ایریم قیناقلرده سطرنج هندوستاندن کېلیب چیققنی کېین اېسه عربلر و ایران واسطهسی بیلن غرب دنیاسیگه ترقهلگنی ایتیلهدی. فرضیهلر تورلی و فرقلی بۉلیشیگه قرهمهی، چین یا هندوستاندن بوتون دنیاگه ترقهلگن سطرنجنی 50-200 میلاددن سۉنگی ییللرده کوشان تورکلری تمانیدن اختراع بۉلگنی قید اېتیلگن. بونگه سبب اېسه، هندوستان نینگ بیر قسمینی کوشان تورکلری امپراتورلیگی باشقرگنی کۉرستیلهدی. دېمک، تورک خلقی باشیدن آق ماجرا انسانی بۉلیب کېلگن. ایتیش کېرهک که، بو اۉیینلر هم کېلهجک تورک امپراتورلری و سلطانلرینی دقتنی تارتگن. بولردن بیریسی اېسه شبههسیز ییریک سرکرده امیر تېمور دیر.
امیر تېمور اۉزی نینگ “سطرنج الکبیر” یعنی بویوک سطرنج دېب اتلگن تورینی اختراع قیلهدی. حاضرگی سطرنج دانهلری 32ته دن تشکیل تاپگن. بیراق، امیر تېمور نینگ سطرنج دانهلری 11 دانهدن عبارت بۉلگن. بو دانهلر شاه، وزیر، زرافه، طلیعه، آت، رخ، فیل، تیوا، اوروش ارابهسی(دبابه) و پیادهدن عبارت بۉلگن. امیر تېمور نینگ سطرنج تختهسی بیر خیل رنگده بۉلیب ،10 قطار، 11 ستون و 112 خانه یا کتکدن عبارت دیر. زمانهوی سطرنجده اېسه 62 خانه، 8 ستون و قطار بار. امیر تېمور سطرنجی نینگ اېنگ قیزیقرلی فکتی اېسه، تختهسیدهگی ایکیته قۉشیمچه خانهلر قۉشیلگنی دیر. اولردن بیری چپدهگی 10نچی قطاریده و ینه بیریسی اۉنگدهگی ایکینچی قطارده. قۉشیمچه خانهلر اۉیین دوامیده سوینچ، قورغانچه وظیفهسینی بجریش اوچون کۉزگه توتیلگن. بو خانهلر سطرنج نینگ بو توریگه جوده مهم رول اۉینهگن. یعنی قورغانچه شاه اوچون باش پناه یاکه چیکینیش عملینی بجرگن. بو خانهده اېسه شاهدن تشقری باشقه سپاهلر کیریش حقوقیگه اېگه بۉلمهگنلر.
شرف الدین علی یزیدی “ظفرنامه”سیده و ابن عرب شاه “عجایب المقدور فی نوائب التېمور” اثریده، امیر تېمور نینگ حربی یوریشلریدن تشقری اونینگ اجتماعی حیاتیدهگی سطرنجلر حقیده هم یازیلگن. اینیقسه، امیر تېمور سطرنجی حقیده بیلگی بېرراېکن “سطرنج الکبیر” دېب، تعریفلهیدی. اوشبو سطرنج قندهی فیگورلردن بیریکگنی (ترکیب تاپگنی) و قندهی قیلیب اۉینهلیشی حقیده بتفصیل معلوماتلر بپریلگن. بو کتابده کېلتیریلگن بیلگیلر آرقهلی بوگونگی سطرنج و امیر تېمور سطرنجی فرقینی بیلیب آلیش ممکن.
امیر تېمور، کۉپ مهم مسئلهلرگه سطرنج تختهسی تېگرهسیده یېچیم تاپگن. تاریخی قیناقلرده کېلتیریلیشیچه، بویوک صاحبقران امیر تېمور حددن کۉپ بند بۉلیشیگه قرهمهی، دایم سطرنج اوچون وقت اجرهتهآلگن. اۉرنک: دولت ایشلری، عایله تشویشلری بیلن بند بۉلگنیده یاکه آلیس یورتلرگه چیققن سفرلری آقیمیده، حتی که اوروشلری آرهسیده هم سطرنج اۉینینی اېسدن چیقارمهگن. تېمور، سطرنجگه شونچه که اېرمک یاکه وقتنی اۉتکزیش اوچون اېمس، بلکه حاضرگی کېز نینگ تیلی بیلن ایتگنده، تکتیک نظری بیلیملرینی مستحکملش واسطهسی صفتیده هم قرهگن.
ییریک سرکرده امیر تېمور سطرنجگه شونچهلر قیزیققن که اۉزی اۉینهگنیدن تشقری، تیگرهدگی انسانلرنی هم شونگه اوندهگن و اۉرگتگن. چونکه سطرنج اۉینهگن پیتلری اۉزیده خاطر جملیک و روحی ایشانچنی حس قیلگن. قاله بېرسه، بۉلهجک اوروش تکتیک ایشلری رېجهسی، اینیقسه غایهسی عینی شو آنلرده توغیلگن. قیناقلرده ایتیلیشیچه، امیر تېمور دېیرلی عمری نینگ آخرلریگچه منتظم شکلده سطرنجگه وقت اجرهتگن. سطرنجگه مهر اونگه یاشلیکدن باشلنگن. باشلریده آتهسیدن و کېینچهلیک استادی شیخ شمس الدین کلالدن قونت بیلن اۉرگنگن. امیر تېمور نینگ کوچلی خاطرهسی سطرنجنی قیسقه وقت ایچیده اۉرگنیشی و ماهر سطرنجچی بۉلیشیده مهم رول اۉینهگن. شمس الدین کلال اۉز یاش اۉقووچیسیگه سطرنج بیلن اوزاقلرنی کۉره آلیشی، ملاحظهلی، رېجهلی و تدبیر بیلن ایش یوریتیشنی، سطرنج اۉینی و چین حیات اۉرتهسیدهگی مسافهنی اجرهتهآلیش، اۉز نوبتیده اولردهگی اۉزرا اۉخشش جهتلرنی پیقشنی اۉرگتگن.
ایتیش کېرهک سطرنج امیر تېمور اوچون فقطگینه اۉین بۉلمهگن، بلکه اوروش تکتیکلرینی چیقاریش، مهم قرارلرنی قبول قیلیش اۉزیگه خاص مشق قوریلمهسی رولینی اۉینهگن. چونکه سطرنج منطقی تفکرنی رواجلنتیریشگه مهم رول اۉینهیدی.
