سۉنگّی کونلرده «بیز اۉزبېکمیزمی یاکه تورک؟» حقیدهگی بحث ینه بیر بار افغانستانلیک اۉزبېک جمعیتینینگ بیر قسمیده قیزیب، اۉزیگه خاص، بحثلرگه سبب بۉلماقده. بو بحث گرچه تشقی کۉرینیشیدن ملی و تاریخی کیملیکنی انیقلشگه اورینیشدېک کۉرینسه-ده، بیراق اونینگ عاقبتی، بیرلیکنی بوزیش، قرهمه-قرشیلیکنی اۉرتهگه آلیب کېلیش و اجتماعی بیردملیکنی ضعیفلشتیریشدن عبارت دیر.
اساسی سوال شوندن عبارت: نخواد که تورک بۉلیش اوچون اۉزبېکلیگیمیزنی انکار اېتیشیمیز کېرهک بۉلسه؟ بو ایکّیسی بیرمی یا علیحده و تورلی خلقلرمی؟ شونینگدېک، حاضرده شوندی بحثلرگه بېریلیب کېتیش و اینگ اچینرلیسی «کلهخام» دېگن سۉزلر بیلن بو وضعیتنی دوام اېتتیریش قنچهلیک اۉرینلی دیر. بو یازوو هرچند شوندی بحثلرنی تۉختهلیشیگه امید بۉلگن بۉلسهده بیراق وقت اوتیشی بیلن کېنگهیب بارهیاتگنی سبب شو موضوع حقیده قرهتیلگن.
تورک و اۉزبېک بیر-بیری بیلن قرهمه-قرشی اېمس
تورک بیر قنچه ملت و اېتنیک گروهلرنی اۉز ایچیده آلگن کېنگ ییریک بیر خلق دیر. اۉزبېکلر، تورکمنلر، قزاقلر، قیرغیزلر، آذربایجانلر، تاتارلر و تورکیهلیک تورکلر اۉزلرینینگ ملی کېملیگی، تیلی، تاریخی و مدنی خصوصیتلری بیلن کېنگ تورک دنیاسینینگ بیر قسمی دیر. اۉزبېکلر هم بو تاریخی و مدنی عایلهنینگ بویوک خلقلریدن بیری بۉلگنی سبب اۉزبېک بۉلیش نه تورک بۉلیشگه ضد کېلهدی و نه تورک دنیاسیگه منسوب بۉلیشگه تۉسقینلیک قیلهدی.
بو ساحهدهگی باشقه خلقلرگه نظر تشلهسک، ملی و اېتنیک کېملیگینی سقلب قالیش اولرنینگ عمومی تورک ایلدیزلری و رشتهلرینی قبول قیلیشیگه هېچ قچان تۉسقینلیک قیلمهگنینی کۉرهمیز. قزاق، قزاقلیگینی اسرهگن حالده اۉزینی تورک دنیاسینینگ بیر قسمی دېب بیلهدی؛ قیرغیز، تورکمن و آذربایجان هم اۉزیگه خاص کېملیکنی انکار اېتمهگن حالده اۉزلرینینگ عمومی تورک تاریخی و علاقهلریدن فخرلنهدیلر.
اوندن کېین نیمه اوچون اۉزبېکلر بو ایکّیدن بیرینی تنلشی کېرهک؟ حال بو که ایکّیسی هم اۉزبېکلر آرهسیده فخر بیلن دوام اېتیب کېلماقده.
اۉزبېک بۉلیش و تورک بۉلیش تاریخی و مدنی علاقهنینگ ایکّی درجهسی دیر؛ بیری بیزنینگ انیق ملی و اېتنیک کېملیگیمیزنی بېلگیلسه، ایکّینچیسی تورک خلقلری بویوک عایلهسی بیلن کېنگراق علاقهمیزنی کۉرسهتهدی. شونینگ اوچون، بیرینی باشقهسی بیلن المشتیریشگه اورینیش نه تاریخی ضروريتگه و نه منطقی اساسگه اېگه.
تصوردن حقیقی میدانگچه
کېملیکنی فقط نامنی اۉزگرتیریش، شعار یاکه تاریخی عنواننی تشلب یوباریش بیلن انیقلب بۉلمهیدی. کېملیک تاریخ، تیل، مدنیت، جماعهوی خاطره و اولادلرنینگ عمومی تجربهسی محصولی دیر. بوگونگی دنیا هم تورک خلقرینی عینن منه شو کېملیکلر خیلمه-خیللیگی بیلن تنيدی. بو جریانده اۉزبېکلر اۉزلرینینگ انیق نامی، تیلی، تاریخی و مدنیتی بیلن تنیلگن و عینی پیتده بویوک تورک عایلهسینینگ بیر قسمی دیر.
افغانستانده هم اجتماعی واقعلیک روشن: بیز اۉزبېک صفتیده تنیلگنمیز، اۉزبېک تیلی و مدنیتیگه اېگهمیز و نسللر عینن شو کیملیک بیلن یشب کېلماقده. بو کیملیکنی چېتگه سوریب، اونی باشقه نام بیلن المشتیریشگه اورینیش جمعیتیمیزنینگ تاریخی واقعلیگینی اۉزگرتیرمهیدی و تورک دنیاسیدهگی اۉرنیمیزنی هم مستحکملهمهیدی.
حقیقی بیرلیک خیلمه-خیل شخصیتلر تن آلینگنده شکللنهدی، بیرینینگ اثباتی اوچون باشقهسی انکار اېتیلگنده اېمس.
بوگونگی کونده بیزنینگ استوار وظیفهمیز شو بحثلرمی؟
بوگونگی کونده افغانستان اۉزبېکلری جدّی قیینچیلیکلرگه دوچ کېلماقده. آنه تیلیمیز و مدنی میراثیمیز قۉللب-قۉتلش همده کوچهیتیریلیشگه محتاج؛ اۉزبېکلرنینگ سیاسی و اجتماعی اشتراکی کۉپلب چېکلاولرگه دوچ کېلماقده جملهدن یېرلرنی تارتیب آلیش و مجبوری کۉچیریشلردن همهمیز آگاهمیز که طالبان اۉزبېکلر یشهیدیگن حدودلرده دموگرافیک اۉزگریشلرگه قرهتیلگن حرکتلرنی عملگه آشیرماقده.
بوندهی شرایطده جمعیتنینگ فکرلش، مدنی و اجتماعی انرژیسینینگ کتّه قسمی اۉز حقیقی حقوقلرینی حمایه قیلیشگه، آنه تیلینی سقلشگه، مدنیتنی اعزازلشگه، تعلیمنی قۉللب-قۉتلشگه، تاریخنی حجتلشتیریشگه و خلقنینگ قانونی طلبلرینی بجریشگه صرفلنیشی کوتیلهدی.
بو گپ کیملیک حقیدهگی بحثلرنینگ اهمیتسیزلیگینی انگلهتمهیدی. عکسینچه، ملتنینگ کیملیگی و تاریخی ایلدیزلرینی انگلش مهم اهمیت کسب اېتهدی؛ لېکن کیملیک عاید بحث قچانکی خلقنینگ آنگی، بیردملیگی و اجتماعی موقعینی مستحکملشگه یاردم بېرسه اونملی بۉلهدی، یۉقسه اۉشه جمعیت اعضالرینینگ اۉزارا رقابت و قرهمه-قرشیلیک میدانیگه ایلنیب قالمسلیگی کېرهک.
حقارت تیلی سۉزلشوو یۉلی اېمس
بو بحثلرنینگ تشویشلی جهتلریدن بیری اۉزبېک و تورک کیملیگی حقیده تورلیچه قرهشلرگه اېگه بۉلگنلرگه نسبتن «کلهخام» کبی حقارتلی سۉزلر و یارلیقلردن فایدهلنیش دیر.
تاریخی و کیملیک مسالهلریده فکرلر خیلمه-خیللیگی طبيعی حالت؛ بیراق هېچ قندهی فکرلر خیلمه-خیللیگی باشقهلرنی حقارت قیلیش و کمسیتیش اوچون آقلش بۉله آلمهیدی. بیر تاماندن تورک بیرلیگی حقیده گپیریب، باشقه تاماندن جمعیتنینگ بیر قسمیگه باشقهچه قرهشگه اېگه بۉلگنی اوچون حرمتسیزلیک کۉرسهتیب بۉلمهیدی. اینیقسه بو حرمتسیزلیک بوتون باشلی بیر جمعیتنی نظرده توتگنده او کېچیریلمس خطا دیر.
کیملیک، تاریخ و تورک خلقلرینینگ عمومی ایلدیزلری حقیدهگی بحثلر دوام اېتیشی کېرهک؛ بیراق بو بحثلر تاریخی بیلیم، علمی ایزلنیش، اۉزارا حرمت و اجتماعی واقعلیکلرگه اساسلنیشی لازم.
بوگونگی کونده هر قچانگیدن هم کۉپراق اهمیتگه اېگه بۉلگن نرسه افغانستان اۉزبېکلری اۉرتهسیدهگی بیردملیکنی مستحکملش، آنه تیلی و مدنیتینی سقلش، مدنی و تعلیم نهادلرینی قۉللب-قۉتلش، تاریخنی حجتلشتیریش همده جمعیت حقوقلری و طلبلرینی کوزهتیب باریش دیر.
بیز اۉزبېک کېملیگیمیزنی سقلب قالیش اوچون تورک دنیاسیدن اوزاقلشیشیمیز شرط اېمس؛ خودّی شوندی تورک رشتهلریمیزنی اثباتلش اوچون اۉزبېکلیگیمیزنی چېتگه سوریب قۉیمسلیگیمیز کېرهک بۉلگنیدېک.
بیز اۉزبېکمیز و اۉزبېکلیگیمیزدن فخرلنهمیز. عینی پیتده تورک خلقلرینینگ بویوک عایلهسینینگ بیر قسمیمیز. بو ایکّی کیملیک نه بیر-بیریگه رقیب و نه بیر-بیریگه ضددیر. واز کېچیش کېرهک بۉلگن نرسه نه اۉزبېکلیک و نه تورکچیلیک علاقهسی، بلکه اولرنینگ اۉرتهسیدهگی قرهمه-قرشیلیک همده پراکندهلیک تشلهیدیگن حرکتلر دیر.



