ییللر دوامیده «تورکستان» آتی، حاضرگی افغانستان شمالیده یشهیاتگن خلقلرنینگ تاریخی خاطرهسیده تیریک قالگن. خریطهلردن، درسلیک کتابلردن و رسمی ادبیاتدن استه-سېکین آلیب تشلنگنیگه قرهمهی، بو آت هلی هم خلق ایچیده یشهماقده. بوگون اېسه «جنوبی تورکستان» داعیهسی، افغانستاننینگ اۉزبېک و تورکمن فعاللری، یاشلری و مدنی سیمالری آرهسیده ینهدن قیزغین محاکمه قیلینماقده. ایریملر بو موضوعنی ینگی بحث دېب قرهسهده؛ حقیقتده تورکستانخواهلیک افغانستان تورکی خلقلری آرهسیده اوزاق ییللردن بیری موجود بۉلگن تاریخی غایهلردن بیری حسابلهنهدی.
سۉنگّی ییللرده، اینیقسه ۲۰۱۶–نچی ییلدن کېین، اجتماعی ترماقلرده و یاشلر آرهسیده بو موضوع کوپراق کۉتریله باشلندی.
شوبیلن بیرگه، جنوبی تورکستان اوچون مخصوص بیرق هم قبول قیلینیب، اشبو بیرق استه-سېکین ناراضیلیک نمایشلر و مدنی ییغینلرده کۉرینه باشلهدی. ۲۰۱۷–نچی ییلدن کېین، خلق احتفاللر و ییغینلریده اینیقسه جنبش حزبی بیلن باغلیق ایریم ناراضیلیک نمایشلریده، فاریابدن تخارگچه سرپل، جوزجان، بلخ، و قندوزده یاشلر اوشبو بیرقنی کۉتریب چیقدیلر.
بعضیلر اوچون بو بیرق تورکی خلقلرنینگ تاریخی و مدنی کیملیگی رمزی اېدی؛ و بعضیلر اوچون اېسه، اوزاق ییللر دوام اېتگن عدالتسیزلیکلرگه قرشی اعتراض علامتی.
تورکستان غایهسی فقط سیاسی محفللرده اېمس، شعر و ادبیاتده هم اۉز اۉرنیگه اېگه بۉلیب کېلگن.
شاعرلر، یازووچیلر و فعاللر ایجادلریده بو نامنی قیته تیلگه آلگن.
بیزنینگ تام اوستیدن اۉتگن تورنهلر
تورکستان زمیننی ایلهنیب قیتینگ
بیزدن آلیس لرده یورگن تورک لرگه
گونی تورکستاندن سلاملر ایتینگ
یاش شاعر حسامالدین تویغوننینگ ۲۰۱۹–نچی ییلده یازگن شعری، تورکستان موضوعسینی یاش نسل آرهسیده ینهدن جانلنگنینگ مثاللریدن بیری دیر.
دیمک شاعرلر و یازووچیلر، اۉز ایجادلریده ییللر آلدین تورکستان اېرکینلیگینی آرزو قیلیب قلم تارتگن.
یاش و تویغولی شاعرلردن محمداسماعیل منصوربیک یازگنیدیک:
تورکستان اېرکینلیگی ایستهگیمیز
کورهشهمیز، تۉکیلسه هم قانیمیز
اسرهیمیز بابالریمیز نشانین
کېتسه، کېتسین جسمیمیز دن جانیمیز
تورکستان خلقمیز صنعتکارلری قوشیقلریده هم ینگرهب تورگنی بو داعیه دایما خلق بیلن بۉلیب، اۉزبېک و تورکمن خلقی تورکستان آرزوسی بیلن یشهب کېلگنینی بیلدیرهدی.
بوندن اۉن، ایگیرمه ییل ایلگریدن اوزاقراق تاریخدههم، تورکستان اوچون کورهشیش غایهسی افغانستان تورکلری آرهسیده موجود اېدی. اوشه دورلرده آزادبېک کبی شخصلر یوزهگه چیقیب، تورکستان نامی و بو یورت تاریخی کیملیگی حقیده سۉزلهگن و کورهشگن.
آزادبېکنینگ حرکتلری، تورکستانخواهلیک تاریخیده مهم تمثاللردن بیری صفتیده یاد اېتیلهدی.
بیراق تورکستان موضوعسینی فقط یقین تاریخ بیلن چیکلش ممکن اېمس. تاریخنینگ چوقورراق قتلمرینی مطالعه قیلگنده، آنه تورکستاننینگ بیر بورچهگی بۉلمیش «جنوبی تورکستان» سۉزی بیلن اوچرهیسیز. تاریخی حجتلر، سیاحتنامهلر و قیناقلر تورکستاندن گواهلیک بیرهدی.
تورکستاندن یالغیز تورکی منبعلر اېمس بلکه فارس، عرب، ختای و باشقه خلقلر و تیللر منبعلری هم یاد اېتگن.
ملا فیض محمد کاتب هزارهنینگ «سراجالتواریخ» اثریده، بوگونگی افغانستان شمالینینگ ایریم حدودلری «تورکستان جنوبی» صفتیده ذکر قیلینگن.
ایریم محققلرگه کۉره، ۱۹-نچی عصر ژئوپلیتیک اۉزگریشلری و افغانستان سیاسی توزیلمهسینی شکللنیشیدن کېین، »تورکستان» آتیدن فایدهلنیش استه-سېکین کمهیب باشلگن. اونینگ اۉرنینی اېسه «افغانستان شمالی» یا «صفحات شمال» اتهمهلری اېگهلگن. بیراق بو اۉزگریشلرگه قرهمهی، کۉپچلیک اهالی هلی هم بو نامنی اۉزینینگ تاریخی و مدنی کیملیگینینگ بیر قسمی دېب قرهیدی.
سۉنگّی ییللرده، افغانستاندهگی سیاسی و اجتماعی وضعیت، بو بحثلرنینگ ینهدن کوچهییشیگه سبب بۉلگنی اَیتیلماقده. ایریم فعاللر، تورکی خلقلر تیلی، مدنیتی و سیاسی حضوریگه نسبتن عدالتسیزلیکلر موجود بۉلگنین تأکیدلهماقده.
جنوبی تورکستان حاضرگی افغانستان سیاسی فضاسیده اعتبارگه اېگه بحثلردن بیریگه ایلنگن.
اوشبو بحث اوزاق ییللیک عدالتسیزلیکلر و محرومیتلرگه نقطه قوییش یالغیز یۉلی اولهراق تیلگه آلینماقده.
بیراق هر قندهی نظر و قرهشلردن قَطعی نظر، بیر حقیقت انکار قیلیش قېیین: تورکستان» آتی، اوزاق ییللر سکوتدن کېین، ینه خلق آغزیده، شعرلرده، بیرقلرده و تاریخی بحثلرده قیته جانلنه باشلهدی. و بو نام، هلی هم کوپچلیک اوچون فقط بیر جغرافیه اېمس بلکه تاریخی خاطره و کیملیک مسئلهسی دیر.
