حاضرگی افغانستان ناملی مملکتنینگ غربی حدودیده جایلهشگن هرات شهری، اۉزی بیلن ییریک بیر تاریخ و مدنیتنی تاشیب، بو شهرنینگ آتی بیلن کۉرکم بیر تاریخی اۉزلیک و مدنیت قۉشیلگن دیر. هرات دېگنده؛ حاضر ایریملر فکریگه افغانستاننینگ اۉنلب شهر و ولایتلریدن بیری توییلیشی ممکن. بیراق، شهرنی چوقورراق اۉقیب و اونینگ آتی بیلن تانیشگنیمیزده، بیزنی کۉرکم تاریخگه و یوزلب ییل ایلگری بو تۉپراقده پارلب تورگن ییریک بیر مدنیتگه آلیب بارهدی. شو ایاملر که هرات و شونگه اۉخشش بو منطقه اوستیده بویوک تېموریلرنینگ بیراغی هېلپیرهب تورگندی؛ بو مدنیت سایهسیده هرات منطقه و حتا دنیا اوچون بیلیم و مدنیت مرکزی بۉلگن بیر شهر اېدی.
بوندن کمیده آلتی عصر ایلگری انیقراق ۵۸۵ ییل ایلگری هرات بغریده بیر باله دنیاگه کېلیب، شو شهرده غایهگه یېتدی. کېنچهلیک اونینگ نامی ادبیات، مدنیت، سیاست و انسانیت تاریخیده آلتین حرفلر بیلن یازیلیب، نه فقط هرات اوچون بلکه اۉزینینگ ایچیده قنچهلر مملکت و حاکمیتلرنی قمرهب آلگن کتته بیر حدود و حتا دنیاگه فخرلی بۉلدی. بویوک شاعر و متفکر، دولت اربابی و انسانیت تاریخینینگ ییریک سیمالریدن بۉلمیش حضرت میرعلیشېر نوایی، میلادی ۱۴۴۱ – ییلده هرات شهریده توغیلگن و حاضر هم بو بویوک انساننینگ روحی خودی شو شهرده تینچ آلگن.
نوایی، فقطگینه بیر شاعر اېمس اېدی. بلکه بو بویوک انسان تیل معماری، اۉزلیک حمایهچیسی، سیاست اربابی و تفکر حامیلریدن بیری اېدی. نوایی بیزگه نه فقط اۉزبېک تیلینی کوچلی قیلیب میراث قالدیردی، بلکه مدنیت، عدالت و انسانیت هر بیر کوچ و مال و مُلکدن کوچلی اېکنینی اثباتلب میراث قالدیردی.
بیراق بوگونلر، هرات شهری و شونگه اۉخشش افغانستان ناملی بیر مملکتده سایه تشلب تورگن حاکم توشینچهگه قرهگنیمیزده و بو توشونچه ایچیده نوایی میراثی احوالیگه قرهگنمیزده، بیزنینگ قلبیمیزده قیغو توشهدی. حضرت نوایی افغانستاننینگ بویوک معرفت یولدوزی و تاریخی نشانی بۉلیشی اۉرنیده بو جغرافیهده بیر نېچه ییلدن بیری حاکمیت سوریب تورگن تیزیم اوچون نهفقط نوایی تفکری اوزاق قالهدی؛ بلکه عملده اونینگ میراثیگه بېپروا بۉلیب قالگن.
نوایی، عصرلر ایلگری حاضرگی افغانستان نامی بیلن تانیلگن مملکت حدودینینگ هرات شهریده دنیاگه کېلر اېکن. بیراق اونینگ دوریده و اۉزینینگ شخصی تشبثی بیلن علمی و عمرانی ایشلری یالغیز هراتده چېکلهنیب قالمهی، بلکه بو مملکتنینگ چېککه حدودلریده کۉرینیب سېزیلهدی. نوایی و تېموریلر توشونچهسی و تمدنی میراثیدن بیری؛ بلخ ولایتی مزارشریف شهریدهگی روضه شریف بناسی دیر. بو بنادن بېچیزگه اېسلهگنیمیز یۉق. بوندن چمهسی اوچ آی ایلگری بلخ ولایتیده حاضرگی حاکمیتنینگ تعصبلی عملدارلری نوایی و تېموریلر میراثی هېچ بۉلمهگن بیرازگینه باش کۉتریب قرهگنده کۉریشی ممکن بۉلگن روضه شریف بناسی و بو بنا قوریلیشیگه سبب بۉلگن مدنیتگه حرمتسیزلیک قیلیب، حضرت نوایینینگ هیکلینی کۉرلیک بیلن بوزیب تشلهدی. بو ایش نوایی میراثی پاسبانلری تامانیدن کېنگ تنقید اېتیلگندن کېین، نوایی میراثیگه تعصب کۉزی کیتککن بلخ و افغانستان حاکملری پشیمانلیک قیلیب، بویوک متفکر و شعریت ملکینینگ سلطانی حضرت امیرالکلام میرعلیشېر نوایی حضرتلری جایگاهسیگه ماس بیر کتیبه و یادگارلیک بنا قوریشلرینی وعده بېردی. لېکن بو وعدهدن اوچ آی زمان اۉتگن بۉلسه هم هلیگچه نوایی میراثیگه حسودلیک و تعصب کۉزی بیلن قرهشلیک سبب عملگه آشیریلگن اېمس.
بو وضعیت بیز اوچون آچیقچه بیر سبق دیر: کیم که نوایی و اونینگ میراثی بیلن بېگانه بۉلسه و دشمنلیک قیلسه بو شخص یا حاکمیت نوایی میراثی و مدنیتی بیلن یشهیاتکن خلق بیلن هم بېگانه و دشمن دیر. شونینگدېک بو حالت اینیقسه نوایی هیکلی بوزیلیشیگه بېاعتبار قالمهگن خلقنینگ حرکتی، بوگونگی حاکمیت اوچون هم پیامی بار: سۉزیمیز بو دیر که نوایی ایزداشلری بو تاریخی فخردن آسانلیک بیلن وازکېچیشی ممکن اېمس. نوایی شعرلری بیلن یشهگن، اونینگ تفکری بیلن اویغانگن و اونینگ نامی بیلن اۉزلیگینی تاپکن تویغولی انسانلر هلی هم بو میراثنینگ پاسبانی دیر.
نوایی بیزدن ایریلمهگن. او تیلیمیزده یشهیدی، کتابلری بیلن تیریک و خاطرهلریمیزده نفس تارتماقده دیر.
سۉنگی سۉز اۉلهراق اَیتماقچیمن که بیز بو حاکمیتدن نوایی حضرتلری اوچون مزارشریف شهریده وعدهسینی عملگه آشیریشینی کوتهمیز. بو حاکمیت مدنیتگه ضد توشونچهسی بیلن هرات شهریدهگی تېموریلر یادگارلیگی بۉلمیش منارهلرنی هم خوف آستیده قۉیگن قرارنی قبول قیلیب، بو منارهلر آرهسیدن اۉتگن یۉلنی اۉتیش- قیتیش یوزیگه کۉمیشینی تیلهیمیز. دېمک، اولوس شرطلرینی قبول قیلمهگن ریژیم نوایی و تېموریلر میراثیگه نسبتن تعصبلی قرهیدی دېب تن آلیشدن باشقه یۉل قالمهیدی. بو ایکی ایستک، حاضرگی کونده خلق بیلن طالبان اۉرتهسیدهگی ایشانچنی توزیش ویا بوزیش تمان آلیب بارهدیگن ایستک دیر. طالبان قبول قیلسه، ممکن خلق ینه اولرنی چیدهیدی، بۉلمهگنده، تقدیر خلقنینگ بۉلهدی و نظامنینگ تعصبلی ستونلری ییقیلیشی ممکن.
