تورک دولتلری تشکیلاتی رهبرلری‌نینگ نوبتده‌گی دور ییغینی، اېرته تورکیه پایتختی انقره شهریده باشلنیب، ایکّی کون دوام اېتیشی معلوم قیلینگن. تورکیه، اۉزبېکستان، آذربایجان، قرغیزستان و قزاقستان دایمی اعضاسی بۉلگن شونینگدېک، تورکمنستان، مجارستان و شمالی قبرس تورک جمهوریتی کۉزه‌تووچی اعضالریدن بۉلگن اوشبو تشکیلات ایجاد اېتیلیشیدن بیری تورک خلقلرینی بیر تیل و مدنیت اساسیده بیرلشتیریشگه حرکت قیلماقده دیر.
اوشبو تشکیلات سونگّی ییللرده اۉز فعالیتلرینی و نفوذینی کېنگه‌یتیریش مقصدیده، تورک دنیاسینی بیرلشتیریش اوچون بیر قنچه اونملی حرکتلرنی عملگه آشیرگن که بو فعالیتلر مدنیت ساحه‌سیدن تارتیب، اقتصادی همکارلیکلر و سیاسی بیرلشیشلرگه قره‌تیلگن بۉلیب، حتا که تورک دنیاسی‌نینگ مشترک قوراللی کوچلری تشکیلاتی ایجاد اېتیلیشی میش-میشلری اۉرته‌گه کېلیشیگچه هم سبب بۉلگن.
تورک دنیاسی اوچون مشترک الفبا یره‌تیشدن تارتیب، تورک‌پول ناملی انترپول کبی پولیس تشکیلاتینی ایجاد قیلیش مساله‌سینی کۉریب چیقه‌یاتگن بو تشکیلات تاثیرلری قنده‌ی آشماقده؟ شو بیلن بیرگه، تورک دنیاسی‌نینگ اۉرته‌سیده حقیقی بیرلیک اۉرته‌گه کېلیشی اوچون نیمه‌لر توسقینلیک قیلماقده دیر بو یازووده شو موضوعنی اعتبارگه آلگنمیز.
تورک دولتلری تشکیلاتی ایجابی موفقیتلری
تورک دولتلری تشکیلاتی‌نینگ باش کاتبی کوبانیچ‌بیک عمرعلی‌اف، تورکیه‌نینگ «تی‌رتی» یېتکیرمه‌سیدن تامانیدن نشر اېتیلگن صحبتلریده، بو تشکیلات ۱۹۹۲نچی ییل، تورک دولتلری رهبرلری‌نینگ مصلحت‌لشوو ییغینی‌دن سونگ باشلنگن بو جریان بۉلیب، سونگّی ۲۰ ییل ایچیده کۉپلب یوتوقلرگه اېریشگنی و بو تشکیلات تورک دولتلرینی بیرلشتیریش همده خلق‌ارا همکارلیکلرده تاثیرینی آشیریش اوچون مهم بیر تشکیلاتگه اَیلنیشی اوچون مهم آدیملرنی کۉترگنینی معلوم قیلگن.
دېیرلی، میلادی ۲۰۰۹نچی ییل نخجوان کېلیشووی اساسیده «تورک دولتلری همکارلیک کېنگشی» ایجاد اېتیلیشی غایه‌سی ایلگری سوریلگنی، اوندن سونگ میلادی ۲۰۲۱نچی ییل استانبول ییغینی‌ده بو تشکیلات‌نینگ آتی کېنگش‌دن «تورک دولتلری تشکیلاتی»گه اوزگریشی و شو اساسده، ۲۰۴۰نچی ییلگچه بۉلگن دورنی نظرده توتگن بیر یۉل-خریطه‌سی قبول قیلیشینی اوشبو تشکیلات‌نینگ تیزیملی تاثیری اوچون اونملی حرکتلردن اېدی.
تورک دولتلری تشکیلاتی باش کاتبی‌نینگ ایتیشیچه، حاضرگچه، اوشبو تشکیلات تورک دولتلری اۉرته‌سیده مدنیت ساحه‌سیده‌گی همکارلیکلردن تارتیب، تا مرکزی آسیا بیلن آناتولی حدودلرینی ترانزیت یۉلی آرقه‌لی باغلش همده سیاسی و اقتصادی همکارلیکلرنی آشیریشده مهم آدیملرنی کۉترگن. عمر علی‌اف شونینگدېک، تورک دولتلری رهبرلری‌نینگ سیاسی اراده‌لریدن کېلیب چیققن همکارلیکلر ییللر اوتیشی بیلن استراتیژیک همکارلیکلر و اوندن سونگ عملی لایحه‌لرگه باسقیچ‌مه-باسقیچ اۉتگنینی معلوم قیلگن.
دېیرلی تورک دولتلری تشکیلاتی، بو دولتلر اۉرته‌سیده علاقه‌لرنی کېنگه‌یتیریش اوچون بۉلگن فعالیتلریگه قۉییده‌گی ساحه‌لر اساسیده قیسقه‌چه نظر تشلش ممکن:
مدنیت: تورک دولتلری تشکیلاتی‌نینگ بیرلشیشی اوچون اساسی غایه و عامل مدنی مساله‌لر دیر. شوندی اېکن بو تشکیلات اعضالری اۉرته‌سیده هر قنده‌ی بیرلشیشده مدنیتگه قره‌تیلگن مساله‌لر مهم اۉرین توته‌دی. تورک دولتلری تشکیلاتی هم خودّی شو موضوعنی اعتبارگه آلیب، فعالیتی دوامیده، مدنی بیرلشیشگه کۉپراق اعتبار قره‌تگن و بو ساحه‌ده تورک مدنیتی خلق‌ارا تشکیلاتی یا ده «تورکسوی» کبی تشکیلاتلر بیلن همکارلیکلر یقین‌لشیشی، تورک مدنیتی خصوصیده کېنگ تدقیقاتلر آلیب باریلیشی و مشترک الفبا یره‌تیلیشی، تشکیلات تشبثی بیلن ایلگری سوریلگن مهم آدیملر دېب بیلیش ممکن دیر.
اقتصاد: تورک دولتلری تشکیلاتی دایره‌سیده بو تشکیلاتگه اعضا دولتلرنینگ اۉرته‌سیده اقتصادی همکارلیکلر و سودا حجمی ییل اوتیشی بیلن اوسیب بارماقده و بوندن تشقری، مرکزی آسیا بیلن آناتولی حدودلرینی آذربایجان آرقه‌لی باغلش اوچون بۉلگن حرکتلر هم مملکتلر اۉرته‌سیده اقتصادی بیر ضرورتنی توغدیرماقده دیر که بو اېسه کېله‌سی همکارلیکلر کوچه‌یشی اوچون اوته مهم توییله‌دی.
سیاست: تورک دولتلر تشکیلاتی اعضالری اۉرته‌سیده هر ییل بیر قنچه ییریک ییغیلیشلر جمله‌دن بو تشکیلات دولت رهبرلری‌نینگ ییغیلیشی و تشقی ایشلر وزیرلری‌نینگ اوچره‌شیشی کبی مجلسلر اۉتکزیلماقده. بو ییغیلیشلر تېز-تېزده و بوتون اعضالرنی کتّه قیزیقیشی بیلن اۉتکزیلیشی، سیاسی همکارلیکلرنی اۉز-ارا آشیریش اوچون اعتبارگه لایق مساله دېب توشینیش ممکن چونکه شونده‌ی ییغینلر و مجلسلر دوامی، مهم قرارلر و بیاناتلرنی امضالشگه سبب بۉلیب، تورک دنیاسی اۉرته‌سیده سیاسی بیرلیک اۉرته‌گه کېلیشی اوچون ایجابی قدم دیر.
خوفسیزلیک: تورک دولتلری تشکیلاتی اۉرته‌سیده سونگّی ییللرده خوفسیزلیک ساحه‌سیده هم همکارلیکلر کېنگه‌یشی اوچون حرکتلر قۉلگه آلینگن. تشکیلاتگه اعضا دولتلر خوفسیزلیک رسمیلری اۉرته‌سیده ملاقاتلر اۉتکزیلیشی، اوشبو ملاقاتلر دایره‌سیده «تورک‌پول» ناملی انترپولگه اوخشش جنایی جرملرگه قرشی کوره‌ش پولیس کوچلری تشکیلاتی ایجاد اېتیلشی تکلیف قیلینیشی و اوندن تشقری، یقینده تورکیه، آذربایجان و اۉزبېکستان اۉرته‌سیده مشترک حربی مشق اۉتکزیلیشی خوفسیزلیک همکارلیکلر آشیشی اوچون هم مهم حرکتلر بۉله‌یاتگنیدن دلالت بېره‌دی.
تورک دولتلری اۉرته‌سیده‌گی بیرلشیش و تشکیلاتی تاثیری آشیشیگه بۉلگن توسیقلیکلر
یوقاریده اېسلب اوتیلگن ایجابی حرکتلرگه قرشی، تورک دولتلر تشکیلاتی هنوز اونچه‌لیک قانقرلی تاثیرلرنی اۉزیدن کۉرسه‌تمه‌گن. اینیقسه سیاسی و خوفسیزلیک مساله‌لریده‌گی همکارلیکلرده هلی هم بیر قنچه سواللر موجود بۉلیب قالماقده. شو اساسده بو یېرده، تورک دولتلری تشکیلاتی تاثیری آشیشی اوچون دوچ بۉلگن بیر قنچه مهم عامللرگه اعتبار قره‌تماقچی‌میز.
مستقل منفعتلر: حاضرگچه تورک دولتلری تشکیلاتی یېترلی تورکچیلیک غایه‌سی اساسیده بیرلشیشگه و همکارلیکلرینی آشیریشگه موفق بۉلمه‌گن. بو تشکیلاتگه اعضا دولتلرنینگ رهبرلری کۉپینچه تشکیلاتده هم اۉز مملکتلری منفعتلرینی مستقل حالده ایزله‌ماقده و بو اېسه تورک دولتلری تشکیلاتی ایچیده‌گی بیرلیکنی اۉز سایه‌سیده قالدیریشی خوفینی کېلتیریب چیقره‌دی. یقینده بیز تورکیه و آذربایجان‌نینگ اۉرته‌سیده ساووقلیک کېلگنی گواهی اېدیک شوندی اېکن حاضرهم تورک دولتلری اۉرته‌سیده حقیقی بیرلیک کېلیشی اوچون کۉپراق ایشلرگه ضرورت بارلیگی بیللی بۉله‌دی.
خوفسیزلیک همکارلیکلرگه قیزیقیش آزلیگی: تورک دولتلری تشکیلاتیده‌گی همکارلیکلر کۉپینچه مدنیت ساحه‌سیده قره‌تیلگن موضوعلرگه باغلنیب قالیشی خوفی هم موجود دیر. بو تورکی دولتلر اۉرته‌سیده ناتو کبی بیر تشکیلات ایجاد اېتیلیشی تکلیفی یا ده «تورک‌پول» پولیس تشکیلاتی ایجاد اېتیلیشی تکلیفی حاضرگچه اونچه‌لیک کته قیزیقیش بیلن ایلگری کېتمه‌ی تورگنی شو فکرنی تۉغدیره‌دی که تشکیلاتلر اعضالری، خوفسیزلیک و اخبارات ساحه‌لریده بیر-بیری بیلن کۉپراق یقین‌لشیشگه تیّار اېمس.
تورک دولتلری تشکیلاتی چېک‌لنیب قالیشی: تورک دولتلری تشکیلاتی شوندی بیرحالده اۉز تاثیرینی آشیریب و دنیاده نفوذلی تشکیلاتلردن بیریگه اَیلنیشگه حرکت قیلماقده دیر که بو تشکیلات حاضرگچه، تورک دنیاسی‌نینگ کتّه قسمی تۉغریسیده بی‌فرق قالیب کېلماقده. تورک دولتلری تشکیلاتیگه اعضا دولتلرنینگ تۉپلم جمعیتی یالغیز ۱۸۰ میلیون آدم دېب ایتیلگن بیراق دنیاده تورک خلقی جمعیتی کمیده ۳۰۰ میلیون کیشی دیر. دیمک تورک دولتلری تشکیلاتی قالگن کمیده ۱۲۰ میلیون تورک خلقی تقدیری و احوالی حقیده اعتبارسیز بۉلیب کېلماقده. دېیرلی تورک دولتلری تشکیلاتی ۱۸۰ میلیون جمعیتنی اۉز ایچیده آلگن اعضا مملکتلریدن تشقری دنیانینگ باشقه تورکلری جمله‌دن شرقی تورکستان و جنوبی تورکستان خلقلری احوالیگه هیچ قنده‌ی اعتبار قره‌تمه‌گن و حاضرگچه بو خلقلر تقدیری تۉغریسیده بیرانته قرارهم اعلام قیلمه‌گن بو اېسه اوشبو تشکیلات‌نینگ تاثیری چیکلنیب قالگنیدن دلالت قیله‌دی. شوندی اېکن تشکیلات‌نینگ کېله‌سی حرکتلری و تاثیرلری هم فقط اعضا مملکتلرنینگ سیاستلری سایه‌سیده اېکنی و بوتون تورک خلقینی حمایه قیله‌دیگن بیر تشکیلاتگه اَیلنمسلیگی فکرلرینی اۉرته‌گه آلیب کېلگن.
مملکتلر اوستیده‌گی تشقی تاثیرلر: تورک دولتلری تشکیلاتی یوقاریده اېسلب اوتیلگن توسیق‌لیکلری‌نینگ اکثریتی اینیقسه تشکیلات فعالیتی چیکلنیب قالیب ۱۲۰ میلیون تورک خلقینی اعتبارسیز قالدیریشی یا هم خوفسیزلیک و حربی همکارلیکلرده اونچه‌لیک قیزیقمسلیگی شونی بیلدیره‌دی که بو تشکیلات اعضالری اوستیده باشقه مملکتلر جمله‌دن چین و روسیه‌نینگ تاثیری هلی هم چوقور دیر و بو اېسه تورک دولتلری تشکیلاتی‌نینگ کېله‌جکده تاثیری اوستیده سایه تشله‌یدی. چونکه کۉرینیشیچه، چین و روسیه کبی مملکتلرنینگ تاثیری سبب، بو تشکیلات حاضرگچه دنیانینگ کتّه تورک جمعیتی تقدیری برابریده بی‌فرق قالگن و اۉز-ارا حربی-خوفسیزلیک همکارلیکلرنی هم تیزیملی‌لشتیریشگه موفق بۉلمه‌گن.
خلاصه
تورک دولتلری تشکیلاتی، اۉرته‌گه کېلگنیدن بیری تورک خلقلرینی بیرلشتیریشگه بیر قنچه اونملی حرکتلرنی قۉلگه آلگن. بیراق بو حرکتلر حاضرگچه کوتیلگن نتیجه‌لرنی بېرمه‌گن. دېیرلی تشکیلات تاثیری برابریده‌گی توسیقلیکلرگه چاره تاپیب، اۉز تاثیرینی چېکلنگن حاضرگی حالتیدن آلیب چیققن تقدیرده، نیچه قطب‌لیک غایه‌سی ایلگری سوریله‌یاتگن دنیا ینگی ترتیبیده اۉز تاثیرینی کۉپراق نمایان اېتیشی ممکن دیر. بو اېسه تشکیلاتگه اعضا دولتلرنینگ مستقل قرارلری و تورکچیلیک غایه‌لرینی قۉللب-قۉتلشگه باغلیق.
