تاشکینت نینگ اېسکی شهری قسمیده اۉزگچه کۉرک و فیض بېریب تورگن قوریلمه؛ کۉکلداش مدرسهسی آتی بیلن تانیلگن. محمد صالح قاره خواجه تاشکینتلی نینگ «تاریخ جدیده تاشکینت» کتابیده کۉکلداش مدرسهسینی دوریش خان قوردیرگن دېب یازیلگن. درویش خان اۉشه وقت نینگ ناییبی و تاشکینت شهر نینگ حاکمی حسابلنگن. خوددی شو «تاریخ جدیده تاشکینت» کتابیده درویش خان عینا کۉکلداش مدرسهسنی قوردیرگنلیگی حقیده بیتیکلر بار و کتاب نینگ ایریم جایلریده اوشبو مدرسهگه درویش مدرسهسی دېب اتهلگن. کۉکلداش مدرسهسی ۱۵۷۵-۱۵۵۱ ییللری آرهلیگیده، یعنی ۲۴ ییل آرهسیده قوریلیب ایشگه توشیریلگن. کۉپلب تاریخچی ۱۵۷۹-۱۵۷۰ ییللرده یازیگلن وقفنامهنی بېلگیلهیدیلر. بو وقفنامه گه کۉره; تاشکینت حاکمی سلطان درویش خان بیر کاروانسراینی مدرسهگه وقف قیلیب بېرگن. یعنی کۉکلداش مدرسهسینی بیر کاروانسرای اوچون مدرسه قوریشگه رخصت بېرگن.
ایتیش کېرهک که، اوشبو اېسکی بیلیم اوچاغیدن کۉپلب یېریک عالملر و شاعرلر فیض آلگن. اۉرنک: شمس الدین محمد کورتی، حاجی یوسف کاشغری، محمد امین خواجه مقیمی، ذاکر جان خال محمد اۉغلی فرقت، ملا کوشاک نیسنی، سید هیبت الله خواجه خصلت، سراج الدین صدیقی، خاندیلیقی، سید محمود ترازی، آلتین خان توره، یونس مقصودی، ضیاءالدین ابن ایشان باباخان کبی ملت نمایندهلری یېتیشگن.
کۉکلداش مدرسهسی چارسو میدانیدهگی شهرستان تیپهلیگیده، خواجه احرار ولی جامع مسجدی یانیده عنعنهوی شرق اسلوبی رعایه قیلینگن حالده توزهتیلگن. اونینگ کېنگ حولیسی؛ حجرهلر و آچیق ایوانلر بیلن اورهلگن. حجرهلر نینگ سانی ۳۸ته بۉلیب، مدرسه دستلب قوریلگنیده ۳ قبتدن عبارت بۉلگن. باش فَسد جنوبگه قرهب چوزیلگن. اېشیکدن کیرهبیریشده اېسه چپده مسجد، اونگده درس خانه یېرلشگن. مسجد و درسخانه نینگ اوستی اوزرا کیسیشگن رواقلر اوستیگه اۉرنهتیلگن قۉش ایچکی و تشقی گنبدلردن عبارت بۉلگن. مدرسه پیشتاقی اېسه جلوه نقشلر بیلن بېزهتیلگن. ۱۸. عصرگه کېلیب قراولسیز قالگن مدرسه کاروانسرای صفتیده قوللنیلگن. یعنی مدرسه بیر نېچه مرته تعمیرلنگن یا قیته شکلنتیریلگن. ۱۸۳۱-۱۸۳۰ ییللریده اۉشه پیتدهگی تاشکینت حاکمی بېگلر بېگی نینگ دوریده، درسخانه و مسجد نورهب، توکیله باشلهگن. زنگاری گنبدلری و ایکینچی قبت نینگ خشتلری کوچیریب آلینگن و عاقبتده بوزیلگن. بازار نینگ یوقاری قسمیده یېرلشگن بېکلر بېگی آتیدهگی مدرسهسی نینگ قوریلیشیده ایشلهتیلگن. ۱۸۸۶-۱۸۸۰ ییللریده ایکی مرته یوز بېرگن یېر سیلکنیشی نتیجهسیده مدرسه پیشتاقی نینگ یوقاری قسمی قوللب توشگن. ۱۹۰۳-۱۹۰۲ ییللریده تاشکینت شهری اهالیسی نینگ خیریه مبلغلری یاردمی بیلن تعمیرلش ایشلری قیته باشلندی. بیراق، مبلغ یېتشمسلیگی سببلی تعمیرلش ایشلری افسوس که توختب قالهدی و بنا اولگی گۉزهل حالتیگه قیتریلمهیدی.
کۉکلداش مدرسهسی و اونینگ یانیدهگی جامع مسجد ۱۸۶۵ ییلیده روسیه امپراتورلیگی باسقینچیلری هجومیده وطن پرورلر اوچون قلعه صفتیده ایشلهتیلهدی. جنرال چیرنایف باشچیلیگده تاشکینتنی ظبط اېتیشده مدرسه قتیق شکستلنهدی. چونکه روس قوشینلری او یېرنی اوققه توتگن. کېینچهلیک جنرال چیرنایف اۉز عیبنی یوویش اوچون ۱۸۸۶ ییلی روس مهندسلری تمانیدن خانقالر و جامع مسجدنی قیته تعمیرلهیدی و بناء دستلبتکی قوریلیشنی بوتوکل یوقاتهدی. یعنی باسقینچی امپراتورلیک معماری آبدهنی تعمیرلهگن بۉلسه-ده، اسف بیلن اونینگ ایلک حالتی سقلنیب قالمهگن. شوندهی قیلیب، وقت اۉتیشی بیلن اوزرا اوروشلر، کوچلی یېر سیلکنیشی، بنالر نینگ تورلی مقصدلرده ایشلهتیلیشی، بناء نینگ بیر نېچه مرته قیته تعمیرلهنیشی و قیته تیکلنیشی مدرسه نینگ دستلبکی حقیقی گوزهلیگنی و مهتشملگینی افسوس که سېکین-سېکین یوقاتیشیگه یۉل آچککن. اینیقسه، ۱۸. یوز ییل نینگ باشلریده مدرسه نهایتده تشلندیق حالتگه کېلیب قالگن. شو عصر نینگ سۉنگیده اېسه، کاروانسرا مقصدیده ایشلهتیلگن. کمونستلر حاکیمتگه کېلگچ، خانهلر امبار خانه، یاتاقخانه اېسه هر خیل اوستا خانه صفتیده ایشلهتیلگن. شو بیلن یېمیریلش درجهسیده ېتیگن بۉلسه-ده، قیتهدن تعمیرلندی. دولت تمانیدن آلیب باریلگن تعمیرلش ایشلری سوء استعمالچیلیک و مسوولیتسیزلیک سببلی مدرسه ینهده اینچلی احوالگه توشدی.
سوویتلر نینگ اېنگ گللگن اقتصادی ییللریده هم یعنی ۱۹۷۴ ییلیده قبول قیلینگن قیته قوریش تۉغریسیدهگی لایحهلری حاکمیت مسوولر نینگ لا قیدلیگی سببلی بجریلمهگن. مدنیت وزیرلیگی نینگ معلوماتلریگه کۉره ۱۹۸۵ ییلیدن ۱۹۹۱ ییلیگچه تعمیرلشگه صرف قیلینگن مبلغ ۳۴.۲مینگ سومنی تشکیل اېتگن. بو مقدار سوویت پولیده جوده کتته مقدار حسابلنگن. مستقللیک دوریده مدرسه نینگ شرقی تمانیدهگی جامع مسجدی یانیدن اۉتگن ایچیملیک سو قووری نینگ یاریلیشی نتیجهسیده مدرسهنی ایکی مرته سوو باسیب، جنوبی قسمی شورلنیب کېتگن. اوشبو دیوارلر آستیده پایدیوار بۉلمهگنلیگی سببلی ۲۰۰۲ ییلیده قیتهدن خشتلری المشتیریلیب، ینگیدن پایدیوار قوریلگن.
سابق سوویتلر نینگ ۱۹۹۰-۱۹۹۱ ییللریده اۉرته آسیا قزاقستان مسلمانلری دینی ادارهسی و حاضرگی اۉزبېکستان مسلمانلر ادارهسی تصرفیگه تاپیشیریلدی. شو وقتدن باشلب مدرسه نینگ عمومی تعمیرلش ایشی اوچون تیارگرلیک ایشلری باشلب یوباریلگن. ایلک بار مستقللیک دوریده مرحوم اېرکین سعید احمدوف مدرسه اوچون اۉزی نینگ شخصی مبلغی بیلن فعال قتشندی. بو ایشنی مرحوم نعیم آته جوریف هم دوام اېتدیردی و کۉزگه کۉرینرلی درجهده یېتکزدی. نعیم آته دوریده مدرسه نینگ شمالی و جنوبی پیشتاقی، ایچکی و تشقی تمانلری دستلبکی حالیتگه کېلتیریلدی. عبدالرسول خدای بیرگننف دوریده مدرسهنینگ غربی خانقالری نینگ برچهسی و بنا تشقریسی نینگ شرقی قسمیدهگی بنالر نینگ ایکینچی قبتی تیکلنیب و اوستی یاپیلدی. ۱۹۹۶ ییلیگچه تعمیرلش ایشلری اساسا خلق نینگ یاردمی بیلن بجریلگن. مستقللیک دوریدهگی تعمیرلش ایشلریده؛ بخارالیک احرار اسقروف و مدنیت وزیرلیگی اېسدهلیکلرنی سقلش انستیتوتی مهندسی کۉکلداش مدرسهسی نینگ لایحهسی مولفی، تعمیرچی اوستا میر عابد میرزا احمدوف کبیلر کتته خدمت کۉرستدیلر.
حاضرگی وقتده بو مدرسهده، کۉکلداش اۉرته مخصوص اسلام تعلیم موسسهسی فعالیت یوریتهدی. مدرسهده اسلام دینی و قانون-قاعدهلری، عرب و فارس تیلی نینگ قاعدهلری و گرامری، ادبیات، آداب-اخلاق، ریاضی، جغرافیه، استرانومیه کبی فنلر و بیلیملر اۉقیتلهدی. درسلر عرب و فارس تیلیدهگی کتابلر بۉییچه اۉقیتیلگن و اۉقیتیلهدی. اۉقووچیلر یا طلبهلر مدرسه حجرهلریده تیریکلیک قیلیب، قرانکریمنی چوقور اۉرگنیب، شریعت بوییچه پیشیق بیلیم آلگنلر. عرب-فارس و تورکی تیللرنی مکمل اۉزلشتیرگنلر. یوزلب غزللر و مینگلب بیتلرنی یاددن قیلگنلر. حاضرده مدرسهنینگ کتابخانهسیده اۉزبېکچه، انگلیسچه، عربچه، فارسچه، روسچه و باشقه تیللرده ۱۶۰۰۰۰ته دینی و بدیعی اثرلر جملهدن قۉل یازمهلر سقلنهدی. ۲۰۲۰-۲۰۱۹ ییللر آرهلیگیده ۴۶ فایز و ۲۰۲۱-۲۰۲۰ ییللر آرهلیگیده ۵۸ فایز اۉقووچیلر فراغت تاپگن. بو اېسه بیلیم اوچاغیده شکللنگن تعلیم صفتی و انتظام درجهسی و علمی-معنوی محیطدن درک بیرهدی.
