افغانستانده عصرلردن بېری تیزیملی محرومیتلر و حاکمیتلرنینگ کمسیتیشلریده یشهب کېلهیاتگن بو مملکت اۉزبېک و تورکمن خلقلری، بو وضعیتدن قوتیلیش یۉلی اۉزلرینینگ تاریخی اۉزلیکلری بۉلمیش تورکستانگه قیتیش دېب بیلر اېکن سۉنگّی ییللرده «تورکستانخواهلیک» غایهسینی اۉرتهگه تشلهگن. افغانستان معاصر تاریخیده آزادبیک کبی حربی و سیاسی کورهشچیلر تامانیدن هم اۉرتهگه تشلهنیب، بو خصوصده کورهشیشلر ایلگری آلیب باریلگن تورکستان داعیهسی زمان اۉتیشی بیلن اۉزبېک جماعهسینینگ اساسی طلبیگه اَیلنماقده.
اوزاق ییللردن بېری اۉزیگه خاص بیرق و باشقه رمزلر بیلن تورکستانخواهلیک داعیهسی دوام اېتر اېکن بیراق بو داعیه سۉنگّی هفتهلر ایچیده کېنگ بحثلرنی اۉرتهگه آلیب کېلیب، حاضر نهفقط افغانستان اۉزبېکلری و تورکمنلری اۉرتهسیده بلکه بو مملکت تورلی خلقلری فعاللری، سیاسی تحلیلچیلری و ضیالیلر اۉرتهسیدهگی قیزغین بحثگه اَیلنگن و تورلی عاموی اخبارات واسطهلری و تحلیلچیلر بو خصوصده تحلیللر یازیب، تورکستانخواهلیک حرکتی حقیده اۉزلرینینگ سلبی و ایجابی فکرلرینی بیلدیرماقده دیر.
ایریم فکرلرده، اوزاق ییللیک پشتون حاکمیتلرینینگ افغانستانگه صادق قالیش و افغانیت توشینچهسیدن اوزاقلشیش بیر تابو اولهراق یرهتیلگن و شو قومی حاکمیتلر مستحکملنیشی و حکومتلرنینگ اۉز منفعتلری اساسیده یرهتیلگن تابولر سبب تورکستان مسالهسی حاضرگه عملی بۉلمهگن بیر غایه دېب فکر بیلدیریلماقده. شونینگدېک، تورکستان غایهسی تنقیدچیلری اۉتگن کونلر دوامیده اۉز یازوولریده، بو داعیه یالغیز آنلاین فضاده بۉلگن و میدانده عملی اېمس دېب تورکستانگه نسبتن فکرلرنی اۉزگرتیریشگه اورینماقده.
شوندهی اېکن، بو یېرده اساسی سوال تورکستانخواهلر و اۉزبېک و تورکمن سیاستچیلری و فعاللریگه قرهتیلهدی که بو تنقیدلر و سلبی فکرلرنی بیکار چیقریش اوچون نیمهلر قیلیش شرط دیر؟
ایشانچلرگه کۉره، افغانستان ناملی مملکتنینگ معاصر تاریخیده، بو مملکت تورلی حاکمیتلر کېلدی و بو حاکمیتلرنینگ هر بیری هر خیل نام و تشکیلات کۉرینیشیده بۉلسه-ده بیراق بیر نرسهده قۉشمه فکرگه اېگه اېدیلر بو سیاست اېسه «افغانستانده اۉزبېک/تورک مدنیتیگه قرشی ضدیت و اۉزبېکلرنینگ سیاسی محرومیتده سقلش و باستیریش» اېدی. بو تعصبلی یاندهشوو افغانستاننینگ تورلی حکومتلری تامانیدن و تورلی کۉرینیش و اندازهلرده عملگه آشیریلگن و اخیرگی بېش ییل دوامیده بو ضدیت اېسه خواطرلی بیر درجهگه چیقیب، اۉزبېکلر یېرلر آچیقچهسیگه باسیب آلینماقده و تذکرهلر ترقهتیلیش بیلن اۉزبېکلر و تورکمنلر یورتلریده بیگانهلر جایلشتیریلماقده؛ بو وضعیتنینگ اېنگ سۉنگّی نمونهسینی اندخویده کۉردیک که اۉزبېک و تورکمنلرگه قرشی قومی سیاست طالبان رهبری هبتالله آخوندزادهنینگ مخصوص فرمانی بیلن عملگه آشیریلماقده. شونگه اۉخشش اۉنلب کمسیتووچی حالتلرنی نظرده توتگن حالده تورکستان قوریلیشی خلقیمیزگه نسبتن عدالتسیزلیک و یامان قرهشلردن قوتیلیش یالغیز یۉلی دیر. بیراق بو یۉلده اساسی معما باشقهلر تامانیدن «افغانستان بیرلیگیگه خیانت» یا ده «افغانیتگه صادق قالیش جبری» کبی تابولر اېمس بلکه بو خصوصده حقیقی و تیزیملیلشتیریلگن حالده کورهشیشنینگ یۉقلیگی دیر. شوندهی اېکن اۉزبېک سیاستچیلری و فعاللری تورکستان مسالهسینی کېلهجکده یالغیز سیاسی تقدیر اولهراق نظرده توتیب، بو خصوصده تیزیملی یۉللرنی کۉریب چیقیشلری کېرهک بۉلهدی. بۉلمهگن تقدیرده بو داعیه تنقیدچیلری فکرلریگه موافق یالغیز آنلاین فضاده قالیب کېتهدی و کوندن-کونگه ساوویب کېتیشی خوفی بار دیر.
شوندهی اېکن، اۉزبېکلر و تورکمنلرنینگ عدالتسیزلیکلردن قوتیلیش فکریدن کېلیب چیققن «تورکستان داعیهسی» باشقهلرنینگ روایتی آستیده قالیب، خلقیمیز تقدیری ینه بیر بار افغانستان حاکمیتلرینینگ شعارلر و تابولری سایهسیده قالیب کېتمسلیگی اوچون چاره-تدبیر کۉریشلری کېرهک چونکه بو شعارلر و تابولر ایچیده یېرلر باسیب آلینیشی و تذکرهلر ترقهتیلیشی کبی دیموگرافیک اۉزگرتیریش سیاستلری عملگه آشیریلگن تقدیرده، کېلگوسی نسللر احوالی و تقدیری خواطرلیراق بۉلیشی احتمالی یۉقاری دیر.
خلاصه قیلیب اَیتگنده، تورکستان داعیهسی افغانستان سیاسی فضاسیده بیر روایت اولهراق اۉرتهگه کېلگن و بو داعیهگه موافق و مخالفلرنی اونگه نسبتن ایجابی و سلبی فکر بیلدیریشگه مجبورلنتیرگن. بیراق بو داعیه عملگه آشیریلیشی و ایزلنیشی اوچون تیزیملی و استراتیژیک حرکتلر درکار دیر که بو حرکتلرنی اۉزبېک و تورکمن خلقینینگ سیاسی تقدیری و کېلهسی اولادلری اېرکینلیگیگه اهمیت بېرگن سیاستچی، ضیالیلر و فعاللر بوینیگه توشیب قالهدی و اولر بو خصوصده اۉیلب، رېجه توزیشلری کېرهک دیر. بۉلمسه خلقیمیز تقدیرسیزلیکلری دواملی افغانیت کبی ساخته تابولر آرهسیده قالیب کېتیشی ممکن.
