انسانیت چوقیسیگه ایریشگن، صداقت صاحبی، ادبیات آسمانیده تینگسیز انسان، عالی جناب حکمدار و شرق رنسانسینینگ حامیسی امیرالکلام میرنظامالدین علیشیر نوایی بوتون حیاتیده (یاشلیک پیتیدهگی انسانلر یشمی، غربتده تحصیل دوریدهگی مشقتلر، سیاستده فداکارلیک و نا عدالتلیکلر، حکمدارلیک پیتیده اونگه قرشی شیطانی بوزغونچلر و موافق انسانی توزغینچلرنی هیچ بیر نطقهسیدن غفلت قیلمسدن) روی بیرگن واقعه و حادثهلرنی اخلاص و صداقت بیلن عکس ایتتیرگن بیرینچی قلم اربابی سنلهدی.
ای نوایی، عمر اوتر ایلدیک، اوزینگنی شاد توت،
ایلگه ییتمک ممکن ایرمستور چو سورت کورگوزوب.
***
جهاندین کورکی کیملر کام آلیبدور،
بو ایسکی دَیرکیملردن قالیبدور.
***
الر خود کیتدیلر گر کیچ، اگر بات،
ولی قالدی الردین دهر ارا آت.
یوقاریدهگی بیتلرنینگ هر بیریده بیر عالم معنی، مفهوم، اتمه و توشونچه بار. نوایی حضرتلرینینگ یازگن اثرلرینی اوقیگن هر بیر اوزبیک، تولیق سواد و پیشیق بیلیم ایگهسی بوله آلهدی. ولی او ذاتنینگ اثرلرینی اوقیمهگن هر بیر دانشمند و بیلیمداننینگ حیاتیده کمچیلیک حس ایتیلیب و اثرلری و یشم طرزیده خلل بولیشی امکانیتدن اوزاق ایمس دیسم خطا قیلمهگن بولرمن.
اوشندهیکه بیلهمیز نوایی حضرتلرینینگ یاشلیک پیتلریده یازگن شعرلری آدملر آرهسیده تیللرگه داستان بولیب، انسانلرنی اوز بیلیم و فراستلری تأثیری آستیده آلیب، حتی بویوک اعترافلر و اولوغ احتراملرگه روپهره بولگنلر.
جملهدن نوایی حضرتلرینینگ یوکسک قابلیتینی پهیقهگن عالی جناب استاد و زمانداشلری بولمیش مولانا لطفی هروینینگ تورکی و فارسیده یازیلگن ۱۰-۱۲ مینگ بیت شعرلرینی او ذاتنینگ:
«عارضین یاپگچ، کوزومدن ساچیلور هر لحظه یاش،
بویله کیم، پیدا بولور یولدوز، نهان بولگچ قویاش» مطلعلی غزللریگه المشتیریشگه حاضر بولهدیلر.
شوندهی ایکن، بیز نوایی حضرتلرینینگ کیم بیلن تقاسلهیالهمیز و جهان ادبیاتیده کیمنی نواییگه تینگ و نوایینی کیمگه تینگ توتالهمیز.
یازووچی –شاعر و تیلشناس عالی جناب استادیمیز جناب دوکتور سیدمحمدعالم لبیبنینگ نوایی حضرتلری حقیده یازگن علمی مقاله لریده (عالملریمیز، علیشیر نوایینی هومر، دانته، نظامی، سعدی، شکسپیر، بالزاک، تولستوی و تاگور کبی بویوک صنعتچیلر بیلن عین مقامده کۉرهدیلر. مېنینگ فکریمچه، نوایی اۉز صنعتینینگ درجهسی، ملی ادبیاتنینگ رواجلنیشیده بۉلگن خدمتلری و کۉپ سانده تألیف اېتگن اثرلری بیلن فقط-گینه شکسپیر، بالزاک و لېو تولستوی بیلن مقایسه اېتیله آلهدی و اولر بیلن بیر قطارده تورهدی. باشقه تاماندن، او کۉپ سانلی اثرلر یرهتیشدن تشقری، تیمور اولادلری سلطنتی دوریده بیر اولوغ دولت اربابی صفتیده جمعیت و ملّت حیاتیدهگی بویوک تأثیرینی هم کۉزده توتسک، او (هم صنعتکار هم دولت اربابی صفتیده) دنیاده مثلسیز دیر.) دیب قید ایتیلگن. بونگه اساسن، بیز امیرالکلام میرنظام الدین علیشیر نوایی دیک بیر ذات عالینی ادبیات ساحهسیده هیچ کیمگه تینگ توته آلمهیمیز. لیکن اوزبیکنینگ علمدار و عملدارلری جملهدن بابامیز صاحبقران امیر تیمور کورگان حضرتلرینینگ جهانگشالیک و سردم دارلیک ساحهسیده، جسارت و غرور ساحهسیده، بیدارلیک و هوشیارلیک ساحهسیده اوزبیکنینگ قهرمانلیک هیکلی بولگنلیکلریگه تن آلگن بیر تقدیرده، نوایی حضرتلرینینگ ایسه اوزبیکنینگ قهرمانلیک روحی دیب تن آلیشیمیز عدالت یوزهسیدن بولیب و اولوغ ذاتنینگ شأنیگه برابر کیلهدی.
جناب استادیمیز دوکتور محمدعالم لبیب علمی مقالهلرینینگ باشقه بیر ییریده نوایی حضرتلری بیلن سلطان حسین بایقرا اورتهسیده بولگن مناسبتلرگه بوندهی اشاره قیلگنلر. (بیر جمله بیلن افاده قیلیش کېرهک بۉلسه، علیشیر تۉغریدن تۉغری تېموریلر سرایی محیطیده یېتیشیب اولغهیگن. او اۉزینینگ بیرگه یشب اولغهیگن اۉرتاغی، مشهور شاعر و دولت اربابی حسین بایقرا بیلن بیر مکتبده اۉقیدی. بو ایکّی بویوک انساننینگ دوستلیکلری عمرلرینینگ سۉنگگیگه قدر دوام اېتدی. حسین بایقرا، نوایینینگ دولت اربابی بۉلیب یېتیشماغی و سرایده خدمت قیلیشی اوچون امکان یرهتگن بیر شخص صفتیده اونی هردایم حمایه قیلگن.)
شونینگدیک شهنشاه ظهیرالدین محمدبابرنی ایسه بو ایکی اصلنینگ میراثداری و نسللرگه ییتکزیش ایلچیسی و کویچیسی دیسک خطا قیلمهگن بولهمیز.
هرچند حضرت نوایی بیلن شهنشاه ظهیرالدین محمدبابر اوچرهشیب، بیر-بیرینی کورالمهگنلر؛ ولی ینه هم بابر حضرتلرینینگ او ذاتگه اخلاصلری یوکسک بولیب، دیدارلریگه مشتاقیلیگی بابرنامه اثریده تولیق شکلده یاریتیلگن.
نوایی حضرتلرینینگ انسانپرورلیک و مدنیتسیورلیکلری عالمنی قمرهب آلگنلیگی زمانلریده و اوندن سونگ یازیلگن هر بیر اثرده اعتراف بیلن قید ایتیلگن و نوایی حضرتلرینینگ شو قیرهلری ایسه شاه سلطان حسین بایقرانینگ قلبیده حکم سوریشی هم بولر ارا قنچهلب بولیب اوتگن مجلسلر و مصلحت قیلیشلرده سلطان حسین بایقرانینگ یالباریشلری اوزی اعتراف کوزگوسی دیر.
بونگه علاوه نوایی حضرتلری سلطان حسین بایقرا بیلن اونیب-اوسگنی و مکتب دوریده او ذاتنینگ خاروقالعاده استعدادلرینی باشقه هرکیمدن کوره تیموریلر سلالهسینینگ دوامچیسی و عدالتلی شاه سلطان حسین بایقراگه انیق و آیدینلیگی حیاتلری سونگیگه قدر بیر-بیرگه حرمت و دولتدارلیک ایشلری بوییچه حکومتنی بیرگه یوریتیشلری اوزی راوی و گواهلیک دیر.
اولرنینگ بیر مکتبده درس اوقیگنلری بارهسیده ظهیرالدین محمد بابرهم اوز بابرنامهسیده بوندهی قید ایتهدی: «علیشیر وحسین بایقرا کیچیکلیکده هم مکتب ایکندور». «بابرنامه»،233-یبت.
نوایی حضرتلرینینگ ایلگه صداقتی و تیلنی سیویشلری بارهسیده یازگن شعرلریدن هلی هم کوپلب سیاسی و اجتماعی مجلسلر و محفللرده ترنم قیلینب ییغینلرگه کوچ بیرووچی روح عنوانیده قولله نیلهدی.
مینگه قیلسنگ مینگ جفا، بیرقتله فریاد ایله مم،
ایلگه قیلسنگ بیر جفا، مینگ قتله فریاد ایلرم.
***
ایلگه ناوک اوردی، مین اولدیم، ایرور بو طرفه کیم،
جانیم ایتگن ریش ایل بغریگه کیرگن خار ایمیش.
شونینگدیک جوزجان بیلیم یورتی اوقیتووچیسی همده تیلشناس استادیمیز جناب نورالله آلتایگه کوره، نوایی حضرتلرینینگ ایکی ایشی باشقه هر بیر ایشلریگه کوره کوچلی راق و منگو قالیشلری سببچیسی بولگن:
۱- اوزبیک تیلی (تورکی کلاسیک تیلی) نی زمانوی قیلیش و اکادمیکلشتیریش اوچون اثر یازیشلری.
۲- بیرینچی بولیب اوزبیک تیلیده خمسه یازیشلری.
دانشمندلریمیزگه کوره، او ذاتنینگ بو ایکی حرکتی اوندن آلدین هیچ بیر یازووچی و شاعر تمانیدن ریجهلنمهگن حرکت بولگن. مثال صفتیده، نواییگه زمانداش و استاد بولگن مولانا لطفی هروی بیلن نوایی و آتایی، گدایی بیلن نوایینینگ یازیش قاعدهلری و تیلشناسلیک نقطه نظریدن ییر بیلن آسمانچه فرق بولگن. یعنی لطفی، آتایی و گداییلر محلی لهجه و اکادمیکلشمهگن تیلده شعر یازگن بولسهلر، نوایی حضرتلری ایسه اکادمیک و معیارگه برابر بولگن بیر شیوهده اوز خلاقیتلری بیلن شو ساحهنی اولغهیتیریب و شو ساحهده شعر و نثر یازیب دوام بیرهدیلر.
امیرالکلام میرنظامالدین علیشیر نوایی حقیده و حیاتینینگ ایریم قیرهلریده توختهلیب اوتیش و اشاره قیلیش نیتیده بولگن بیر حالده مقاله بیلن ایمس، بلکیم کتابلر یازیش بیلن انیقلهتیش کیرهک.
