یازووچی: احمد شهیر
اۉگیرگن: هاشم همدم
تاریخدهگی «مقّدس یالغانلر» مېزانیده
تاریخي اوروشلر حقیدهگی تصوریمیز کۉپینچه واقعلیکنی بېواسطه کوزهتیش محصولی اېمس، بلکه مبالغهلی روایتلر، حربي ترغیبات و مفکوروي قَیته قوریشلر نتیجهسیدیر. تاریخ، اینیقسه اوروش تاریخی، کۉپینچه غالبلر یاکه مغلوب بۉلیب امان قالگنلر تامانیدن یازیلگن بۉلیب، اونینگ مقصدی ایجابی حقیقتنی قید اېتیشدن کۉره، قۉرقوو اویغاتیش، حاکمیتنی آقلش و سیاسي صلابت یرهتیش بۉلگن. شو باعث بوگونگچه یېتیب کېلگن منظره هر دایم هم جنگ میدانینینگ حقیقي تصویری اېمس، بلکه اۉشه دور ترغیباتینینگ عصرلر دوامیده تکرارلهنیب مستحکملنگن بیر قِسمی دیر.
قان تۉکیلیشلر بارهسیده هم کېنگ کۉلملی مبالغهلر قیلینگن. هر بیر شاه یاکه امپراطور، اېنگ اوّلا، تیریک، اطاعتکار و سالیق تۉلاوچی اهالی قتلمیگه محتاج بۉلهدی. اهالینینگ حددن تشقری قیریب تشلهنیشی معلوم چېگرهدن آشسه، حاکمیتنینگ اقتصادي و مأموري پایدېوارینی یېمیرهدی. البته، اوروش قانسیز بۉلمهگن، بیراق قدیمگی اوروشلر حقیدهگی بوگونگی تصوریمیز اېپیک ادبیات، دیني و اېتنیک تعصبلر همده زمانهوي سینما محصولاتلری تأثیریده کوچلی شکللنگن.
حقیقت بیلن افسانه اۉرتهسیدهگی بو مصافهنینگ یقّال مثالی — قدیمگی جنگلرده کماندن اۉق آتیشدیر. عامهوي تصورگه ضد روشده، اۉقنینگ حرکتی کۉز بیلن کۉرینهدی و کۉپ حاللرده انسان تېزکار حرکت بیلن اونینگ یۉنهلیشینی انگلب، اۉزینی سقلب قالیشی ممکن. بو جهت اۉقنی اۉقاتر قورال مرمی بیلن قیاسلهگنده ینهده روشنلشهدی. مغوللر دوریده و اوندن اوّل ایشلهتیلگن اۉقلر عادتده قریب 60 سانتیمتر اوزونلیکده بۉلیب، محلي یاغاچلردن یهسلگن، اوچی تېمیر یاکه سویکدن قیلینگن. حتی مغوللرنینگ مرکّب کمانلریده هم اۉق تېزلیگی تخمیناً ثانیهسیگه 100–150 متر اطرافیده بۉلگن.
بو کۉرسهتکیچ اۉشه زمان اوچون اعتبارگه لایق، اما زمانهوی قوراللر بیلن اصلا قیاسلب بۉلمهیدی.
بیر نېچه کون اوّل اۉق آتیش بیلن باغلیق حقیقي جنگدن لوحهلرنی کۉردیم. بو تجربه کۉپلب کېنگ ترقلگن تصورلرنی شبهه آستیگه قۉیدی. اۉنلب اۉقلر آتیلگن بۉلسه-ده، جوده کم حاللرده کیمنی دیر اورگن. اۉق بیلن مرمی اۉرتهسیدهگی منه شو عادي قیاسنینگ اۉزی اۉتمیش جنگلرنی زمانهوي اوروشلر بیلن تېنگلشتیریش ناتۉغری اېکنینی کۉرسهتهدی.
تاریخي تدقیقاتلر و قَیته تیکلنگن تجربهلرگه کۉره، اۉقلرنینگ ثمرهلی مصافهسی عادتده 200–300 متر بۉلگن، اَیریم متنلرده کېلتیریلگن 700–800 متر کبی افسانهوي رقملر تۉغری اېمس. بو مبالغهلر فسیکولوژیک اوروشنینگ بیر قِسمی اېدی. «مغوللر مخفي تاریخی» کبی منبعلر یاکه شرقنینگ آغزهکی روایتلری بو رقملرنی آنگلی روشده بۉرهتتیرگن — مقصد دشمننی جنگدن آلدین تسلیم بۉلیشگه مجبور اېتیش. بونگه قرهمه-قرشی روشده، ۱۳. عصرده شخصاً مغوللر سراییگه بارگن ایتاليالیک راهیب «جان دې پلنا کرپینی» کبی غربي گواهلرنینگ بیانلری انچه رئالیستیک منظرهنی بېرهدی. او مغوللرنینگ یوقاری مهارتینی تن آلهدی، اما اولرنینگ «غیرِ طبیعي قدرتی»دن کۉره، تشکیلاتچیلیک، حرکتچنلیک و ساخته چېکینیش کبی تاکیتیکلرنی تأکیدلهیدی.
چاغیمیزده هم دن کارلین «هرداکری حستاری»نینگ پادکستیده شو یۉنهلیشنی دوام اېتتیرهدی. او مغوللرنی افسانهوي مخلوقلر اېمس، بلکه نهایتده ترتیبلی، تېزکار و ماسلشووچن کوچ صفتیده کۉرهدی؛ اولر قۉرقوونی قورال صفتیده ایشلهتگن. باشقهچه ایتگنده، مغوللر قدرتی اسباب-اسکونهدن کۉره، اوروشنی باشقهریش و دشمن روحیتینی سیندیریشده مجسم اېدی.
قیلیچ بازلیک مسألهسیده هم حقیقت سینما تصویریدن جوده ییراق. جنگاور قیلیچلری یېنگیل بۉلگن، عادتده 1–2 کیلوگرام اطرافیده، قیسقه و انیق ضربهلر اوچون مۉلجللنگن. نمایشکارانه حرکتلر و کتّه ضربهلر نهفقط ثمرهسیز، بلکه جنگچینی چرچهتیب، حمایهسیز قالدیرگن. قیلیچ بیلن اۉلدیریش کۉپینچه باسقیچمه-باسقیچ جریان بۉلگن: یرهلش، جسماني قوّتنی سۉندیریش و یېمیریلیش آرقهلی، بیردنیگه «قهرمانانه» ضربه بیلن اېمس.
حقیقي جنگلرده حل قیلووچی عامللر — برداشلیلیک، چرچاق و انتظام بۉلگن. حتی ماهر جنگچیلر هم 15–45 دقیقه قتّيق تۉقنهشوودن سۉنگ کوچ یاکه انرژی پهسهییشینی باشدن کېچیرگن («اۉشه پیتده انرژی ایچیملیکلری هم یۉق اېدی 😏»). شو سببلی کۉپلب جنگلر قیسقه، اوزلوکلی و تاکیتیک اساسیده کېچگن، اوزاق و رومانتیک دوئیل طرزیده اېمس.
شو دایرهده چینگیزخانگه نظر تشلهسک، تاریخدهگی اېنگ کۉپ بوزیب تلقین قیلینگن شخصلردن بیریگه دوچ کېلهمیز. کۉپلب شرق متنلریده او مطلق قانخۉرلیک تمثالیگه ایلنتیریلگن، حالبوکه غربي منبعلر و زمانداش حساباتلر انچه مرکّب سیمانی تقدیم اېتهدی. میلادی 1206–1227 ییللرده حکمرانلیک قیلگن چینگیزخان، شبههسیز، قطعي و قتّيققۉل یېتکچی بۉلگن، اوروشده زۉرآورلیکدن فایدهلنگن، بیراق بیر وقتده ایزچیل مأموري، حقوقي و سیاسي تیزیم هم برپا اېتگن.
اونینگ حکمرانلیگیدهگی کم تیلگه آلینهدیگن جهتلردن بیری — دیني و اعتقادي اېرکینلیکدیر. مغول حدودلریده تورلی دین وکیللری یشش امکانیگه اېگه بۉلگن، هېچ کیم دینی یاکه اعتقادینی اۉزگرتیرگنی اوچون جزالنمهگن. بو حالت بوگونگی وضعیت بیلن قیاسلنگنده ینهده یقّال کۉرینهدی. بوگون، ۲۱. عصرده، اېرانده نظاملر، قانونلر و تعلیمي ترقیات دعوالریگه قرهمهی، اهل سنت کۉپلب حدودلرده، جملهدن تهرانده هم، حتی مسجدگه اېگه بۉلیشدن محروم؛ بار بۉلسه هم، اولرنینگ سانی بیر قۉل برماقلریچه. بو ضدیت سواللر اویغاتهدی. نېگه عیناً اېران بیلن قیاس؟ چونکه فارسي روایتلر چینگیزخان حقیده اېنگ کتّه مبالغهلرنی، مثلاً شهرلر اهالیسینینگ 90 فایزی قیریب تشلنگنی کبی دعوالرنی کۉپ ترقهتگن؛ عکس حالده زمانهوي دورده قیاسلش اوچون ماتریال کم اېمس.
ینه بیر مهم روایت — چینگیزخاننینگ اسماعليهلر و حسن صباح ترماغی بیلن مناسبتی دیر. او اۉز نظریده خوفسیزلیککه تهدید و ترورچی توزیلمه سنهلگن بو گروهنی یۉق قیلگچ، آنگلی روشده شونی اعلان قیلهدی که، کیم اۉزینی اهل بَیتگه منسوب دېسه، سالیقنینگ بیر قِسمیدن آزاد اېتیلهدی. بو فرماننینگ مقصدی — اونینگ حرکتی معین بیر مذهبگه قرشی قرهتیلگنی حقیدهگی تصورنی آلدینی آلیش اېدی. بیراق بو قرار ینه بیر مهم تاریخي عاقبتنی هم کېلتیریب چیقردی: نسب «شجره» یهسش و سیدلیک دعوالریگه اېشیک آچیلدی. نتیجهده بوگون اَیریم حدودلرده سیدلر سانی محلي اهالیدن هم آشیب کېتگن، حالبوکه بوندهی نسبت حتا حجازده هم اوچرهمهیدی.
بوندن تشقری، چینگیزخان مدني اېرکینلیکلرنی نه چېکلهدی و نه یۉق قیلدی. او کۉپلب اېلتلر، تیللر و مدنیتلرنی بوتکول یۉق قیلیب یوباریشی ممکن اېدی، اما بوندهی قیلمهدی. اونینگ دوریده هېچ بیر اېلت یاکه تیل تیزیملی روشده یۉق قیلینمهدی. بو حالت اساسي مقصد مدني یاکه دیني تازهلش اېمس، بلکه سیاسي و اقتصادي نظارت بۉلگنینی کۉرستهدی.
بولرنینگ برچهسی چینگیزخاننی آقلش دېگنی اېمس. او اوروش قیلدی، اۉلدیردی و قۉرقوونی حاکمیت قورالی صفتیده ایشلهتدی. اما تنقیدگه محتاج بۉلگن نرسه — اونی مطلق یاووزلیک افسانهسیگه ایلنتیریشدیر. بو سیما تاریخي حقیقتدن کۉره، مغلوبیت، کمسیتیلیش و ترغیباتدن توغیلگن روایتلر محصولیدیر.
اگر تاریخنی انگلشنی ایستهسک، او قَیته کۉریب چیقیشنی طلب اېتهدی: فاکتلرگه تهینگن، منبعلرنی قیاسلهگن، علمي سالیشتیریشگه اساسلنگن و رومانتیزم، تعصب همده عداوتدن خالی یاندشوونی، بیزگه یېتیب کېلگن نرسه بیلن اۉتمیشنینگ تۉلیق حقیقتینی اېمس، بلکه بوگونگی قطبلشگن تفکرنی شکللنتیرگن روایتلرنینگ تنلب آلینگن مجموعهسینی عکس اېتتیرهدی. تاریخ اۉتمیشنینگ آیئنهسی اېمس، بلکه کۉپینچه اۉز دورینینگ فکري و سیاسي اوروشلری سایهسی دیر.
