن (مهاجر) قبول قیلیش ایستهمهگن پاکستان، تاجیکستان و اوزبیکسستان 1996- ییلی ایشیکلرینی یاپگن. حالانکه 1992-1996- ییللریده 2.7 میلیون کیشی اوروشلرگه قرهمسدن وطن یولینی توتگن. 1990-2000- ییللری ارهسیده 155.000 افغانستان وطنداشی اروپا بیرلیگیگه شامل بولگن مملکتلرگه درخواست بیرگنلر. 1997- ییلی 1.2 میلیون کیشی مملکت ایچیده یشش جاینی اوزگرتیریشگه محکوم بولگن. خوددی شو ییلده ایراندهگی کوچمنلرگه ایراننی ترک ایتیش بویروغی بیریلگن. کوندن- کونگه مهاجر سانی نینگ آرتیشی، قبول شرطلرینی قیین بولیشیگه یول آچیب، تشقی اولکهلرده مهاجرلرگه قرشی ایسکی علاقه و مناسبت هم اوزگرگن. اورنک؛ 1995 ییلیده ایران او ییردهگی کیشیلرگه ساغلیک، تعلیم وتربیه خذمتلرنی توختتگن.
- 2001- ییلی سونگرهسی هم کوچلر دوام ایتکن؛ اورنک اوچون: 2 میلیون کیشی پاکستان و ایرانگه کوچ قیلگن (Raof, 2017: 52). اوروشلر طفیلی بوتون سیستمی بوزیلگن افغانستانده هنوز امنیت برقرار قیلنگن ایمس ایدی، بیراق تشقی اولکهلر مجبوری بیر شکلده کوچمنلر اورتهسیده وطنگه قیتیش کمپاینینی باشلهدیلر! جبری چیقهریشلر و دیپورتلر باعث، خلق قاچاق یوللرنی توتگنلر (Yıldırım, 2018: 131-142). 5.7 میلیون کیشی ایران و پاکستاندن وطنگه قیتگن حالده هم اولر ایچیده ینه تشقی کوچ خیالی بولگن (Lucia, 2015: 2). 2009 ییلیده افغانستان نینگ 14 ولایتیده بیر تحقیقات اوتکزیلگن. بو تحقیقاتگه کیریتیلگن 704 کیشی نینگ 76% سی سونگ 30 ییلده بیر بار بولسه هم جای آلمشگنینی ایتگن. قرهب سیز که، بیر نسل بوتون حیاتینی اوروش ساحهسیده اوتکزیب، کیلهیاتگن نسل هم بیر عمر اوروشلرنی کیلتیرگن تعلیمی، اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، پسکالوژی و فزیکی قیینچیلیکلری بیلن مجادله بیرماقده (Yıldırım, 2018: 131-142).
- سوپر کوچلرنینگ کورهش ساحهسیگه ایلنگن افغانستان، اجتماعی، ایکانومی، سیاسی استقرارسیزلیک و ترور بیلن تانیلگن بیر اولکه صفتیده کوچ قیناغی بولیب کیلماقده دیر. اوزهلیک بیلن 2021 ییلیده امریکا و ناتو کوچلری نینگ مملکتدن چیقیشی بیلن تشقی یاردملر نینگ کیشیلیشی، دولت ادارهلری نینگ ایشلهمهیشی، اورتهگه چیققن دولتنی اداره قیلیب بیلیش بوشلیگی ییرلی خلق ایچیده قیغولرگه سبب بولیب، اقتصادی اندیشهلرنی برابرگه کیتیرگن. بو عامللر افغانستانلیکلرنی کتلهلر حالیگه کوچیگه یول آچگن. 2021 ییلی نینگ جنوری 1دن سبتمبر 28گچه 667.900 آرتیق کیشی ییردن بولگن. اولکه 2022 ییلیده ایسه اوچینچی ملتجی بیرگن اولکهلری ارهسیگه کیرگن. کوچلر قدری بولگن افغانستاندن 4.3 میلیون انسان اولکه ایچیده و جمعآ 15 میلیون کیشی بیری شکلده کوچ قیلیشگه مجبور بولگن. کونیمیزده پاکستان 3.3 و ایرانده 3.2 میلیون مهاجر یشهیدی. قوشنی اولکهلر نینگ کوچمن قبول قیلیش سیاستی جوده زورلشگن. بو هم اوزاق مسافهلرنی کیزیب اوتیش و آغیر شرطلرنی برابریگه آلیب کیلکن. حتی ایریم پیتلر بو کوچنلرنینگ اولیمیگه سبب بولماقده. اورنک اوچون، سونگ اون ییلده 3.471 کیشی کوچ یوللریده حیاتدن کوز یومگن. بو ساندن 2.448 کیشی نینگ کوچ یولیدهگی اولیمی طالبان 2021 ییلیده قدرتگه کیلگندن سونگ یوز بیریگن. تورکیه نینگ وان مرکزیده بجریلگن بیر تحقیقده 2021 ییلیدن سونگگی کوچلرده باشده امنیتی و جان قیغوسی سبب دیب کورستیلسه هم اصلیده اقتصادی قیینچیلیکلر اینگ باشده کیلگنی نتیجهسی چیققن (Deniz, 2025: 176-179)
کوچ و تعلیم اورتهسیدهگی مناسبت
اورگهتیش و اورگهنیش اوتمیشیگه باققنده، بیلیم انسانلری تعلیمنی فرقلی زاویهلردن قولگه آلیب تعریف قیلگنلرینی کۉرهمیز. بولر هم تعلیمده کوتیلگن فرقلی مقصدلردن اورتگه چیقهدی. لیتیراتورده اینگ کوپ چیققن تعریفلردن بیری؛ “تعلیم بو کیشی نینگ اوز قابلیتلرینی، دنیا قرهشینی و ایجابی خُلق و حرکتلرینی یشهگن اجتماعسی ایچیده شکلهنیب و رواجلنیشی اوچون قوللنگن جریانی دیر.”
سوسیالوگ امیل دورکایم، فزیکی و اجتماعی چیگره نینگ انسان اوستیدهگی تاثیرینی تعلیم، دیب ایتهدی. آلمان فیلسوفی ایمانوئل کانت، تعلیم نینگ انساننی مکملشتیرگنینی ادعا قیلهدی. انگلیس فیلسوف و سوسیالوگ هربرت اسپنسر “یخشی یشش امکانیتلرینی بیرهدیگن برچه فعالیتلر تعلیم دیر.” دیب، ایتهدی. اوشبو تعریفلر نینگ برچهسی، تعلیم کیشیلر نینگ رواجلنیشینی تأمینلهیدیگن، بونینگ اوچون اساس تیارلهیدیگن و انسان فرزندیگه حیاتگه دایر بیلگی، قابلیت، خُلق و اطوارگه ایگه بولیش امکانیتینی ییرهتهدیگن اجتماعی اینستیتوت ایکنینی کورستهدی (Tezcan, 2019: 3-5).
تعلیمی سیستملر، توپلوملردهگی شرط و احتیاجلرگه کوره بیللی قیلینگن آماج و مقصدلرگه ایریشیش اوچون توزیلهدی (Doğan, 2019: 39). بوتون دنیاده تعلیم سیستملری “عمومی، تینگ، کیفیتلی تعلیم و همهگه عمر بویی اورگنیش فرصتلرینی تشویق قیلیش” و “هیچ بیر انسان تعلیمده آرقهده قالمهسین” دیگن تعهدلری تیگرهگیده بیرلشگن. بو تعهدلرنی عملگه آشیشی اوچون بوتون اوقووچیلرگه کیلگن ییرلریدن تیل، دین، جنسیت و سیاسی ایدهلریدن قطعی نظر، اولرگه ماس تعلیم و تربیه سیستملری حاضرلینیشی کیرهک. تعلیم سیستملری، هر قلهی سلبی بیر قوتگه قرشی محکم بولیب، ایاغده توره بیلیشگه عیارلنیشی کیرهک؛ مثال اوچون: ایچکی و تشقی کوچلر آقیمیده بوتون اوقووچیلرگه خذمت بیره آلیسین. کوچ و تعلیم اورتهسیده مرکب و جفت طرفلی بیر مناسب بار. بو مناسبتلرنی حرکت حالیدهگی کیشیلر، اصل یورتده قالگن کیشیلر، کوچمنلرگه اوی ایگهلیگی قیلهدیگن اولکه و یا مهماندارچیلیک قیلهدیگن یشاووچیلر اورتهسیده کوریش ممکن.(Global Education Monitoring Report, 2019: 11-12)
تعلیم، یخشی حیات امکانیتلرینی ایزلشگه تورتکی بولیب، کوچلردهگی اینگ اساسی سببلردن بیری سنهلهدی. دنیا بوییچه مهاجرلر نینگ 3/2 قسمی یوقاری درآمدلی مملکتلرگه کیتیش نیتیدهلر. کوچ نینگ تعلیم و تربیه اوستیدهگی تاثیریگه آچیقلیک تشلهسک: عموما قیشلاقلردن کینت و یا باشقه مملکتلر تمان بولگنی باعث، اصل یورتده نفوس آزهیشیگه سبب بولهدی. دولت نینگ هم بوتون ساحهلرده، اینیقسه تعلیم ساحهسیده خذمت کیفیتی تجربهلی کیشیلر نینگ کیتیشی بیلن سلبی یوسینده تاثیرلنهدی. انسانی سرمایه یوقاتیلگنی کبی، تعلیم سکتوریده سرمایه کیریتیش هم اوز جاذبهسینی قولدن بیرهدی. ینگی پروگراملر و فعالیتلر نینگ بولمهگنی ایسه، قالگن یشاووچیلر نینگ ایچیده هم کوچ قیلیش فکرنی یوکسلتیرهدی. افغانستانده هر بیش عایلهدن یلغوزگینه ایکّیسی بیر باشلنغیچ مکتبگه یقین مسافهده یشهیدی. قیشلاقلرده مکتبگه قید قیلیش فایزی 54% و شهرلرده ایسه 78% دیر. بو سونگ پیتلرده نفوس حرکتی نینگ تعلیم اوستیدهگی تاثیریگه بیر اورنک بولهآلهدی ( EFA. 2015 Afghanistan national Education for All, Unesco s: 11)
تورکیهده بولگن بیر تحقیققه کوره، مهاجرلر تورکیهگه کیلمسدن آلدین 12% و تورکیهگه کیلیش اوچون 14% تعلیمدهگی یخشی کیفیتنی کوچ قیلیشلریدهگی سبب، دیب ایتگن. عایلهلر، بالهلری نینگ یخشی شکلده بیلیم ایگهسی بولیش اوچون بو یولنی تنلشگه مجبور بولگنینی بیللی قیلگن. ادانه شهریدن بیر عیال نینگ سوزلری: “بالهلریم طفیلی افغانساندن ایریلدیم. مکتب کیتالمس ایدیلر. چونکه طالبلر بیزنی هر کون تهدید قیلردی.” (MM C, 2020:10)
تورکیه نینگ شانلی عرفاده ولایتیده قیلینگن بیر تحقیقده، عایله ریسلریدن 183 کیشی قتنشگن. بولردن 86.3% ایرکک و 13.7% سی عیال دیر. اوقیش و یازیش بیلگیلریده 71.6% سی سوادسیز، 23.5% باشلنغیچ سویه، 2.2% سی اورته مکتب و 1.6% سی ایسه لیسه اوقیگنینی بیللی قیلنگن. یلغوزگینه 1% بیلیم یورتلردن فراغت حاصل قیلگن. کوزهتووچی معلوماتیگه قرهگنده، بو قیشلاقده قیز بالهلر سانی باشلنغیچ مکتب دورهسیدن سونگ آزهییب کیتماقده. اورنک اوچون: اوشبو قیشلاقده مکتبگه کیتمهگن بالهلر 19.7% ایکن، بوندن 14.8% قیزبالهلر نینگ سانینی تمثیل ایتهدی (Ökten, 2012: 175).
افغانستانده آتهلر کوپراق عایله خرهجتلریدن مسوول بولگنلری اوچون، چیت اولکهلری نینگ یولینی توتیشگه مجبور بولهدیلر. اولرنینگ یوقلیگی، بالهلری نینگ اولغهیش دورهلرنی تاثیرلنتیرگنی کبی تعلیم و تربیهسیده هم اوز ایزینی قویهدی. گرچی بعضی تحقیقلر آته و یا آنه نینگ تشقی مملکتده ایشلب عایلهسینی مادی لحاظدن قوللب- قوتلگنی اوچون، بالهلر نینگ تعلیم و تربیه ساحهسیده موفقیت قولگه کیلتیرگنینی کورستسه-ده، بوتونلهی سونگینی اوزگرتیرهآلمهیدی. یورتیمیزدن، اوزهلیک بیلن تورکستان یا شمال ولایتلریدن ایران، پاکستان، عربستان، تورکیه کبی اولکهلرگه یول آلگن آتهلر سانی جوده هم یوقاری. بو مملکتلرگه کیتگن اوزبیکلر نینگ سانی انیق بیللی ایمس. بو نرسه، تحقیق و ایزلش کیرهک ایکن بیر موضوع دیر. تجربهلر و کوزاتوولرگه کوره، أیریم عایلهلرنینگ درآمدی یوقاری کیتگچ، بالهلری نینگ تعلیم و تربیهسیگه توجه قیلر ایکنلر، ایریملری ایسه بو فرصتدن تورلی سببلر باعث فایدهلنهآلمهیدی.
کوچمن و مهاجر بالهلر نینگ تعلیم ساحهسیدهگی یوتوقلری نینگ محلی بالهلرگه قیاسأ بیرآز آرقهده بولیشی فرقلی سببلرگه باغلیق دیر. بولر، عایله نیگیزی، تیل، تعلیم و تربیه سیستملریدهگی فرقلر، اجتماعی-مدنی (سوسیو-کلتورل) فرق، دولت طرفیدن یاردملر نینگ بیریلیب- بیریلمهگنی، ییرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ مهاجر و کوچمن قبول قیلیش سیاستی دیر. استرلیا کبی کوچمن و مهاجر قبولینی سیلاوو سیستمیگه باغلهگن مملکتلرده، کوچمنلر یخشی بیلیم و حیات ایگهسی بولیشگه کوپراق فرصت قولگه کیریتگن. اقتصادی رواجلنیش و همکارلیک تشکیلاتی نینگ (PISA) اوقووچیلرنی بهالش پروگرامی نینگ 2006 راپوریگه کوره؛ استرلیا، کانادا و ینگی زیلاندده مهاجر یاشلر محلی یاشلر کبی سیناوده عین موفقیتنی کورستگن.(OECD, 2009: 3-4)
تعلیم نینگ سویه اولهراق یوقاری کیتیشی کوچلر نینگ اساسی منبعی بولیشی ممکن. چونکه بیلیم درجهسی یوقاری کیتگن کیشیلرده، یخشی ایش شرایطی و معاشی، استندرد تورموش امکانیتلری، فرزندلرینی اینگ یخشی شکلده اوقیتیش، تینچلیک و خاطرجمعلیکده یشش کبی ایستکلر تاباره کوپهیهدی. عالی معلوماتلی شخصلرنی کوچی ایسه، اصل یورت باقیشدن اچینرلی بولیب، انسانی سرمایه یوقاتیلیشی و سرمایه کیریتیش یوللرینی باغلب قویهدی.
دنیا بانکی افغانستاننی قیتهدن رواجلنیشی اوچون تشقی مملکتلردن عالی بیلیم ایگهسی بولگن آیدینلرنی اولکهگه قیتیشی اوچون 1.5 میلیون دالر بودجه اییرگن. ینه اوشبو بانک استعدادلی (تلنتلی) افغانستان خلقی و خارجیلر اورتهسیده علاقه باغلهنیشی اوچون “افغانستان مختصصلری نینگ رهبری” آتیده بیر پروگرام یولگه تشلهگن. خلق آرا کوچمنلر تشکیلاتی (IOM) افغانستان خلقی نینگ پوتانسیل و کپهسیتهسینی آشیریش اوچون “قابلیتلی شخصلر نینگ وقتینچه قیتیشی” پروگرامینی یولگه قویگن. سویس صلح بنیادی، خلق و دولت اورتهسیده علاقه و مناسبت برقرار قیلیش اوچون اینترنیت ترماغی کیلیشترگن.
تشقریدهگی کوچمنلرهم هر زمان بیر- بیری بیلن علاقهده بولگن و مملکت رواجلنیشی اوچون یاردم قولی چوزگن. اورنک، امریکاده دایمی اقامت قیلووچی افغانستانلیکلر تعلیم و تربیه سکتوریده اوزحصهسینی قوشیب، مکتب توزهتیشده، مادی و معنوی یاردملری بیلن 6 میلیون باله نینگ مکتبگه قید قیلیشیگه سبب بولگن. بولردن 34% قیز بالهلر دیر. چیت ایلدهگی خلق تشبثی، مادی و معنوی، اینتلکتول سرمایهلری مملکت رواجلنیشیده اینگ کته یاردم منبعی بولگن (Raof, 2017: 70).
کوچ و اوزبیکلر نینگ تعلیمی
تاریخچهده ایتیب اوتکنیمیز کبی، مملکتیمیز تورلی خیل سببلردن کوچ منبعی حالیگه کیلگن بیر اولکه دیر. سیاسی ثبات نینگ بولمهگنی، تشقی کوچلر نینگ اوینلری، اقتصادی قیینچلیکلر… برچهسی قولنی- قولگه بیریب، حتی انیق نفوس سانی نینگ بیلینمسلیگیگه یول آچگن. اولکه نفوسی سانی انیق بیللی ایمسلیگی دیک، کوچمن و مهاجرلر سانیده هم تخمینی حسابلر بار، خلاص. بولر ایچیده اوزبیکلر نینگ قیسی اولکهده و نیچه عایله یشهگنی هم بیلینمهیدی. اوزبیکلر نینگ مهاجرتی (کوچی) و تعلیمی وضعیتینی انگلتگن، افغانستان و تورکیهده یولگه قوییلگن بیر قنچه تحقیقنی قیسقچه ایسلب اوتهمیز؛
آسیا بنیادی نینگ (2017) تحقیقیده افغانستان نینگ 34 ولایتیدن، 18 یاشیدن کتته بولگن 10012 کیشی اشتراک ایتکن (50.1% ایرکک و 49.9% عیال). شرایط مساعد بولگنده افغانستاننی ترک ایتیش میزانینی اتنیک گروپلر آرهسیده سورهشتیرگن. قوییدهگی فایزلرنی کوزهتینگ : (The Asia Foundation, 2017:185-191)
کورینیشیچه، اوزبیکلر ارهسیده اوچ ییل مابینیده امکان یرهتیلگنده افغانستاننی ترک ایتیش 2015- ییلیده 39%، 2016 ده 29% و 2017 ییلیده 38% دیر. اوچ ییل دوامیده باشقه اتنیک گروپلر بیلن قیاسلنگنده، هزارهلر و تاجیکلردن سونگ اوزبیکلر اوچینچی اورینده تورهدی.
اوزبیکلر آرهسیده کوچ قیلیش تمایلی نینگ آز بولیشینی، او ییللرده شمال وشمال شرق منطقهلردهگی امنیت مسلهلریگه باغلش ممکن.
بیرینچیدن، حاضرگی کونلرده شمال وشمال شرق منطقهسیدهگی ناامینلیکلر کوز اونگیده توتیلسه، بو تحقیق فایزلری نینگ آرتیشیگه شاهد بولهآلهمیز؛
ایکّینچیسی، اقتصادی تماندن کوچ قیلیش امکانیتلری نینگ بولمهگنی؛
اوچینچیسی، محلی تیللر تشقریسیده باشقه تیللرده اوقیش و یازیش کلتوری نینگ کیکسهلر اورتهسیده قویی بولیشی هم سبب بولهآلهدی.
1982- ییلیدن سونگ، اوزبیک عایلهلری تورکیه نینگ ختای شهریگه کیلیب ییرلشگن. اولرنینگ سانی 950 عایلهگه یقین، دیب تخمین قیلینگن. بولر یلغوزگینه رسمی شکلده کیملیگی بولگن اوزبیکلر دیر. رسمی قیدلرگه کیریتیلمسدن قاچاق شکلده حیات کیچیرهدیگن اوزبیکلر نینگ بارلیگی هم ایتیلهدی. رسمی شکلده قبول قیلینگن عایلهلر، اوقیش و یازیش کورسلریگه تابع توتیلهدی. بیرینچی یوله کیلگنلردن 20 کیشی ایرکک و 8 کیشی عیال بو کورسلرگه قتنشگن. تورکیهده لایسنس آلیش اوچون سوادلی بولیش کیرهکلیک شرطی، کوپلب اوزبیکلرنی اوقیش و یازیش اورگنیشگه مجبور قیلگن. أیریم کیشیلر تلویزیون و مکتب کیتهیاتگن بالهلریدن تورکچه نینگ اوقیش و یازیشینی اورگنگن. اوزبیکلر نینگ اقامت ایتگن “اوه-کینت” قیشلاقیده اوقیش و یازیش فایزیگه قرهگنده، سوادسیزلیک کوچمنلر ایچیده یوقاری دیر. اونینگ سببی هم تورکیهگه کیلگن بیرینچی نسل نینگ تورکچه اوقیش و یازیش بیلمسلیگی بولهآلهدی. مکتبنی بیرینچی باسقیچلریده کوچمن اوزبیک بالهلری نینگ سانی کوپ بولیب، کیینگی سویهلرده فایز اولهراق آزهلهدی. سببی ایسه اقتصادی وضعیت قبتالیده وطنده تعلیمنی جدی آلمهگنلیک کلتوری نینگ دوامی بولهآلهدی. 2000- ییلیگه قدر یلغوزگینه بیر کیشی یونیورسیتیتگه کیتگن. بیراق، حاضرگی کونده سانلری نینگ انچه یوقاری بولگنی ایتیلهدی (Göçmez, 2008: 41-47).
ینه ختایده بیر اورته مکتب باسقیچیده “اوسمیرلر نینگ پرابلم ییچیش قابلیتلری و اجتماعی دستک اورتهسیدهگی مناسبتی؛ افغانستان اوزبیکلری بیلن توزیلگن تینگلیک مُدلینی اورگنیش” عنوانی آستیده تحقیق بولگن. بو تحقیقده آلتینچی، ییتینچی و سیکیزینچی صنفلردن 330 اوقووچی قتنشگن. اوقووچیلرنینگ 187 کیشیسی قیز و 143 کیشیسی ایرکک بالهلردن تشکیل تاپگن. نتیجهگه کوره، عایلهسیدن اجتماعی یاردم آلمهگن اوسمیرلرده ینگی ییرلشگن ییرلریده پرابلم ییچیش قابلیتی ضیعف بولگنی کورینگن. بونینگ یانیده اوقوتووچیلری و تینگداشلریدن یاردم کورمهگن اوسمیرلر اوزلریدن پرابلملی خُلق و اطوارعکس ایتتیرگن. اجتماعی یاردم آلمهگن اوسمیرلرده دیپریشن، قیغو، انزوا گه چیکیلیش، کیملیک پرابلملری کبی قیینچیلیکلر میدانگه کیلگن (Çevik, 2016: 1408-1412).
1962- ییلیده چارلس هارت، استنبول نینگ زیتونبورنو تومنیدهگی نفوسی نینگ 51.8% نی تشقی اولکه، 48.2% سینی تورکیه وطنداشلریدن تشکیل تاپگنینی ایتگن. تومن غربی ترکیا، بلغارستان، شرقی تورکستان و جنوبی تورکستان اوزبیکلری نینگ کوچی بیلن اوشبو نفوس توزیلمسهسیگه ایگه بولگن. 1982 ییلیده تورکیه دولتی اوزهل بیر قانون بیلن پاکستان کمپلریده حیات کیچیرهدیگن تورک سویلی کیشیلرگه تورکیه وطنداشی بولیش حقی بیرگن. قانونگه کوره، بو کیشیلر ادنا، ختای، عورفا، غازی انتیب، توقات، وان و قیرشهر ولایتلریده ییرلشتیریلگن. دایمی اقامت آلیش اوچون بو کوچمنلر ییتی ییلگچه بو شهرلرده یششگه مجبور بولگن. کیینچهلیک ایش مقصدی بیلن استنبول یولینی توتگن و زیتونبورنوده ییرلشگنلر. بو ییردهگی مهاجرلر کوپینچه اوزبیکلر و تورکمنلر دیر. تیری و کییم ایشی بیلن شغلنهدیلر. اولرنینگ کییم و تیری اوستاخانهلری 500 گه یقین دیر. تورکمنلر ایسه کوپراق قالین اوستاخانهلریگه ایگه بولیب، 40 گه یقین دوکانلری بار دیر. قالین قبتالیده کوموش، هدیهلیک اشیا ساتیش دوکانلری هم بار. قیلینگن بو تحقیقده 42 کیشی قنتشگن. بولردن 23 اوزبیک، 10 تورکمن و 9 کیشیسی قزاق دیر. تحقیقده تورکیه گه قندهی ییتیب کیلگنلری سورهلگن. کوپلری قاچاق یولی بیلن کیلگنینی ایتگن. ایریملری اوز و قرینداشلری نینگ مادی و معنوی یاردمی بیلن کیلگنینی ایتیر ایکن، أیریملری ایسه پاکستان و ایران کبی اولکهلرده ایشلب اوییردن قولگه کیلتیرگن پولی بیلن کیلگنینی آچیقلهیدی. اوزبیکلر باشقه کوچمن تورک خلقیگه کوره ایلگری ییللرده کیلگنی اوچون اجتماعی- مدنی فعالیتلرده و جمغرمه یوریتیشده فعال بولگنلر. یلغوز شرقی تورکستاندن (اویغورلر) کیلگنلر بیلن قیاسلنگنده پسیف قالهدیلر.(Özservet, 2013: 170-173)
1970- ییلی نینگ اورتهلریدن بویان، اوز مملکتلری تشقریسیده تعلیم آلهیاتکن طلبهلر نینگ سانی تورت قتدن (برابردن) آرتیق و یا 207 میلیون اوستیگه چیققن. تعلیم یاش کوچمنلرنی ییرلشگن ینگی ییرلریده حیاتلرینی اینگ یخشی شکلده یششلری اوچون اساسی یاردم فکتوری دیر. تعلیم، اولرگه محلی تیلنی اورگنیش، ینگی ییرده حیات آقیمیده کیرهک بولگن بعضی قابلیت و چیبرهلیکنی قازانیش، سوسیال محلی گروپلری بیلن کلتوری و اجتماعی کوپریک قوریشلریگه سبب بولهدی .(OECD, 2009: 4)
کوچ و اوزبیکلر نینگ یوتوقلری
افغانستان خلقی ایچیده بلکه اینگ کوپ یوز بیرگن حادثه، بو مجبوری کوچلر دیر. یورت، عایله، تورهسیگه مهر بیلن باغلنگن تورک خلقی هم بو امردن مستثنا ایمس. قرهب سیز که بو مناسبت، قدیملردن خلقیمیز ایچیده بار بولیب، شو یوزدن آتهلریمیز “آنه یورتینگ امان بولسه، رنگ و روینگ سمان بولمس” دیگنلر.
اولوغ متفکر حضرت نوایی هم غربت دردینی چیککن و شو سیرمضمون رباعینی قلمگه آلگن:
غربتده غریب شادمان بولمس ایمیش
ایل انگه شفیق و مهربان بولمس ایمیش
آلتین قفس ایچره گر قیزیل گل بوتسه
بلبل گه تیکاندیک آشیان بولمس ایمیش
“تاریخ تکراردن عبارت دیر” دیگن سوز، چرخ فلک ایلهنیشی بیلن بیزلرنی هم اوتیمشدهگی تاریخی حادثهلر نینگ بیر پارچهسی بولیب، آته- بابالریمیز کبی یورتدن اوزاق قالیشیمیزگه سبب بولگن. ینه اوشه میراثدار بولگنیمیز اوچونگینه اوز بورجیمیزنی آته- بابالریمیزگه اوخشب ادا قیلیشیمیز کیرهک. ایچکرده می! چیت ایلده می! خلق خذمتی، کلتوریمیز نینگ بیر حصهسی بولیب کیلگن.
حرمتلی پروفیسورشرعی جوزجانی، پروفیسوربسم الله توردیقل میمنهگی، پروفیسورعنایت الله شهرانی، پروفیسورنظیف شهرانی، دوکتورشفیقه یارقین، استاد حلیم یارقین، عبدالروف بیگی، جنرال سراج الدین قیتمس، استاد حلیمه قیتمس، مرحوم عبدالله تاشقین، مرحوم محمد اکبر اندخویی، استاد عبدالمنان تاشقین، محمد ایوب ساعی، حرمتلی محمدالله وطندوست، عبدالمنان کیسکین، مرحوم محمد امین اوچقون، مرحوم ایرگش اوچقون، حرمتلی آیخان بیانی، داکتر سعید عظیمی، داکتر ثریا دلیل، حرمتلی عبدالرحیم اوراز، حرمتلی عبدالکریم آیدین، دوکتورنجیبه ضیایی، استاد غلام سخا، استاد شفیع عظیمی، حرمتلی خیرمحمد چاووش، حرمتلی شکورالله نواچی، الماس بیانی، استاد عالم کوهکن، استاد رحمان اوغلی، حرمتلی قمر رویا ایشچی، سید عزیزالله الفتی، استاد اسحق ثنا، استاد اشرف عظیمی،……. کبی تورک خلقی نینگ خزینهلری مملکت تشقریسیده حیات کیچیرماقدهلر. بیراق، بو معنوی بایلیکلریمیز بیکار اولتیرمسدن فرقلی ساحهلرده تینگسیز، مثالی بولمهگن ایش و فعالیت قیلیب کیلماقدهلر.
چاغیمیزده تکنالوژی و اینترنت رواجلنیشی بیلن کوپینچه فعالیتلر اولرگه باغلیق بولیب، مخلصلری و شیدالری هم عین درجهده کوپییب قالگن. معنوی سرمایهلریمیز قولنی-قولگه بیریب، فرقلی چیت اولکهلریده بو امکانیتلرنی اینگ اعلی درجهده قوللنـهگن.
وطندهگی و غربتدهگی نسللرنی آنگینی آچیش و آیدینلیک تمان یونلتیریش اوچون اویوشمهلر، جمغرمهلر-انجمنلر قوریب، سایتلر، ویب بلاگلر، آنلاین کتابخانهلر، تلویزیونلر و شخصی اجتماعی ترماقلری (فیس بوک، مسینجر، اینستاگرام، تیلگرام، تیویتر و یوتیوب کانالی) آرقهلی خذمتگه دوام ایتگن و ایتماقدهلر. کیلینگ بو فعالیتلرنی بیر قنچهسی بیلن تانیشهیلیک؛
- ناروی نینگ اسلو شهریده « نوایی فرهنگی انجمنی »[1]
[1] http://www.nca.blogfa.com/
- ناروی نینگ تروندهایم شهریده « بیانی اجتماعی و فرهنگی انجمنی »[1]
[1] http://bayanifoundation.com/index.html , سرپل شهریده بیانی اجتماعی و فرهنگی جمغرمهسی هم فعالیت کورستماقده دیر.
- سویدن نینگ مالمو شهریده « آیدین مالمو فرهنگی انجمنی »[1]
[1] http://aydinmalmo.blogspot.com/ , http://bolalar.blogspot.com/
- سویدن نینگ استاکهلم شهریده « بابر کلتوری انجمنی »[1]
- سویدن ده « افغانستان تورکلری فرهنگی فدراسیونی »[1]
[1] http://www.turklar.com/turkic/
- انگلستان نینگ کمبریچ شهریده « بابر نشریاتی موسسهسی »[1]
[1] بابر نشریات موسسهسی نینگ هر قندهی علاقه قوریش لینکیگه باغلنهآلمهدیم. فقط اولر اوز فعالیتلریگه دوام ایتماقده.
- دنمارک نینگ ویلا شهریده « وطندوست فرهنگی و اجتماعی بنیادی »[1]
[1] https://m.facebook.com/102812011677613
- افغانستان کابلده « آیدین افغانستان فرهنگی انجمنی »[1]
[1] https://aydinafghanistan.org/
- آنلاین یارقین کتابخانه سی[1]
[1] http://www.yarqin.info/shafiqayarqin/home.php
- اوزلیک سایتی[1]
- جنوبی تورکستان سایتی[1]
[1] https://cenubiturkistan.wordpress.com/
- انگلستانده « افغانستان تورکلری انجمنی/ اتا »[1]
[1] https://www.facebook.com/Afghanistan-Turks-Association-UK-290059231816610/
- تورکیه نینگ استنبول شهریده « تورکستان ایللری تعلیم، کلتور و یاردملشمه اویشیمهسی »[1]
[1] https://www.facebook.com/turkistan.elleri.5
- افغانستان نینگ مزار شریف شهریده « افغانستان تورکلری تیل، تاریخ و توره (تیتاتو) تحقیقات مرکزی»[1]
[1]https://www.facebook.com/%D8%AA%DB%8C%D9%84-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AA%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D8%AA%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-384775358942385
- اوزبیک پدیا[1]
[1] https://www.facebook.com/UzbekPediaOfficial/
- توران میدیا[1]
[1] https://www.facebook.com/Turan-Media-103005438498133/
- آلتای تی وی[1]
[1] https://www.facebook.com/altaytv20/
- ایکّی قبقاق ارهسیده[1]
[1] http://www.youtube.com/@2QapqaqArasida
- اوزبیک تی وی سایتی[1]
- اوزبیک تی وی فیس بوک ترماغی[1]
[1] https://www.facebook.com/uzbektv.af
- اوزبیک کیدیس اکادمی[1]
[1] https://www.facebook.com/people/Uzbek-Kids-Academy/61583079555001/
- ایزگو ایستکلر سری[1]
بو فعالیتلر نینگ برچهسی چیت ایلده حیات اوتکزهیاتگن اوزبیک و تورکمنلریمیز تمانیدن عملگه آشیب سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، تاریخی، کلتوری، تیل، هنر و موسیقه ساحهلریده یوتوقلر اوچون آچیق ایشیک دیر. بو ییرده قلمیمیز قیددن قالگن باشقه فعالیتلرهم البته که موجود دیر. کیلهسی کینگ قمراولی و هر تمانلمه تحقیقلر اوچون بو یازوو بیر اورنک تشکیل ایتگن اوزهللیک تاشیدی خلاص.
سونگیچ و تارتیشمه
کونیمیزده کوچلر نینگ معما ایکنلیگی تیز-تیز تاکیدلنماقده. بو توغریده شو پیتگچه کوپ تدقیقات آلیب باریلیب و اکادمیک کیشیلر تمانیدن تورلی خیل ایچیم یوللری بیلدیریلگن. کوچ نینگ معما توغدیرگن پوتانسیلی یانیده، امکانیتلرو فرصتلرنی کینگیتیریش خاصیتی هم بار. ییر اوزگرتیریش حرکتی کوچمنلر اوچون ینگی فرصتلر ایشیگینی آچیب بیلهدی. کوچ، کوچمنلر نینگ اوچینچی نسلی اوچون پروفیسیونل مسلک صاحبی بولیشگه واسطه بولهآلهدی و یا هم تضمین قیلینگن کیفیتلی ایش قوتی نینگ منبعسی بولیشی ممکن. فقط، اصل مقصد، کوچ نینگ معما بولیشیده ایمس، بلکه هر تمانلمه و خصوصا تعلیمی لحاظدن سونگیچلری نینگ تکنیک، حقوقی، اجتماعی، سیاسی… تهدابلرینی توزهتیش بیلن اصل یورت و ایکّینچی یورت نفعیگه ایلنتیرماق دیر.
[1] https://cenubiturkistan.wordpress.com/
[1] https://www.facebook.com/Afghanistan-Turks-Association-UK-290059231816610/
[1] https://www.facebook.com/turkistan.elleri.5
[1] https://www.facebook.com/UzbekPediaOfficial/
[1] https://www.facebook.com/Turan-Media-103005438498133/
[1] https://www.facebook.com/altaytv20/
[1] http://www.youtube.com/@2QapqaqArasida
[1] https://www.facebook.com/uzbektv.af
[1] https://www.facebook.com/people/Uzbek-Kids-Academy/61583079555001/
مملکتیمیزدهگی موجود ضدیتلر، اقتدار مجادلهلری، دینی و اتنیک تبعیضی و تعصبی، امنیت، ترور و دنیا قدرتلری نینگ اوینلری خلقیمیزنی دنیا بویلب “استقرارلی کوچمن” آتیده تانیلیشیگه یول آچکن. اوزبیکلریمیز هم مدرن دیاسپورا گروپی حالیگه کیلگن[1]. دیاسپوریک کیملیک ایکّی جهتده انشأ قیلینهدی؛
یونیورسل جهت؛ اصل یورت و دیاسپورا آرهسیدهگی علاقه، ترانسپورت و اوز-آرا مناسبتنی افاده قیلر ایکن، جهانیلشیش بیلن مادی موجودیت قازانهدی.
فردی جهت؛ دیاسپوریک کیملیک نینگ حقیقی، عنعنوی و ملی تمانلرنی یوکسلتگن جهتی دیر. بو کیملیکده اصل یورتگه قرشی ساغینچ حسی اوزهل بیر ییرگه ایگه. تکنالوژی و عامهوی اخبارات واسطهلری نینگ رواجلنیشی، غربتده بولگن اوزبیکلر اوچون اوز قدریت و معنویتلرنی اورگنیش فرصتینی یرهتگن. تشقریده قوریلگن انجمنلر، سایتلر، کتابخانه لر… همه و همهسیدن استفاده قیلیش اوچون وطن ایچیدهگی یاشلریمیزنی هم مادی و معنوی لحاظدن دستکلش کیرهک. وطنده یاشلریمیزنی بیلگی، منطق، تعقل و شعور بیلن قدریت و معنویتلریگه ایگه چیقیش اوچون یول کورساتووچی کیشیلریمیز یا یوق و یا هم بولگن صورتده یلغوزگینه اوز چیگرهسی بیلن محدود قالماقده. امنیتی، اقتصادی و سوسیال بعدلر بونگه سببچی دیر. بیزلر چیت اولکهلریده بولسک هم اوز تیلیمیز، کیملیگیمیز، کلتور و فرهنگیمیزنی یوقاتمهیش اوچون بو فعالیتلرنی قنچه اونیملی بولگنینی بیلهمیز. اوزبیکلر نینگ معنویت دنیاسینی تیرهتیب تورگن بیلیم اربابلریمیزنی و سرمایهلرنی هر کیم فایدهلنیب بیلهدیگن بیر شکلده اورگانیزه قیلیشیمیز کیرهک. اولکهمیز قشاقلیک و سوادسیزلیکده ایلک اورینلرده تورگنی برچه گه معلوم . بولر هم تکنالوژی و اینترنت قوللـهنیش فایزینی خلق ایچیده توشیرهدی. اوقیمیشلیک و اقتصادی قول بیرگن صورتده هم کیشیگه اینترنت کیفیتی همراهلیک قیلمهیدی. مطالعه و اوقیش کلتوری هم یاشلریمیز ایچیده اونچهلیک رغبت کورمهگن و اچینرلی بیر حالتده دیر. بو فکتورلرنی کوز اونگیده توتیب مدیامیزنی، یعنی ییریک (محلی) رادیو و تلویزیونلریمیزنی کوچلنتیریشیمیز کیرهک. چونکه حاضرگی دنیاده مدیا توپلوملر نینگ تورتینچی ایاغی دیر. بونینگ اوچون ایچکی و تشقی کوچی، بیلیمی و امکانیتی بار بولگن کیشیلریمیز قولنی-قولگه بیریب، ییریک رادیو و تلویزیونلریمیزنی بوتون منطقهده ایشیتیلهدیگن و کوریلهدیگن بیر وضعیتگه کیلتیریش ضرور دیر. مدیا خصوصیده اوقیگن سرمایهلریمیز قیسقه آنلاین کورسلر آچیب، او ییردهگی یاشلر نینگ مربیسی بولهآلهدی. یا هم وطنداشی بولگن مملکتده قدرت ایگهسی بولگنلر قیسقه و اوزون مدتلی بیر بورس عیارلب بیلهدیلر. بو سوز یلغوز مدیا اوچون ایمس، فرقلی ساحهلر اوچون هم کیچرلی دیر.
دولت، تیلیمیز و ایلیمیزگه قرشی کوزگه کورینر ایجابی بیر ایش قیلمهگن و کیلهجکده هم قیلیشی محال دیر. بو سببدن، اوزیمیز اوزیمیزگه قیناق و مأخذ یرهتیشگه مکلف میز. یازووچیلریمیزنی یازگن کتابلری، ترجمه کتابلر،
[1] دیاسپورا اصلیده یونانچه بیر سوز بولیب ترقه لیش معناسیده ایشله تیله دی. ایسکی زمانلرده یلغوز یهودی لر اوچون ایشلتیلگن بولسه هم کیینچه لیک بیلیم دنیاسیده آزینلیق(اقلیت) گروپلرنی و مهاجرلرنی اشاره قیلیش اوچون کینگ بیر شکلده لیتیراتورده اوز ییرینی آلگن. کوپراغ بیلگی اوچون شو لینکگه مراجعت قیلینگ.
مملکتیمیزدهگی موجود ضدیتلر، اقتدار مجادلهلری، دینی و اتنیک تبعیضی و تعصبی، امنیت، ترور و دنیا قدرتلری نینگ اوینلری خلقیمیزنی دنیا بویلب “استقرارلی کوچمن” آتیده تانیلیشیگه یول آچکن. اوزبیکلریمیز هم مدرن دیاسپورا گروپی حالیگه کیلگن[1]. دیاسپوریک کیملیک ایکّی جهتده انشأ قیلینهدی؛
یونیورسل جهت؛ اصل یورت و دیاسپورا آرهسیدهگی علاقه، ترانسپورت و اوز-آرا مناسبتنی افاده قیلر ایکن، جهانیلشیش بیلن مادی موجودیت قازانهدی.
فردی جهت؛ دیاسپوریک کیملیک نینگ حقیقی، عنعنوی و ملی تمانلرنی یوکسلتگن جهتی دیر. بو کیملیکده اصل یورتگه قرشی ساغینچ حسی اوزهل بیر ییرگه ایگه. تکنالوژی و عامهوی اخبارات واسطهلری نینگ رواجلنیشی، غربتده بولگن اوزبیکلر اوچون اوز قدریت و معنویتلرنی اورگنیش فرصتینی یرهتگن. تشقریده قوریلگن انجمنلر، سایتلر، کتابخانه لر… همه و همهسیدن استفاده قیلیش اوچون وطن ایچیدهگی یاشلریمیزنی هم مادی و معنوی لحاظدن دستکلش کیرهک. وطنده یاشلریمیزنی بیلگی، منطق، تعقل و شعور بیلن قدریت و معنویتلریگه ایگه چیقیش اوچون یول کورساتووچی کیشیلریمیز یا یوق و یا هم بولگن صورتده یلغوزگینه اوز چیگرهسی بیلن محدود قالماقده. امنیتی، اقتصادی و سوسیال بعدلر بونگه سببچی دیر. بیزلر چیت اولکهلریده بولسک هم اوز تیلیمیز، کیملیگیمیز، کلتور و فرهنگیمیزنی یوقاتمهیش اوچون بو فعالیتلرنی قنچه اونیملی بولگنینی بیلهمیز. اوزبیکلر نینگ معنویت دنیاسینی تیرهتیب تورگن بیلیم اربابلریمیزنی و سرمایهلرنی هر کیم فایدهلنیب بیلهدیگن بیر شکلده اورگانیزه قیلیشیمیز کیرهک. اولکهمیز قشاقلیک و سوادسیزلیکده ایلک اورینلرده تورگنی برچه گه معلوم . بولر هم تکنالوژی و اینترنت قوللـهنیش فایزینی خلق ایچیده توشیرهدی. اوقیمیشلیک و اقتصادی قول بیرگن صورتده هم کیشیگه اینترنت کیفیتی همراهلیک قیلمهیدی. مطالعه و اوقیش کلتوری هم یاشلریمیز ایچیده اونچهلیک رغبت کورمهگن و اچینرلی بیر حالتده دیر. بو فکتورلرنی کوز اونگیده توتیب مدیامیزنی، یعنی ییریک (محلی) رادیو و تلویزیونلریمیزنی کوچلنتیریشیمیز کیرهک. چونکه حاضرگی دنیاده مدیا توپلوملر نینگ تورتینچی ایاغی دیر. بونینگ اوچون ایچکی و تشقی کوچی، بیلیمی و امکانیتی بار بولگن کیشیلریمیز قولنی-قولگه بیریب، ییریک رادیو و تلویزیونلریمیزنی بوتون منطقهده ایشیتیلهدیگن و کوریلهدیگن بیر وضعیتگه کیلتیریش ضرور دیر. مدیا خصوصیده اوقیگن سرمایهلریمیز قیسقه آنلاین کورسلر آچیب، او ییردهگی یاشلر نینگ مربیسی بولهآلهدی. یا هم وطنداشی بولگن مملکتده قدرت ایگهسی بولگنلر قیسقه و اوزون مدتلی بیر بورس عیارلب بیلهدیلر. بو سوز یلغوز مدیا اوچون ایمس، فرقلی ساحهلر اوچون هم کیچرلی دیر.
دولت، تیلیمیز و ایلیمیزگه قرشی کوزگه کورینر ایجابی بیر ایش قیلمهگن و کیلهجکده هم قیلیشی محال دیر. بو سببدن، اوزیمیز اوزیمیزگه قیناق و مأخذ یرهتیشگه مکلف میز. یازووچیلریمیزنی یازگن کتابلری، ترجمه کتابلر،
[1] دیاسپورا اصلیده یونانچه بیر سوز بولیب ترقه لیش معناسیده ایشله تیله دی. ایسکی زمانلرده یلغوز یهودی لر اوچون ایشلتیلگن بولسه هم کیینچه لیک بیلیم دنیاسیده آزینلیق(اقلیت) گروپلرنی و مهاجرلرنی اشاره قیلیش اوچون کینگ بیر شکلده لیتیراتورده اوز ییرینی آلگن. کوپراغ بیلگی اوچون شو لینکگه مراجعت قیلینگ.
https://www.newslaw.net/%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D9%BE%D9%88%D8%B1%D8%A7-diaspora-%D9%88-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D9%BE%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1.a265044
گزیتهلر، آیلیکلر کبی تعلیم و بیلیم خزینهلرینی تاباره کوپهیتیریب و برچهگه ییتیب باریشی اوچون یازمه و الکترون یوسینده ترقهتیلیک. بو یولده تاجرلریمیزگه کتته ایش توشهدی. اولر قلم اهلینی یاردملشی شرط دیر.
مین بو یازوونی یازر ایکنمن، کوچ ساحهسیده اوزبیکلریمیز نینگ کینگ بیر شکلده تحقیق یورتمهگنیگه شاهد بولدیم. فرقلی تیللرده مأخذ آختریشگه اورینسم-ده، یلغوز خارجیلرنی و اوزهلیک بیلن تورکیهده بوتوغریده بیر قنچه محدود تدقیقات بولگنینی اوچرهتدیم، خلاص. بو هم بیزگه ساحه نینگ قول اوریلمهگنینی و کوپراق تحقیقات بولیشی کیرهک ایکنیگه دلالت قیلهدی.
قیناقلر
مقالهلر
Akıncı B, Nergiz A, Gedik E. (2015). Uyum Süreci Üzerine Bir Değerlendirme: Göç ve Toplumsal Kabul. Göç Araştırmaları Dergisi, 1(2): 58-83.
Cankara Y, Çerez O. (2020). Tarihsel Süreç İçerisinde Afganistan’ın Göç Sorunu Ve Türkiye’ye Yansımalar. Türk Dünyası Araştırmaları, 124 (245): 447-460.
Çevik GB. (2016). Ergenlerin Okul Yaşam Kalitesi ile Yaşam Doyumunun Problem Çözme ve Sosyal Destekle İlişkisi: Afgan-Özbekleri ile Yapılan Bir Yapısal Eşitlik Modeli Çalışması. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9 (43): 1405-1417.
Deniz O, Tekin MK, Uğurlu C, Nargül S (2025). Afganların 2021 Sonrası Değişen Göç Süreçleri, 18(1):176-179.
Ekici S, Tuncel G. (2015). Göç ve İnsan. Birey ve Toplum Dergisi, 5 (9): 9-22.
Lopez-Lucia, E. (2015). Migration and Conflict in Afghanistan. GSDRC Helpdesk Research Report 1243, Birmingham, UK: GSDRC, University Of Birmingham: 1-8.
Ökten Ş. (2012). Zorunlu Göç Zor(un)lu Kabul: Ceylanpınar Afgan Göçmenleri Üzerine Sosyolojik Bir Araştırma. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17(28): 171-186.
Özservet ÇY. (2013). İstanbul Zeytinburnu İlçesi’nde Afgan Türklerinin Ulus ötesi Kentleşme Ağlarının Analizi. İnsan Ve Toplum Bilimleri Dergisi, 2: 163-181.
Rooney D. (2016). The real reasons for afghan migration. Rusi Newsbrief, 36 (3): 21-24.
Sevinç G, Davran MK, Sevinç M. (2018). Türkiye’de Kırdan Kente Göç ve Göçün Aile Üzerindeki Etkileri. İktisadi İdari ve Siyasal Araştırmalar Dergisi, 3(6):70-82
Yıldırım GS. (2018). Göç ve Afganlar: “İstikrarlı Mülteciler”. Göç Araştırmaları Dergisi, 4 (2): 128-159.تیزیسلر
Doğan M. (2019). Temel Eğitim Kurumlarındaki Afgan Uyruklu Öğrencilerin Sosyal Entegrasyonunda Okulun Yeri: Karaman Örneği, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sosyoloji Anabilim Dalı, Yüksek Lisan Tezi, Karaman: Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi.
Göçmez E. (2008). Afganistan’dan Gelen Göçmen Özbeklerin Sosyo-Kültürel ve Dini Hayatları Üzerine Sosyolojik Bir Araştırma (Hatay İli Ovakent Beldesi Örneği), Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı, Yüksek Lisan Tezi, Konya: Selçuk Üniversitesi.
Raof T. (2017). 11 Eylül 2001 Sonrası Afganistan’dan Türkiye’ye Göçler ve Bunların Türkiye’ye Etkileri, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Uluslararası İlişkiler Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Gazi Üniversitesi.
راپورلر
Education For All. (2015). National review report: Afghanistan.
Mixed Migration Center “MMC”. (2020). Bilinmeyen İstikamet: Türkiye’de ilerleyen Afganlar araştırma raporu.
OECD. (2009). International Migration: The Human Face of Globalization, Paris.
The Asia Foundation. (2017). A Survey of the Afghan People.
UNESCO. (2018). Global Education Monitoring Report Summary 2019: Migration, Displacement and Education – Building Bridges, not Walls. Paris.
کتابلر
Tezcan M. (2019). Eğitim Sosyolojisi, 19. Baskı. Ankara, Anı Yay, 3-5.
ویب سایتلر
Geography.“The push-pull factors of migration”,
https://www.tutor2u.net/geography/reference/the-push-pull-factors-of-migration
- hafta dersi. “Göç ve Aile”, https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=127116
